Unutabilseydin Daha mı Mutlu Olurdun?

Bölüm metni

Telefonunuz on yıl önceki bugünü size hatırlatıyor: bir fotoğraf, bir yüz, artık hayatınızda olmayan biri. Hiçbir şeyi unutamayan bir insanı düşünün; bütün yaraları hep ilk günkü kadar taze. Belki de asıl lütuf hatırlamak değil, unutabilmektir. Ama neyi unutmamız gerekir, neyi asla unutmamalıyız?

Uruguay'ın kuzeyinde, Uruguay Nehri kıyısında Fray Bentos adında küçük bir kasaba var. Arjantinli yazar Jorge Luis Borges, 1942'de yayımladığı bir öyküde bu kasabaya bir genç yerleştirdi: Ireneo Funes. Öykünün özgün adı Funes el memorioso, yani Belleği Güçlü Funes. Funes, kasabada saati hiç bakmadan söyleyebilmesiyle tanınan tuhaf bir delikanlıdır. Bir gün yarı vahşi bir at onu sırtından atar. Yere düşer, bayılır ve uyandığında belden aşağısı tutmamaktadır. Ama asıl değişen bedeni değil, zihnidir. Funes artık hiçbir şeyi unutamaz.

Borges bunu bir mucize gibi değil, ağır ağır kapanan bir kapan gibi anlatır. Funes, 30 Nisan 1882 sabahı güney göğündeki bulutların biçimini hatırlar. Üstelik o bulutları, yalnızca bir kez gördüğü bir kitabın mermer desenli cildiyle, damarı damarına karşılaştırabilir. Bir asmanın bütün yapraklarını, salkımlarını, tek tek üzümlerini hatırlar. Yalnızca birkaç günde Latince öğrenir. Ama bu sınırsız belleğin bir bedeli vardır. Funes bir günü baştan sona yeniden kurmaya kalkıştığında, bu iş tam bir gün sürer. Geçmiş, şimdiye yer bırakmaz.

Öykünün en ürpertici ayrıntısı ise başka bir yerde saklıdır. Funes'i rahatsız eden şeylerden biri, saat 3'ü 14 geçe yandan görülen köpekle, 3'ü 15 geçe önden görülen köpeğe aynı adın verilmesidir. Onun için bunlar iki ayrı varlıktır. Çünkü her anı bütün ayrıntısıyla saklayan bir zihin için hiçbir iki şey birbirine benzemez. Aynada kendi yüzünü gördüğünde bile her seferinde başka bir yüzle karşılaşır. Ve Borges burada asıl tezini fısıldar: Düşünmek, farkları unutmak, genellemek, soyutlamaktır. Funes'in dopdolu dünyasında ise yalnızca ayrıntılar vardır. Anlatıcı, Funes'in pek de düşünme yeteneği olmadığından şüphelenir. Funes karanlık bir odada, uyumakta zorlanarak, kendi hatıralarının çöplüğünde yaşar ve 1889'da, henüz çok gençken, bir akciğer rahatsızlığından ölür.

Bu bir kurmaca. Ama tuhaf olan, gerçek hayatın Borges'i doğrulamış olmasıdır. 1920'lerde Moskova'da bir gazete muhabiri, editörünün verdiği uzun talimatları hiç not almadan dinliyordu. Editör kızdı, sonra şaşırdı; adam her şeyi kelimesi kelimesine tekrar edebiliyordu. Bu adamın adı Solomon Şereşevski'ydi. Onu yaklaşık 30 yıl boyunca inceleyen Sovyet nöropsikolog Aleksandr Luria, ona uzun sayı dizileri, anlamsız heceler, yabancı dilde şiirler verdi. Şereşevski bunları yıllar sonra bile hatasız hatırlıyordu. Ama Luria'nın kaydettiği sahneler bir zafer öyküsünden çok bir mücadeleye benziyor. Şereşevski bir metni okurken her kelime zihninde renklere, seslere, tatlara dönüşüyor, bu imgeler birbirine karışıyordu. Basit bir öyküyü anlamakta bile zorlanabiliyordu, çünkü kelimelerin uyandırdığı görüntüler anlamın önüne geçiyordu. Sahnede gösteri yapmaya başladığında bir sorun daha çıktı: Önceki gösterilerin tabloları silinmiyordu. Bir ara, aklındaki sayıları kâğıda yazıp o kâğıdı yakmayı denedi. Belki kâğıtla birlikte hatıra da yanar diye. Yanmadı.

