Jaws: Bozulan Köpekbalığı Sinemayı Nasıl Değiştirdi

Bölüm metni

Yirmi yedi yaşındaki bir yönetmen, tarihte ilk kez bir filmi açık denizde çekmeye kalkıştı. Üç milyon dolarlık mekanik köpekbalığı ilk suya girdiğinde battı, sonra çalıştığında oyuncak gibi göründü. Filmin başına gelen en büyük felaket, sinemanın en meşhur canavarını yaratacaktı.

1974 yılının Mayıs ayında, Massachusetts kıyısındaki Martha's Vineyard, yani Martha Adası açıklarında bir film ekibi denize açıldı ve neredeyse batıyordu. Ellerinde 3,5 milyon dolarlık bir bütçe, 55 günlük bir çekim takvimi ve suyun altında çalışması gereken 12 tonluk bir makine vardı. Beş ay sonra, o takvim 159 güne uzamış, bütçe 9 milyon dolara çıkmış, stüdyoda filmin adı alay konusu olmuştu. Yönetmen 27 yaşındaydı ve kariyerinin denizin dibinde sona ereceğine gerçekten inanıyordu.

Hikâye bir kitapla başlamıştı. Peter Benchley adında, deniz kıyısında büyümüş bir yazar, 1916'da New Jersey sahillerinde yaşanan gerçek köpekbalığı saldırılarından ve Long Island'da yakalanan devasa bir beyaz köpekbalığı haberinden yola çıkarak bir roman yazdı: turizm sezonunu kurtarmak için sahilleri kapatmayı reddeden bir kasaba, suyun altında dolaşan bir yırtıcı. Roman daha raflara çıkmadan, 1973'te, yapımcı ikilisi Richard Zanuck ve David Brown taslağı okudu ve haklarını yaklaşık 175 bin dolara satın aldı. Kitap Şubat 1974'te yayımlandığında beklenmedik bir satış patlaması yaşadı; artık ellerinde yalnızca bir senaryo değil, milyonlarca insanın okuduğu bir olay vardı.

Yönetmenlik koltuğuna oturan Steven Spielberg'in ardında tek bir sinema filmi vardı. Genç, hırslı ve o günlerde henüz kimsenin dokunulmaz saymadığı bir isimdi. En temel kararı en başta verdi ve o karar her şeyin kaderini belirledi: Film, stüdyodaki bir su tankında değil, gerçek okyanusta çekilecekti. Gerçek dalgalar, gerçek ufuk, gerçek tekneler. Kimse arkada boyanmış bir fon görmeyecekti. Doğru bir sanatsal seziydi ve pratikte bir felakete dönüştü.

Sorunun merkezinde bir makine vardı. Filmin köpekbalığı, Disney'in stüdyolarında yıllarca mekanik efektler üzerinde çalışmış Bob Mattey'in ekibi tarafından, Joe Alves'in tasarımından yola çıkılarak Kaliforniya'da üretildi. Aslında tek bir köpekbalığı değil, üç ayrı düzenek yapıldı: biri denizin dibine sabitlenmiş bir platformdan pnömatik kollarla kaldırılıyor, diğer ikisi sağdan ve soldan çekim yapmaya uygun, içleri boş yarım gövdelerdi. Ekip bunlara Spielberg'in avukatının adını takarak Bruce dedi. Tatlı su havuzunda yapılan denemelerde makine kusursuz çalışmıştı. Tuzlu suya indirildiği ilk gün battı. Dalgıçlar günlerce onu dipten çıkarmaya çalıştı.

Sonrasında da düzelmedi. Tuz, hidrolik sistemi kemirdi. Köpüğün üzerine kaplanan deri suya doydukça şişti, rengi soldu, ağız kapanmaz oldu. Bazı günler makine hiç çalışmadı. Çalıştığı günlerde ise kameraya inandırıcı görünmedi: Sudan yavaşça yükselen, gözleri şaşı bakan, plastik bir oyuncak gibi duran bir şey. Ekip filme "Flaws", yani "Kusurlar" adını takmıştı. Stüdyoda yöneticiler her hafta gelen rapora bakıp yapımı iptal etmeyi tartışıyordu.

