Nezaket Bir Maske mi, Bir Terbiye mi?

Bölüm metni

Sevmediğin birine kapıyı tutuyor, gülümsüyor, "nasılsınız" diye soruyorsun; cevabı hiç merak etmeden. Bu bir yalan mı, yoksa ikinizi de birbirinizden koruyan görünmez bir duvar mı? Belki de nezaket, içimizdeki insanı saklamak için değil, onu yavaş yavaş inşa etmek için icat edildi.

Sabah apartmandan çıkıyorsunuz. Arkanızdan biri geliyor, kapıyı birkaç saniye tutuyorsunuz. O da başını hafifçe eğip "Teşekkürler" diyor, siz de "Rica ederim" diyorsunuz. Köşedeki fırında tezgâhtaki gence "Kolay gelsin" diyorsunuz, o da "Sağ olun, afiyet olsun" diye karşılık veriyor. Asansörde komşuya "Geçmiş olsun, duydum rahatsızlanmışsınız" diyorsunuz. Daha saat dokuz olmadan belki on beş tane böyle kalıp söz kullanmış oluyorsunuz ve hiçbirini düşünerek seçmiyorsunuz.

Peki o fırındaki gence gerçekten işinin kolay geçmesini mi dilediniz? Kapıyı tuttuğunuz kişinin yüzünü bile tam görmediniz. Teşekkür eden de içinden gerçekten minnet duymadı belki. Yine de bu küçük alışverişlerden biri eksik kalsa hemen fark ederiz. Selam verdiğiniz biri karşılık vermeden geçip gitse bütün gün aklınıza takılabilir. Demek ki bu sözler boş değil. Taşıdıkları şey anlamdan çok başka bir yük.

Kanadalı sosyolog Erving Goffman bu yükü adlandırmaya çalışanlardan biriydi. 1955'te yazdığı bir makalede her insanın toplum içinde bir "yüz" taşıdığını söyler; yani başkalarının gözünde kendine ait saydığı, korumaya çalıştığı bir değer. Türkçede "yüzü kızarmak", "yüz bulmak", "yüzsüzlük" derken aslında aynı şeyden söz ediyoruz. Goffman'a göre gündelik etkileşimin büyük kısmı, karşılıklı olarak bu yüzleri korumaya harcanan sessiz bir emektir. Bir şey istemeden önce "Rahatsız etmiyorsam" demek, hata yapanın mahcubiyetini "Olur öyle şeyler" diye hafifletmek, biri saçma bir şey söylediğinde konuyu fark ettirmeden değiştirmek, hepsi bu emeğin parçası. Daha sonra dilbilimciler Penelope Brown ile Stephen Levinson bu fikri geliştirip nezaketi, birbirimizin yüzünü tehdit eden davranışları yumuşatmanın evrensel bir yolu olarak tarif ettiler. Her dilde kalıplar farklı olsa da işlev neredeyse aynı.

Bu açıdan bakınca "Kolay gelsin" bir dilek olmaktan çok bir işarettir. Aşağı yukarı şunu söyler: Seni görüyorum, burada bir insan olarak varsın, aramızda bir husumet yok. Kalıp olması bir eksiklik değil, aksine işe yaramasının şartıdır. Herkes ne anlama geldiğini bildiği için kimsenin her seferinde yeni bir cümle kurmasına, karşısındakinin niyetini çözmeye çalışmasına gerek kalmaz. Yolların trafik işaretleri gibi düşünün. Kırmızı ışıkta durmanız sürücülere duyduğunuz derin sevgiden kaynaklanmaz, ama o ışık olmasa kavşakta kimse güvende olmaz.

Nezaket tarihi de bu işaretlerin yavaş yavaş nasıl biriktiğini gösterir. Alman sosyolog Norbert Elias, Avrupa'da sofra adabının, sümkürmenin, tükürmenin, yatak odasının kurallarının birkaç yüzyıl içinde nasıl değiştiğini izlemiş ve şunu fark etmişti: Bir zamanlar dışarıdan, açıkça öğretilen kurallar zamanla içselleşiyor, insanlar artık kural olduğu için değil, aksini yapmak onlara utanç verdiği için öyle davranıyor. Rotterdamlı Erasmus'un 1530'da çocuklar için yazdığı görgü kitabı, bugün kimsenin yazmaya gerek duymayacağı tavsiyelerle doludur. Bugün bize "doğal" gelen pek çok incelik, aslında yüzyıllar süren bir terbiyenin tortusudur.