Daha yakın bir örnek de var. 2000 yılında Kaliforniya'da yaşayan Jill Price adında bir kadın, bellek araştırmacısı James McGaugh'a bir mektup yazdı. Ondan yardım istiyordu. Price, ergenlik yıllarından itibaren yaşadığı hemen her günü tarihiyle birlikte hatırlıyordu: Hangi gün ne yediğini, kiminle tartıştığını, televizyonda ne izlediğini. McGaugh ve ekibi onu yıllarca inceledi ve 2006'da yayımladıkları makalede bu duruma hipertimezi adını verdiler. Ama Price'ın kendi anlatımı, bir yetenekten çok bir yükü tarif ediyordu. Belleğinin durmadan, kontrolsüzce işlediğini, onu tükettiğini söyledi. Birine kırgın olduğu bir anı, yıllar sonra bile ilk günkü tazeliğiyle geri geliyordu. Zaman onun için yaraları kapatan bir merhem değildi; çünkü onun zihninde zaman geçmiyordu.

Şimdi kendi hayatınızı düşünün. Bir sınavda donup kaldığınız o an, bir yakınınıza söylediğiniz kırıcı bir söz, bir ayrılığın ilk gecesi. Bunların her biri, ilk yaşandığı günkü canlılıkla, her gün, sizin isteğinizden bağımsız olarak zihninizde yeniden oynasaydı ne olurdu? İşte Funes'in laneti budur. Hiçbir şeyi kaybetmeyen bir bellek, sonunda sahibini kaybettirir.

Borges'in öyküsünden yaklaşık 70 yıl önce, 1874'te, genç bir klasik filoloji profesörü olan Friedrich Nietzsche aynı soruya bambaşka bir kapıdan girmişti. Zamana Aykırı Düşünceler adlı dizisinin ikinci kitabı, Tarihin Yaşam İçin Yararı ve Zararı Üzerine başlığını taşır. Ve bu kitap, felsefe tarihinin en tuhaf açılışlarından biriyle başlar: bir sürü inekle.

Nietzsche okurdan, yanından geçip giden otlayan sürüyü seyretmesini ister. Hayvanlar dünün ne olduğunu, bugünün ne olduğunu bilmez. Atlar, yer, dinlenir, sindirir, yeniden atlar. Sabahtan akşama, günden güne, hazzıyla ve hüznüyle anın kazığına kısa bir iple bağlıdır. Ne hüzünlenir ne bıkar. İnsan ise bu manzaraya bakarken içinde bir sızı duyar. Çünkü o da hayvan gibi, ne bıkkınlık ne acı duymadan yaşamak ister, ama bunu bir türlü başaramaz. Nietzsche burada küçük bir sahne kurar: İnsan hayvana sorar, neden bana mutluluğundan söz etmiyorsun da yalnızca bakıyorsun? Hayvan cevap vermek ister: Çünkü söylemek istediğimi hemen unutuyorum. Ama bu cevabı da unutur ve susar.

Bu sahne ilk bakışta hayvanı yüceltiyor gibi görünür, ama Nietzsche'nin derdi insanı hayvana dönüştürmek değildir. Söylediği şey daha incedir. Hiç unutamayan bir insan, ona göre, her şeyde bir oluşu görmeye mahkûmdur. Her an akıp giden noktaları izler, kendi varlığına bile güvenemez. Sonunda parmağını bile kaldırmaya cesaret edemez. Nietzsche'nin ifadesiyle, her eylem unutmaya ihtiyaç duyar. Bir işe girişmek, bir karar almak, bir sevgiye yeniden güvenmek için geçmişin bir kısmının karanlıkta kalması gerekir.