Makine tek dert değildi. Açık denizde çekim yapmak, kontrolü tamamen kaybetmek demekti. Kamera hazır olduğunda ufukta bir yelkenli belirir, plan bozulurdu. Bir tekne diğerine göre kayar, sabahki çekimle öğleden sonraki çekim birbirini tutmazdı. Deniz durulur, sonra azar. Bir gün filmin balıkçı teknesi Orca, üzerinde oyuncular ve ekip varken su almaya başladı; tekne yan yattı, insanlar denize atladı, çekilmiş görüntülerin bulunduğu kutular tuzlu suyun içinde kaldı. O gün, filmin batmasına en çok yaklaştığı gündü.

Teknenin üstündeki insan ilişkileri de sakin değildi. Quint rolündeki Robert Shaw ile Hooper rolündeki Richard Dreyfuss arasında, tam da karakterlerin arasındaki gerilime benzeyen bir sürtüşme vardı; Shaw genç oyuncuyla dalga geçer, Dreyfuss karşılık verirdi. Kamera bunu yakaladı ve filmin en iyi sahnelerinden birine dönüştü. Aynı Shaw, teknenin kamarasında geçen ünlü yara karşılaştırması sahnesini ilk gün içkili oynamak istedi; sahne kullanılamadı. Ertesi sabah yönetmeni arayıp özür diledi ve o sahneyi ayık haliyle, neredeyse tek seferde bitirdi.

Bütün bunlar olurken senaryo da yerinde durmuyordu. Benchley ilk uyarlamaları kendisi yazmıştı, ama romandaki yan hikâyeler ayıklandıkça metin değişti; Howard Sackler ve Carl Gottlieb gibi isimler devreye girdi, Gottlieb çekim boyunca adada kalıp sahneleri gün gün yeniden yazdı. Yani ekip sadece bozuk bir makineyle değil, henüz tamamlanmamış bir metinle de denize açılmıştı. Ekim ayında çekimler bittiğinde kimse ellerinde ne olduğunu bilmiyordu. Yönetmen aylarca kâbus gördüğünü, adadan ayrılırken travma yaşadığını sonradan anlatacaktı.

Ama tam bu noktada, o bozuk makine filme yapılabilecek en büyük iyiliği yapmıştı.

Köpekbalığını gösteremeyen bir köpekbalığı filmi, mecburen başka bir şey olmak zorundaydı. Spielberg'in seçimi şuydu: Yırtıcıyı göstermek yerine varlığını ima etmek. Bu, çaresizlikten doğan bir tercihti ve sinemanın en eski korku dersini yeniden keşfetti. Alfred Hitchcock'un yıllar önce formüle ettiği ilkedir bu: Perdede patlayan bomba bir saniyelik şok verir, masanın altında tiktaklayan bomba on dakika boyunca seyirciyi koltuğa yapıştırır. Denizin Dişleri, yani özgün adıyla Jaws, baştan sona masanın altındaki bombayla çalışır.

Bu ilkenin en sade uygulaması müzikti. John Williams, filmin teması olarak birbirini kovalayan iki notayı, mi ile fayı önerdiğinde Spielberg önce şaka yaptığını sandı. Ama o iki nota tam olarak makinenin yapamadığı işi yapıyordu: Görünmeyen bir şeyin yaklaştığını haber vermek. Ritim hızlandıkça mesafe kapanıyor, sustuğunda tehlike geçmiyor, sadece bekliyordu. Film boyunca seyirci köpekbalığını gözüyle değil, kulağıyla takip eder. Öyle ki müziğin duyulmadığı bir saldırı, kuralı bozduğu için daha da ürkütücü hale gelir.