Ama tam burada rahatsız edici bir soru beliriyor. Bu kadar otomatik, bu kadar düşünülmeden söylenen sözler gerçekten bir şey ifade ediyor mu? Fırındaki gence "Kolay gelsin" deyip arkasından mesaisinin uzunluğunu umursamıyorsak, ya da kapıyı tuttuğumuz kişiye içimizden söyleniyorsak, nezaket dediğimiz şey iyi bir oyunculuktan ibaret değil mi? Belki de bütün bu incelik, gerçek duygularımızın üzerine örtülmüş, herkesin aynı desenini giydiği bir kumaştır. Bu soruyu sesini yükselterek soran ilk kişilerden biri, yüzyıllar önce Paris yakınlarında bir yolda yürüyen bir adamdı.

1749 yazında Jean-Jacques Rousseau, Vincennes'deki kalede tutuklu bulunan dostu Diderot'yu ziyarete gidiyordu. Yol uzundu, hava sıcaktı, yürürken okumak için yanına bir dergi almıştı. Derginin bir sayfasında Dijon Akademisi'nin açtığı bir yarışmanın duyurusunu gördü. Soru şuydu: Bilimlerin ve sanatların yeniden canlanması ahlakın arınmasına katkıda bulunmuş muydu? Rousseau sonradan, bu satırları okuduğu anda başının döndüğünü, bir ağacın altına çöküp ağladığını anlatır. Cevabı o an bilmişti: Hayır. Tam tersine.

Ertesi yıl, 1750'de, yazdığı deneme ödülü kazandı ve Rousseau'yu bir anda ünlü yaptı. Metnin en sert sayfalarından bazıları doğrudan nezakete ayrılmıştır. Rousseau'ya göre zamanının parlak Paris salonlarında herkes aynı kalıba dökülmüştü. Herkes aynı biçimde selamlıyor, aynı biçimde iltifat ediyor, aynı inceliklerle konuşuyordu. Sorun da tam buydu. Bu tekdüze ve aldatıcı örtünün altında ne olduğunu kimse bilemiyordu. Kuşku, korku, soğukluk, gizli kin, hatta ihanet, hepsi kibarlığın pürüzsüz yüzeyinin arkasına saklanabiliyordu. İnsanlar artık oldukları gibi görünmeye cesaret edemiyordu. Rousseau'nun yakınması aşağı yukarı şuydu: Bir dostla mı yoksa bir düşmanla mı konuştuğunuzu anlamak için o kişinin davranışına bakmak yetmez oldu, çünkü ikisi de aynı zarafetle gülümsüyor.

Bunun karşısına Rousseau kaba ama dürüst bir geçmişin hayalini koyar. Eski insanların görgüsü kaba olabilirdi, ama birbirlerini kolayca tanıyabiliyorlardı ve bu karşılıklı şeffaflık onları pek çok kötülükten koruyordu. Nezaket, bu bakışla, ahlakın ilerlemesi değil, ahlakın taklidiydi. Erdemin kendisi kaybolurken onun kostümü inceldikçe incelmişti.

Rousseau bu fikri birkaç yıl sonra daha derin bir kökle bağladı. İnsanda iki tür kendini sevme olduğunu söyledi. Biri, her canlıda bulunan, kendini korumaya yönelik sade bir içgüdüydü. Öteki ise toplum içinde doğan, sürekli başkalarıyla kıyaslayan, onların gözünde değerli görünmeye çalışan kıskanç bir benlik sevgisiydi. Kibarlık, bu ikinci türün en rafine aracıydı. Gülümsememiz, iltifatımız, inceliğimiz başkasının iyiliği için değil, onun bizi nasıl gördüğü için vardı. Böylece insan yavaş yavaş kendi içinde değil, başkalarının bakışında yaşamaya başlıyordu.

Bu suçlama bugün de tanıdık gelir. Toplantıda herkesin birbirine "Çok değerli bir katkı" dediği, koridorda ise o katkıyla alay edildiği iş yerlerini düşünün. Ya da yüzünüze sıcacık gülümseyip arkanızdan konuşan bir tanıdığı. Böyle anlarda kibarlık gerçekten bir maskeye, hatta bir silaha dönüşür. Kibar biri kaba birinden daha tehlikeli bile olabilir, çünkü kabanın ne düşündüğünü en azından bilirsiniz.

