Cezayir Savaşı: Pentagon'un Ders Diye İzlediği Film

Bölüm metni

2003 yazında Pentagon'da bir salonda film gösterimi yapılır; davetiyede şu cümle vardır: "Terörle savaşı nasıl kazanır, fikirler savaşını nasıl kaybedersiniz?" Perdedeki film, otuz yedi yıl önce bir sömürge savaşının gerçek komutanı tarafından finanse edilmiş, kendisini oynadığı bir İtalyan yapımıdır. Aynı film, yıllar boyunca hem gerillaların hem generallerin ders kitabı oldu.

Cezayir'in Barbarossa Hapishanesi'nde, idam mahkûmu koğuşunda bir adam kâğıda eğilmiş yazıyor. Adı Saadi Yacef. Birkaç ay öncesine kadar Ulusal Kurtuluş Cephesi'nin, kısaca FLN'nin başkent Cezayir'deki askerî sorumlusuydu; Kazbah'ın dar sokaklarında kimin nereye bomba koyacağına, kimin hangi damdan hangi damla atlayacağına karar veren adamdı. 1957 sonbaharında yakalandı. Ölüm cezası aldı. Ve hücresinde, kurşuna dizilmeyi beklerken, kaybettiği o savaşın anılarını yazmaya başladı.

Bu ayrıntıyı aklınızda tutun. Çünkü sinema tarihinin en çok tartışılan filmlerinden biri, bir yönetmenin fikriyle değil, bir hapishane hücresindeki bu defterle başlar.

Yacef kurşuna dizilmedi. Savaş bitti, 1962'de Cezayir bağımsız oldu, mahkûmlar salıverildi. Anıları aynı yıl kitap olarak yayımlandı. Yeni kurulan devletin gözünde bu anlatı yalnızca bir kişisel hikâye değildi; henüz doğmuş bir ulusun kendi kuruluş destanını nasıl anlatacağı sorusuydu. Yacef 1963'te Kazbah Film adında bir yapım şirketi kurdu ve kitabını perdeye taşıyacak birini aramaya koyuldu.

Aradığı adam İtalya'daydı. Gillo Pontecorvo, İkinci Dünya Savaşı'nda faşizme karşı direnişte çarpışmış, savaş sonrası İtalyan sinemasının belgeselci damarında yetişmiş bir yönetmendi. Senaristi Franco Solinas'la birlikte, aslında yıllardır Cezayir üzerine bir film düşünüyorlardı. Ellerinde yarım kalmış bir proje vardı: Cezayir'e giden bir Fransız gazetecinin gözünden anlatılan bir hikâye. Yani Batılı bir tanığın, olayları dışarıdan izleyen bir adamın hikâyesi. Yacef'in temsilcileri kapılarını çaldığında, o proje çöpe gitti.

Ama iki taraf hemen anlaşmadı. Yacef'in elindeki metin bir kahramanlık anlatısıydı: iyiler ve kötüler, şehitler ve celletlar. Pontecorvo bunu reddetti. Ona göre böyle bir film kimseyi ikna etmezdi; ancak zaten ikna olmuş olanları duygulandırırdı. Bir filmin gerçekten sarsıcı olması için, karşı tarafın da anlaşılır olması gerekiyordu. Uzun tartışmalar oldu. Sonunda Yacef geri adım attı ve Pontecorvo ile Solinas altı ay boyunca Cezayir'de dolaştı, arşivleri taradı, hem eski FLN militanlarıyla hem de Fransız subaylarla konuştu, olayların geçtiği sokakları tek tek yürüdü.

Ortaya çıkan filmin adı La battaglia di Algeri, yani Cezayir Savaşı oldu. 1966'da tamamlandı. Bütçesi 806 bin dolardı; Hollywood ölçeğinde bir orta bütçeli filmin bile altında bir rakam.

Ve şimdi işin en tuhaf kısmı. Yacef bu filmin yalnızca yapımcısı değildi. Perdede de vardı. Kendi anılarına dayanan filmde, kendisine dayanan karakteri, yani FLN'nin Kazbah'taki askerî sorumlusunu, bizzat kendisi canlandırdı. Karakterin adı değiştirilmişti, Cafer olmuştu; ama sığınakta harita başında oturan, genç militanlara talimat veren, patlamaları saatlere göre planlayan o adam, gerçekten de o işi yapmış olan adamdı. Sekiz yıl önce Fransız paraşütçülerinden kaçtığı damlarda, bu kez kamera önünde kaçıyordu.