İkinci araç kameraydı. Görüntü yönetmeni Bill Butler, su seviyesinin tam üzerinde ve tam altında çalışabilen düzenekler kurdu. Böylece iki bakış açısı doğdu: Suyun yüzeyinden bakan, dalgalar yüzünden hiçbir şeyi net göremeyen insan gözü; ve aşağıdan yukarı, bacakları siluet halinde gören avcı gözü. Filmin açılışındaki gece yüzme sahnesinde köpekbalığı hiç görünmez. Görünen tek şey, suyun içinde bir o yana bir bu yana çekiştirilen bir insandır. Şiddeti yapan kamera değil, kameranın kadraja almadığı şeydir.

Üçüncüsü, filmin en zekice buluşu: Yırtıcının yerine geçen nesneler. Quint zıpkınlarına bağladığı sarı fıçıları denize saldığında, film artık köpekbalığına ihtiyaç duymaz. Suyun yüzeyinde süzülen üç sarı fıçı, hayvanın kendisinden daha gerilimli bir görüntüdür; çünkü seyirci onların altında ne olduğunu kendi zihninde tamamlar. Aynı şey iskelede kopan tahtalar, boşalan bir sahil, sallanan bir şamandıra için de geçerlidir. Film boyunca korkuyu üreten şey, hayvanın ta kendisi değil, bıraktığı iz olur.

Hayvanın tam olarak, gün ışığında, tüm gövdesiyle göründüğü an filmin seksen birinci dakikasıdır. O ana kadar geçen bir buçuk saat boyunca izleyici hayal gücüyle bir canavar inşa etmiştir; perdede beliren şey ise, kusurlarına rağmen, o beklentinin üzerine oturur. Roy Scheider'ın canlandırdığı Şef Brody'nin geri geri kamaraya çekilirken söylediği "daha büyük bir tekneye ihtiyacımız olacak" cümlesi senaryoda yoktu; çekim sırasında ortaya çıkmış bir laftı ve filmin en çok hatırlanan repliği oldu.

Kurgu masası da en az deniz kadar belirleyiciydi. Verna Fields, elindeki dağınık ve çoğu zaman kullanılamaz malzemeden gerilimi ritimle kurdu: Saldırıları kısa, sert kesmelerle parçaladı; bekleyiş anlarını uzattı. Filmin en ünlü planlarından biri, Brody kumsalda otururken kameranın öne kaydırılıp aynı anda uzağa odaklandığı o baş döndürücü çekimdir; teknik olarak eski bir Hitchcock hilesidir, ama burada bir adamın içinin bir anda boşalmasını anlatır.

Ve filmin ortasında, hiç görüntü kullanmadan çalışan bir korku sahnesi vardır. Karanlık kamarada Quint, İkinci Dünya Savaşı'nda atom bombasının parçalarını taşıdıktan sonra torpillenen Amerikan gemisi USS Indianapolis'i, yani Indianapolis kruvazörünü anlatır. Yüzlerce denizcinin günlerce suda beklediğini, köpekbalıklarının teker teker aldığını söyler. Bu monologun temeli senarist Howard Sackler'a dayanır, üzerine başka eller ve Robert Shaw'un kendi düzeltmeleri eklenmiştir. Sahnede tek bir köpekbalığı görülmez; yalnızca bir adamın yüzü ve sesi vardır. Filmin en dehşet verici bölümünün görsel efekt içermemesi, tesadüf değil, filmin bütün mantığının özetidir.

20 Haziran 1975'te Denizin Dişleri gösterime girdi ve sinema işinin nasıl yürüdüğüne dair yazılı olmayan bütün kuralları değiştirdi.