Nietzsche bunun için bir kavram önerir: plastik güç. Yani bir insanın, bir halkın ya da bir kültürün geçmişi sindirme, yaralarını iyileştirme, kaybettiğini telafi etme, kırılan biçimleri yeniden kurma yeteneği. Bu güç kimilerinde öyle zayıftır ki, tek bir acı olay, tek bir küçük haksızlık, ince bir kesikten sızan kan gibi bütün hayatlarını tüketir. Kimilerinde ise öyle güçlüdür ki, en ağır felaketleri, hatta kendi kötülüklerini bile özümser, onlardan yeni bir şey çıkarır. Ölçü şudur: Geçmiş, şimdinin mezar kazıcısı olmamalıdır.

Nietzsche 13 yıl sonra, 1887'de yayımladığı Ahlakın Soykütüğü Üzerine adlı kitabında bu fikri daha da keskinleştirir. Orada unutkanlığı, sanıldığı gibi tembel bir kusur ya da bir eksiklik olarak değil, etkin bir yeti olarak tanımlar. Unutmak, bilincin kapısında duran bir kapıcı gibidir. İçeri girecek olanı seçer, gürültüyü dışarıda tutar, zihne yeni şeyler için yer açar. Bu kapıcı olmadan, der Nietzsche, ne mutluluk olur, ne neşe, ne umut, ne gurur, ne de bir şimdi.

Burada durup Nietzsche'nin tek taraflı bir unutma övgüsü yapmadığını söylemek gerekir. Aynı kitapta, insanın söz verebilen bir hayvan olmasının ancak bir karşı-bellek sayesinde mümkün olduğunu da anlatır. Söz vermek, yarınki beni bugünkü sözüme bağlamaktır; bu da hatırlamayı gerektirir. Yani Nietzsche'nin insanı, ne Funes'tir ne de otlayan inek. İkisinin arasında, neyi taşıyıp neyi bırakacağına karar vermek zorunda olan bir varlıktır. Nietzsche bu dengeyi tarif ederken bir çocuk imgesine de başvurur: Henüz yadsıyacak bir geçmişi olmayan, geçmişin ve geleceğin çitleri arasında mutlu bir körlükle oynayan çocuk. Ama oyunun bozulacağını da bilir. Çocuk bir gün "bir zamanlar" kelimesini öğrenecektir.

İlginçtir ki çağdaş sinirbilim, bu 19. yüzyıl sezgisine beklenmedik bir destek veriyor. Toronto Üniversitesi'nden araştırmacılar Blake Richards ve Paul Frankland, 2017'de yayımladıkları bir derlemede beynin unutmayı yalnızca bir arıza olarak değil, belleğin işleyişinin bir parçası olarak yürüttüğünü savundular. Onlara göre unutma iki işe yarıyor. Birincisi, değişen dünyada artık geçerli olmayan eski bilgilerin yeni kararları yanıltmasını önlüyor. İkincisi, ayrıntıları budayarak beyne genelleme yapma imkânı veriyor. Yani bir köpeğin her pozunu ayrı ayrı hatırlamak yerine, köpek kavramını kurmamızı sağlıyor. Borges'in öyküde kurduğu cümleyle, laboratuvarın vardığı sonuç aynı yere çıkıyor: Düşünmek, biraz da unutmaktır.

Günlük hayatta bunun karşılığını hepimiz biliriz. Taşındığınız eski evin kapı şifresini unutmanız, yeni evinizin şifresini hatırlamanızı kolaylaştırır. Ayrıldığınız birinin her sabahki alışkanlıklarını yavaş yavaş unutmanız, yeni bir hayat kurmanıza yer açar. Bir hata yaptıktan sonra o hatanın dersini taşıyıp utancını bırakabilmek, belki de olgunluğun ta kendisidir. Ama burada bir soru açıkta kalır. Neyi unutacağımıza kim karar veriyor? Nietzsche'nin kapıcısı neye göre seçiyor? Ve unutmak gerçekten her zaman bir kazanç mıdır, yoksa bazı unutuşlar insanı kendinden mi uzaklaştırır?

İslam düşünce geleneği, tam bu soruyu çok eskiden beri insanın tanımının merkezine yerleştirmiştir. Arapçada insan kelimesinin kökü üzerine klasik dilciler ve müfessirler arasında bir tartışma vardır. Bir görüşe göre kelime, yakınlık ve ünsiyet anlamına gelen kökten gelir; insan, başkalarıyla kaynaşan, yalnız yaşayamayan varlıktır. Diğer görüşe göre ise kelime, unutmak anlamındaki nisyan kökünden türemiştir. Bu ikinci görüş, İbn Abbas'a atfedilen bir yorumla birlikte aktarılır: İnsana insan denmesinin sebebi, kendisine verilen ahdi unutmuş olmasıdır.