Rousseau'dan yaklaşık yüz yıl önce Fransız düşünür La Rochefoucauld, aynı salonların havasını tek cümlelik özdeyişlere sığdırmıştı. Bunlardan biri, bu tartışmanın kalbine saplanır: İkiyüzlülük, kötülüğün erdeme ödediği bir saygı vergisidir. Bu cümle iki yöne birden keser. Bir yandan kibarlığın çoğu zaman sahte olduğunu kabul eder. Öte yandan ilginç bir şeyi ima eder: Kötülük bile erdem kılığına girmeye ihtiyaç duyuyorsa, demek ki erdem hâlâ bir ölçüdür. Kimse açıkça kaba olmayı övünç konusu yapamıyorsa, toplum neyin doğru olduğunu henüz unutmamıştır.

Rousseau'nun öfkesinin gücü burada bir zaafa da kapı aralar. Eğer içimizdeki her duyguyu olduğu gibi dışa vurmak dürüstlükse, kızgın olduğumuz gün herkese kızgınlığımızı göstermemiz, sıkıldığımızda karşımızdakinin yüzüne esnememiz gerekir. Böyle bir dünyanın daha şeffaf olacağı doğru, ama daha iyi olacağı şüphelidir. Dahası Rousseau'nun özlediği o kaba ama içten geçmişin gerçekten var olup olmadığını kimse bilmiyor. Kendisi de bunun bir tarih anlatısı olmaktan çok bir düşünce deneyi olduğunu sezdirir.

Asıl açık kalan soru şudur: Dış ile iç arasındaki uçurum her zaman yalan mı demektir? Yoksa bu uçurum bazen bir yolun başlangıcı olabilir mi? Rousseau'nun Paris'inden çok uzakta, ondan iki bin yıldan fazla önce, bir başka düşünür meseleye bambaşka bir yerden bakmıştı. Onun için dışarıdaki biçim içerideki özün sahtesi değil, ona giden yolun ta kendisiydi.

Konfüçyüs, milattan önce 551 ile 479 arasında, Çin'in birbiriyle savaşan beyliklere bölündüğü karışık bir dönemde yaşadı. Öğrencilerinin onun sözlerini derlediği kitap Lunyu, yani Konuşmalar, kısa diyaloglardan oluşur. Bu diyaloglarda iki kavram sürekli birbirine dolanır. Biri "ren"dir; insanlık, insana yakışan iyilik, karşısındakini insan olarak görme hâli. Öteki "li"dir; tören, ritüel, görgü, edep. Bizim burada nezaket dediğimiz şeyin büyük kısmı li'nin kapsamına girer: nasıl selamlaşılacağı, büyüklere nasıl hitap edileceği, yasın nasıl tutulacağı, sofrada nasıl oturulacağı.

İlk bakışta Konfüçyüs Rousseau'nun en büyük kâbusu gibi görünebilir: bir kurallar ustası, bir biçim düşkünü. Ama Konuşmalar dikkatle okunduğunda tablo değişir. Konfüçyüs bir yerde, insanlığı olmayan birinin törenle ne işi olabilir, diye sorar. Bir başka yerde de, törenden söz ettiğimizde yalnızca adak olarak sunulan yeşim taşlarını ve ipekleri mi kastediyoruz, diye sitem eder. Yani içi boş biçimin değersizliğinin farkındadır. Maske tehlikesini o da görür.

Fakat çözümü biçimi atmak değildir. En sevdiği öğrencisi Yan Hui insanlığın ne olduğunu sorduğunda Konfüçyüs'ün cevabı şaşırtıcıdır: Kendini dizginleyip edebe dönmek insanlıktır. Ve ardından somutlaştırır: Edebe uymayana bakma, edebe uymayanı dinleme, edebe uymayanı söyleme, edebe uymayanı yapma. Burada sıralama tersine işler. İnsan önce iyi hissedip sonra iyi davranmaz; doğru davranışları tekrar tekrar yaparak iyi bir insan hâline gelir. Biçim, içe doğru açılan bir kapıdır.

Bunu gündelik hayattan bir örnekle düşünelim. Yeni bir işe başlamış, müşterilerle muhatap olan bir genç düşünün. İlk günlerde "Hoş geldiniz, size nasıl yardımcı olabilirim" cümlesi ona yapay gelir, ezberden okur gibi söyler. Ama aylar geçtikçe bir şey değişir. O cümleyi söylerken gerçekten karşısındakine dikkat etmeye, sesinin tonunu ayarlamaya, sinirli bir müşteride sabırlı kalmaya alışır. Bir gün fark eder ki artık rol yapmıyor; sabır onun huyu olmuş. Konfüçyüsçü gelenek bu dönüşüme güvenir.