O güne kadar büyük filmler yavaş açılırdı. Birkaç büyük şehirde birkaç salonda başlar, eleştiriler ve kulaktan kulağa yayılan söylenti sayesinde aylar içinde ülkeye yayılırdı. Universal stüdyosu bunun tersini yaptı. Film Kuzey Amerika'da aynı anda 409 salonda açıldı ve açılıştan önceki günlerde televizyon, filmin tanıtımlarıyla dolduruldu. Yalnızca televizyon reklamlarına yaklaşık 700 bin dolar, tüm tanıtım kampanyasına 1,8 milyon dolar harcandı. Gösterimden önceki üç akşam boyunca, en çok izlenen kuşaklarda o iki nota Amerikan evlerinin salonlarında çaldı. Filmi izlemeye gitmek artık bir seçim değil, kaçırılmaması gereken bir olaydı.

Sonuç, o güne dek görülmemiş bir rakam dizisiydi. Açılış hafta sonu 7 milyon dolarla rekor kırdı. Film iki ay dolmadan, Kuzey Amerika'da dağıtımcı payı olarak 100 milyon doları aşan ilk yapım oldu ve o zamana kadarki gişe rekortmeni Baba'yı tahtından indirdi. Bütün gösterimleri toplandığında dünya çapındaki hasılatı 495 milyon dolara ulaştı. 9 milyon dolarlık, kontrolden çıkmış, batma noktasına gelmiş bir yapım, sinema tarihinin o güne kadarki en kârlı bahsine dönüşmüştü. Ertesi yılın Akademi Ödülleri'nde film kurgu, ses ve özgün müzik dallarında üç ödül kazandı; en iyi film dalındaki adaylığını ise Guguk Kuşu'na kaptırdı.

Asıl miras rakamlarda değil, rakamların stüdyolara öğrettiği derste. Denizin Dişleri'nden sonra yaz, sinemanın ölü sezonu olmaktan çıktı ve en değerli araziye dönüştü. Aynı anda yüzlerce, sonra binlerce salonda açılma modeli standart haline geldi. Tanıtım bütçesi, filmin kendi bütçesiyle yarışan bir kalem oldu. Bir cümleyle anlatılabilen, afişi ve fragmanı tek bir imgeye indirgenebilen filmler öne çıkmaya başladı. İki yıl sonra Yıldız Savaşları aynı modeli daha da büyüterek tekrarladığında, artık bunun bir kaza olmadığı anlaşıldı: Hollywood'un yeni ekonomisi kurulmuştu. Bugün her mayıs ayında başlayan devam filmi takvimi, o yaz Martha Adası açıklarında, bozuk bir makinenin etrafında doğdu.

Bu dönüşümün bir de karşı yakası var. Film, beyaz köpekbalığını kolektif hayal gücünde bir canavara çevirdi. Gösterimin ardından Amerika'nın doğu kıyısında büyük köpekbalıklarını hedef alan avcılık turnuvalarında belirgin bir artış yaşandığını, deniz biyologları yıllardır bir uyarı olarak dile getiriyor. Romanın yazarı Peter Benchley bu sonuçtan rahatsız oldu ve hayatının son yıllarını köpekbalıklarının korunmasına adadı; bu hayvanların insanı avlamak gibi bir niyeti olmadığını, aynı kitabı bugün yazamayacağını defalarca söyledi. Bir kurgu eserinin gerçek bir türün kaderini etkileyebilmesi, filmin gücünün en rahatsız edici kanıtı oldu.

Geriye kalan ders ise sinemacılar için hâlâ geçerli. Denizin Dişleri, elindeki en pahalı oyuncak bozulduğu için başyapıt oldu. Ekip köpekbalığını gösterebilseydi, muhtemelen döneminin sıradan bir canavar filmini çekecek, seyirci de perdede plastik bir gövde görüp gerilimden çıkacaktı. Makine çalışmadığı için yönetmen izleyicinin zihnine güvenmek zorunda kaldı; ve izleyicinin zihni, hiçbir stüdyonun bütçesiyle yarışamayacağı kadar iyi bir efekt atölyesi çıktı. Elli yılı aşkın süredir insanların denize girerken bir an duraksamasının sebebi, tuzlu suda paslanmış bir hidrolik sistem ve iki nota.

Nöron Film'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.