Bu yorum, Kuran'daki bir ayete dayanır. Tâhâ suresinin 115. ayetinde şöyle denir: Andolsun, daha önce Âdem'e ahit vermiştik, ama o unuttu ve onda bir kararlılık bulmadık. Yani insanlık hikâyesi, bu geleneğe göre, bir unutuşla başlar. Osmanlı Türkçesinde dilden dile dolaşan bir söz bunu bir cümleye sığdırır: İnsan, nisyan ile maluldür. Yani insan, unutkanlıkla yoğrulmuştur.

Dikkat çekici olan şu: Bu tespit bir suçlama tonu taşımaz. Bakara suresinin son ayetinde müminlere öğretilen dua, unutkanlığı bir gerçeklik olarak kabul eder: Rabbimiz, unutur ya da yanılırsak bizi sorumlu tutma. Peygambere atfedilen ve hadis kitaplarında yer alan bir sözde de ümmetinden hatanın, unutmanın ve zorla yaptırılan şeylerin sorumluluğunun kaldırıldığı bildirilir. Yani unutan insan, bu gelenekte hor görülen bir varlık değildir. Unutmak, insanın sınırlılığının ve aynı zamanda affedilebilirliğinin bir parçasıdır.

Ama bu gelenek, Nietzsche'den farklı bir yere de bakar. Unutmanın iki türünü birbirinden ayırır. Biri, gündelik hayatın ayrıntılarını, kırgınlıkları, eşyanın ve olayların kalabalığını unutmaktır; bu bir rahmettir. Diğeri ise insanın asıl olanı, kendi kökenini, nereden gelip nereye gittiğini unutmasıdır. Haşr suresinin 19. ayeti bu ikinci unutuşu çarpıcı bir biçimde tarif eder: Allah'ı unutan ve bu yüzden Allah'ın da onlara kendi nefislerini unutturduğu kimseler gibi olmayın. Burada bir zincir kurulur: Varlığın kaynağını unutan, sonunda kendini de unutur. Kendini unutan ise neyi taşıyıp neyi bırakacağını bilemez.

Bu ikinci unutuşun ilacının adı zikirdir. Zikir, kelime anlamıyla anmak, hatırlamaktır. Kehf suresinde, unuttuğun zaman Rabbini an diye bir ifade geçer. Ra'd suresinin 28. ayeti ise zikrin meyvesini söyler: Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ı anmakla huzur bulur. Dikkat edin, burada huzur bir şeyi silmekle değil, bir şeyi hatırlamakla geliyor. Funes'in her şeyi hatırlayan zihni onu yatağa mıhlamıştı; zikrin tek bir şeyi hatırlayan kalbi ise insanı serbest bırakmayı vaat ediyor.

Bu hatırlanan şeyin ne olduğunu, İslam düşüncesi Elest Bezmi denen bir sahneyle anlatır. Araf suresinin 172. ayetinde, Âdemoğullarının daha dünyaya gelmeden önce bir araya getirildiği ve kendilerine "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" diye sorulduğu, onların da "Evet" dediği anlatılır. Tasavvuf geleneği bu ayeti derin bir sezgiye dönüştürmüştür: İnsanın içinde, nereden geldiğini hatırlayan, bir türlü adını koyamadığı bir özlem vardır. Dünyanın kalabalığı bu sesi bastırır, ama tamamen silemez.

Anadolu'da bu sezgiyi en güzel dile getirenlerden biri Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'dir. Mesnevi, bir neyin şikâyetiyle açılır. Ney, kamışlıktan koparıldığından beri inlemektedir ve onun sesindeki yanıklık, bu kopuşun hatırasıdır. Mevlânâ'ya göre bu hatıra bir yük değil, bir pusuladır. Neyi hüzünlendiren şey, aynı zamanda onu ses verir hale getiren şeydir. Yunus Emre'nin şiirlerinde de benzer bir hasret dolaşır; dünyada bir misafir olduğunu bilen, asıl yurdunu hatırlayan bir gönül.