Konfüçyüs'ten iki yüzyıl kadar sonra yaşayan Xunzi bu fikri daha da keskinleştirdi. Ona göre insan doğası kendiliğinden iyi değildi; bencilliğe, kıskançlığa, hırsa eğilimliydi. İyilik, bilinçli bir çabanın, bir işlemenin ürünüydü. Xunzi'nin sevdiği benzetme şuydu: Eğri bir tahta, buharla yumuşatılıp kalıba bastırılmadan düzelmez; kör bir bıçak, bileğitaşına sürtülmeden keskinleşmez. Edep ve törenler insan için bu kalıp ve bileğitaşıdır. İşin ilginci, Xunzi'nin "bilinçli çaba" anlamında kullandığı karakter, sonraki çağlarda Çincede "sahte, yapay" anlamını da kazandı. Sanki dil bile bu sorunun iki yüzünü tek bir işarette saklamıştı: İnsanın eliyle yapılan şey hem bir sahtelik hem de bir yetkinlik olabilir.

Yirminci yüzyılda Amerikalı düşünür Herbert Fingarette, li'yi anlatmak için çok sade bir örnek seçti: el sıkışmak. İki kişi karşılaştığında, hiçbir talimat olmadan, aynı anda ellerini uzatır ve sıkarlar. Bu hareketin gücü, iki tarafın da onu bilmesinden ve gönüllü olarak birlikte gerçekleştirmesinden gelir. Biri elini uzatıp öteki uzatmadığında ise küçük bir kırılma yaşanır. Fingarette'e göre Konfüçyüs'ün gördüğü şey buydu: Ortak biçimler, insanları zorlamadan uyum içinde buluşturan neredeyse büyülü bir araçtır.

Bu sezgi yalnızca Çin'e özgü değil. İslam ahlak felsefesinde de aynı soru tartışıldı. Onuncu ve on birinci yüzyıllarda yaşayan İbn Miskeveyh, Tehzîbü'l-Ahlâk, yani Ahlakın Arındırılması adlı eserinde huyların değişmez olduğunu söyleyenlere karşı çıktı. Ona göre ahlak terbiyeyle ve alışkanlıkla değişebilirdi; öyle olmasaydı çocukları eğitmenin de, öğüt vermenin de bir anlamı kalmazdı. Gazâlî ise bir adım daha ileri gitti. Cömert olmak isteyen kişinin, başlangıçta içi el vermese bile kendini zorlayarak vermesini, bu davranış ona doğal gelene dek sürdürmesini öğütledi. Gazâlî'nin aynı zamanda gösteriş için yapılan iyiliği, yani riyayı, en sert biçimde eleştirdiğini hatırlayınca ayrım netleşir. Başkalarının gözüne girmek için takılan maske ile kendini değiştirmek için katlanılan zahmet aynı şey değildir. Dışarıdan bakıldığında ikisi de aynı davranış gibi görünür, ama biri seyirciye, öteki aynaya dönüktür. Aristoteles de adil davranarak adil, cesur davranarak cesur olunduğunu söylemişti.

Avrupa'da bile Rousseau'ya en güzel cevaplardan biri onun hayranı olan Kant'tan geldi. Kant 1798'de, insanların uygarlaştıkça birer oyuncuya dönüştüğünü kabul etti. Herkes sevgi, saygı ve yardımseverlik rolü oynuyordu. Ama ona göre bu kimseyi aldatmıyordu, çünkü herkes bunun bir rol olduğunu biliyordu. Daha da önemlisi, insanlar bu rolleri oynaya oynaya, uzun vadede sahiden o erdemleri kazanıyordu. Nezaket, ona göre, gerçek erdemin yerine geçmese bile ona doğru atılmış bir adımdı.

Yine de bu terbiye fikri tek başına her şeyi çözmüyor. Biçim içe işleyebilir, evet; ama ne kadar yaklaşmalıyız birbirimize? Fazla edep soğukluk, fazla samimiyet incinme doğurur. Bu sorunun en güzel imgesini kurmak, yaşlılığında insanlardan epey uzaklaşmış, kendi yalnızlığıyla barışmış bir Alman filozofa kaldı.

Arthur Schopenhauer 1851'de, hayatının sonlarına doğru yayımladığı denemeler kitabında kısa bir mesel anlatır. Soğuk bir kış gününde bir grup kirpi donmamak için birbirine sokulur. Ama yaklaştıkça dikenleri birbirine batar ve ayrılırlar. Üşüdükçe yeniden yaklaşırlar, yeniden canları yanar. Bir süre bu iki acı arasında gidip gelirler, sonunda ikisine de katlanılabilecek orta bir mesafe bulurlar. Schopenhauer meselin anlamını kendisi söyler: Toplum ihtiyacı, kendi içlerinin boşluğu ve tekdüzeliği yüzünden insanları birbirine iter; ama her birinin itici huyları ve katlanılmaz kusurları onları yeniden uzaklaştırır. Sonunda buldukları orta mesafenin adı nezaket ve görgüdür.