Bu bakış açısını günlük hayata indirmek zor değil. Birine kırıldınız diyelim. İslam ahlakı burada sizden olayı silmenizi istemez; affetmenizi ister. Affetmek ise unutmaktan farklıdır. Unutan, yaşananı kaybeder. Affeden ise yaşananı bilir, ama ona artık hükmetme yetkisi vermez. Bu, Nietzsche'nin plastik gücüne benzer bir şeydir, ama kaynağı başkadır. Nietzsche'de bu güç insanın kendi yaşam iradesinden gelir. Bu gelenekte ise insanın daha büyük bir hatırayla, yani asıl olanla bağ kurmasından gelir. Küçük şeyleri bırakabilmek için büyük olanı tutmak gerekir.

Bu noktada sorumuz biraz değişmeye başlıyor. Belki de mesele, unutabilsek daha mutlu olur muyduk sorusu değil. Belki asıl mesele, neyi unutup neyi hatırladığımız. Hem Nietzsche hem de bu gelenek, kendi dilleriyle aynı şeyi söylüyor: İnsan, seçerek unutan ve seçerek hatırlayan bir varlıktır. Peki bu seçim artık bizim elimizde değilse ne olur?

1998'de Barselona'da yayımlanan bir gazetenin sayfalarında küçük bir ilan çıktı. Sosyal güvenlik borçları yüzünden bir evin açık artırmaya çıkarılacağını duyuruyordu. Evin sahibi Mario Costeja González adında bir avukattı. Borç kısa süre sonra kapandı, hayat devam etti. Ama yıllar sonra gazete arşivini internete taşıdığında, onun adını arama motoruna yazan herkes ilk sonuçlarda o eski ilanla karşılaşmaya başladı. Kapanmış bir dosya, sonsuza dek açık duruyordu.

Costeja González, ilanın arama sonuçlarından kaldırılmasını istedi. Dava uzadı, İspanya'dan Lüksemburg'a, Avrupa Birliği Adalet Divanı'na kadar gitti. 13 Mayıs 2014'te Divan önemli bir karar verdi. Arama motorlarının, bir kişiye ilişkin bilgiler artık eskimiş, alakasız ya da amacını aşmış hale geldiyse, bu bilgilere giden bağlantıları o kişinin talebiyle kaldırmakla yükümlü olabileceğine hükmetti. Bu karar kamuoyunda unutulma hakkı adıyla anıldı. Avrupa Birliği'nin 2018'de yürürlüğe giren Genel Veri Koruma Tüzüğü de silme hakkını düzenleyen maddesinde aynı ifadeye yer verdi.

Garip bir ironi var burada. Unutulma hakkını doğuran davanın kendisi, şimdi hukuk tarihinin en çok bilinen davalarından biri. Costeja González, unutulmak için savaştı ve bu yüzden hatırlanıyor. Bu ironi, meselenin ne kadar karmaşık olduğunu da gösteriyor. Çünkü unutulma hakkının karşısında başka haklar da duruyor: Halkın bilgi edinme hakkı, basın özgürlüğü, tarihin kaydı. Bir politikacının geçmişteki yolsuzluğu da bir gün eskimiş bilgi sayılabilir mi? Bir suç mağdurunun, failin geçmişini bilme hakkı ne olacak? Mahkemeler bu yüzden her başvuruyu ayrı ayrı tartmak zorunda kalıyor. Unutmak, artık bir vicdan meselesi olduğu kadar bir hukuk meselesi de.

Oxford'da internet yönetişimi üzerine çalışan Viktor Mayer-Schönberger, 2009'da yayımladığı kitabında bu dönüşümü bir tersine dönüş olarak tarif etti. İnsanlık tarihinin büyük bölümünde varsayılan durum unutmaktı. Hatırlamak zahmetliydi; yazmak, kopyalamak, arşivlemek emek ve para gerektiriyordu. Dijital çağda ise denge alt üst oldu. Artık hatırlamak ucuz, unutmak pahalı. Bir şeyi silmek için çaba göstermeniz gerekiyor; saklamak ise kendiliğinden oluyor.

Mayer-Schönberger'in kitabında anlattığı örneklerden biri, Stacy Snyder adında genç bir öğretmen adayıdır. 2006'da, staj yaptığı dönemde, bir partide korsan şapkasıyla elinde bir bardak tutarken çekilmiş fotoğrafını sarhoş korsan başlığıyla bir sosyal ağda paylaştı. Okul yönetimi bu fotoğrafı öğretmenliğe yakışmayan bir davranış olarak değerlendirdi ve Snyder öğretmenlik diplomasını alamadı. Yaptığı şey, kuşaklar boyunca gençlerin yaptığı sıradan bir şakaydı. Farkı, bu sefer şakanın silinmemesiydi.

Burada hepimizin yaşadığı küçük bir sahneye bakalım. Sabah telefonunuzu açıyorsunuz ve ekranda bir bildirim: Bu gün, birkaç yıl önce. Ve önünüze, artık hayatınızda olmayan birinin gülümseyen yüzü geliyor. Belki ayrıldığınız biri, belki kaybettiğiniz bir yakınınız. Siz o sabahı başka türlü yaşamayı planlamıştınız, ama bir algoritma sizin yerinize karar verdi: Bugün bunu hatırlayacaksın. Nietzsche'nin kapıcısı, bilincin kapısında duran o seçici bekçi, artık sizin değil. Kapıyı başkası tutuyor.

Funes'in laneti bir kaza sonucuydu. Bizimki ise tasarımın bir parçası. Elbette hiçbirimiz Funes değiliz; zihnimiz hâlâ unutuyor. Ama zihnimizin dışında, cebimizde, bulutlarda, arama motorlarında bizim yerimize hatırlayan devasa bir bellek büyüyor. Ve bu bellek, plastik güce sahip değil. Sindiremiyor, iyileştiremiyor, bağışlayamıyor. Yalnızca saklıyor.

Öte yandan madalyonun diğer yüzü de var. Bilim insanları bir süredir, travma sonrası stres bozukluğu yaşayan insanlarda acı veren anıların duygusal yükünü hafifletmenin yollarını araştırıyor. Bazı çalışmalarda, propranolol gibi ilaçların, bir anı yeniden hatırlandığı sırada verildiğinde o anının korkutucu etkisini azaltabileceği inceleniyor. Bu araştırmalar umut verici bulunduğu kadar tartışmalı da. Amerika'da bir başkanlık biyoetik kurulu, daha 2003'te, anıları ilaçla yumuşatmanın insanın kendi hayat hikâyesiyle ilişkisini nasıl değiştirebileceği konusunda kaygılarını dile getirmişti. Bir anının acısını silerken, o anının bize öğrettiğini de siler miyiz? Bir haksızlığa tanıklık etmiş birinin acısı hafifletildiğinde, o haksızlığın hatırası da hafifler mi?

Ve burada başladığımız soruya, ama artık başka bir yerden dönüyoruz. Unutabilseydin daha mı mutlu olurdun? Funes'in hikâyesi hiçbir şeyi unutamamanın bir hapishane olduğunu gösterdi. Nietzsche, unutmanın yaşamak için bir koşul olduğunu söyledi. Nisyan ve zikir geleneği, küçük olanı bırakabilmek için büyük olanı hatırlamak gerektiğini fısıldadı. Bütün bu düşüncelerin ortak noktası şuydu: Unutmak da hatırlamak da, ancak bir seçimin parçası olduğunda insana iyi gelir.

Bugün tehlikede olan şey belki de tam olarak bu seçim. Bir yanda hiçbir şeyi bırakmayan makineler, diğer yanda acıyı bir hap gibi silme vaadi. Biri bizi Funes'e, diğeri otlayan ineğe dönüştürmeye aday. Oysa insanı insan yapan şey, ikisinin arasındaki o dar ve zahmetli alan: Hatırlayıp affetmek, bilip bırakmak, yarayı taşıyıp ona boyun eğmemek. Mutluluk belki de unutmakta değil, neyi unutacağımıza kendimizin karar verebilmesinde saklı. Ve bu yetkiyi, sessizce, farkına bile varmadan, başkalarına devrettiğimiz her gün, biraz daha az özgür, biraz daha az biz oluyoruz.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.