Bu mesel, maske ile terbiye tartışmasına üçüncü bir gözle bakar. Nezaket burada ne bir yalan ne de bir erdem eğitimi; bir mesafe ayarıdır. Bir arada yaşamak zorunda olan ama birbirine tamamen açılınca yaralanan varlıkların bulduğu ortak çözümdür. Komşunuzla her sabah selamlaşır ama evinize hiç davet etmezsiniz. İş arkadaşınızın özel hayatını sormazsınız ama doğum gününü kutlarsınız. Bu mesafe soğukluk değildir; tam aksine, birbirimize batmadan ısınabilmenin yoludur. Schopenhauer meselin sonuna kendi mizacından bir not ekler: İçinde kendi sıcaklığı olan kişi, ne başkasını incitmek ne de incinmek için uzak durmayı tercih eder. Bu cümlede bir bilgelik kadar bir hüzün de vardır. Mesafeyi bulamayanlar ya hep yaralanır ya da sonunda tamamen yalnız kalır.

Bugün bu mesel her zamankinden daha acı bir anlam taşıyor. Sosyal medyada, isimsiz yorum kutularında, hızlı mesajlaşma uygulamalarında kirpiler birbirine hiç olmadığı kadar yakın. Uzak bir şehirdeki tanımadığımız biriyle aynı tartışmanın içine aynı anda düşebiliyoruz. Ama yüz yüze karşılaşmanın taşıdığı o küçük işaretler, ses tonu, bakış, el sıkışma, bir "Kusura bakmayın" burada büyük ölçüde kayboluyor. Ekranın arkasında yüzümüzün olmaması, Goffman'ın korumaya çalıştığımızı söylediği o yüzün ortadan kalkması demek. Korunacak bir yüz yoksa, onu korumak için harcanan emek de kayboluyor. Rousseau'nun hayal ettiği o çıplak dürüstlük dünyası bir bakıma gerçekleşti: İnsanlar ne düşünüyorsa yazıyor. Ama sonuç onun umduğu masumiyet değil, sürekli birbirine batan dikenler oldu.

Belki de bu yüzden nezaketin değerini en iyi onun yokluğunda anlıyoruz. Maske eleştirisi haklıdır; kibarlık bir yalanı, hatta bir zulmü örtebilir. Terbiye savunması da haklıdır; biçim, tekrarlandıkça insanın içini şekillendirebilir. Ama kirpilerin kışı bize her iki görüşün de tek başına eksik kaldığını gösterir. Nezaket, iç ile dış arasındaki o ince zarda yaşar. Ne tamamen sahte ne de tamamen içtendir. Daha çok, henüz olmadığımız ama olmak istediğimiz bir insanın provasıdır ve aynı zamanda birbirimizi gereksiz yere yaralamamak için verdiğimiz sessiz bir sözdür.

Türkçe bu iki anlamı birbirine dikkatle bağlamış. "Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır" deriz. Bir fincan kahve, nihayetinde küçük bir jesttir, belki o an içten gelmeyen bir ikramdır. Ama kırk yıl hatırlanır. Çünkü bazı biçimler, onları gerçekleştiren kişinin o andaki niyetinden daha uzun yaşar. Tekke kapılarının üstüne asılan "Edep yâ Hû" levhası da bunu hatırlatır. Edep, içeri girmeden önce başlar; kapıdan içeri girerken eğilen baş, henüz içeride olmayan bir alçakgönüllülüğün ilk adımıdır.

Sabah apartman kapısını tuttuğunuz o yabancıya dönelim. Belki onun için hiçbir şey hissetmediniz. Belki aceleniz vardı ve içinizden söylendiniz. Ama yine de tuttunuz. Ve o birkaç saniyede, farkında olmadan, iki bin yıldır tartışılan bir soruya kendi cevabınızı verdiniz: Kalbimiz her zaman hazır olmayabilir, ama ellerimiz ona yol gösterebilir. Maske ile yüz arasındaki farkı belirleyen, belki de maskeyi kimin için taktığımızdır. Başkalarını kandırmak için takılan maske bir gün düşer. Kendimizi biçimlendirmek için takılan ise, zamanla yüzün kendisi olur.

Nöron Felsefe'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.