Kadronun geri kalanı da meslekten oyunculardan oluşmuyordu. Pontecorvo, insanları oyunculuk deneyimine göre değil, yüzlerine göre seçti. Filmin merkezindeki karakter Ali La Pointe, gerçekte Ali Ammar adında, Kazbah'ta büyümüş, boks ringlerinde ve sokak kumarında gezinmiş, hapiste siyasetle tanışmış bir gençti. Onu canlandıran Brahim Hadjadj bir pazarda bulundu; okuma yazması yoktu. Pontecorvo'nun ondan istediği şey oyunculuk değil, o bakıştı: köşeye sıkışmış, öfkeli, hesaplaşacak bir şeyi olan bir adamın bakışı.

Filmde meslekten tek bir oyuncu vardı: Jean Martin. Ve o, Fransız tarafını, yani paraşütçü birliklerin başındaki Albay Mathieu'yü oynadı. Mathieu tek bir gerçek kişi değildir; Cezayir'de şehri "temizlemekle" görevlendirilen Jacques Massu, Marcel Bigeard gibi subayların birleştirilmiş halidir. Jean Martin'in seçilmesi de rastlantı değildi: Fransa'da, Cezayir Savaşı'na karşı çıkan ve askere gitmeyi reddetme hakkını savunan meşhur 121'ler Bildirisi'ni imzalayan sanatçılardan biriydi ve bunun bedelini kariyeriyle ödemişti. Yani perdede sömürge ordusunun sözcüsünü, o ordunun savaşına açıkça karşı çıkmış bir adam canlandırıyordu.

Bu tesadüfî bir ironi değil, filmin bütün yönteminin özeti. Cezayir Savaşı, kendi anlattığı olayın içinden çıkmış insanlarla, o olayın geçtiği yerlerde, olayı yaşamış tarafların gözetiminde çekildi. Sinema tarihinde bunun eşi çok azdır.

Filmin gösterime girdiği ilk yıllarda, Amerika'daki kopyalarının başına bir uyarı yazısı eklenmişti: bu filmde tek kare arşiv görüntüsü, tek metre haber filmi kullanılmamıştır. Böyle bir uyarıya ihtiyaç duyulmuş olması, filmin en büyük başarısının kanıtıdır. İnsanlar perdedeki görüntülerin gerçekten 1957'de çekilmiş belge görüntüleri olduğunu sanıyordu.

Bu izlenimi yaratan adam görüntü yönetmeni Marcello Gatti'dir. Gatti siyah-beyaz çekti; ama sadece siyah-beyaz değil, kirli, kumlu, kontrastı sertleşmiş bir siyah-beyaz. Negatifi yeniden basarak taneciği artırdı, görüntüyü kasten bozdu. Televizyon haberlerinin o yıllardaki dokusunu taklit etti. Kalabalık sahnelerde uzun odaklı objektifler kullandı: kamera olayın içinde değil, uzağında, sanki bir binanın penceresinden yakalamaya çalışıyormuş gibi duruyor, netlik kayıyor, birileri kadraja giriyor. Dar sokaklarda ise kamera elde. Kazbah'ın merdivenli, sarmal, birbirinin üstüne binmiş sokaklarında bir kişiyi kovalarken seyirci de nefes nefese kalıyor.

Pontecorvo bu görsel dile "diktatörlüğün taklidi" değil, tanıklığın taklidi diyebileceğimiz bir mantıkla yaklaştı. Olaylar gerçek tarihlerine ve gerçek yerlerine sadık biçimde yeniden kuruldu. Kazbah halkı figüran olarak sokaklara döküldü; binlerce insan, sekiz yıl önce yaşadıkları şeyi kamera önünde yeniden canlandırdı. Bağımsızlığın üzerinden henüz üç yıl geçmişti. Filmdeki kalabalıkların ürkütücü inandırıcılığı buradan gelir: o insanlar rol yapmıyor, hatırlıyordu.

Filmin en çok konuşulan sahnesi de bu titizlikten doğar. Üç kadın bir odada oturur; saçlarını keser, boyar, geleneksel giysilerini çıkarıp Avrupalı kadınların yaz elbiselerini giyer, ayna karşısında yüzlerini değiştirir. Sonra çantalarında bombalarla, kimlik kontrolünden geçip şehrin Avrupa yakasına yürürler. Kamera onların yüzünde uzun uzun kalır, sonra bombayı bırakacakları mekândaki insanlarda: dans eden gençler, dondurma yiyen bir çocuk. Gerçekte bu eylem 30 Eylül 1956'da yaşandı; kentin merkezindeki Milk Bar adlı süthane de dahil olmak üzere üç yere bomba kondu.

Pontecorvo bu sahneyi ne kahramanlık olarak ne de saf vahşet olarak kurar. Sahne, bir eylemin hem nasıl planlandığını hem de kime çarptığını aynı anda gösterir; seyirciyi bir tarafa yaslanmakla değil, ikisini birden görmekle cezalandırır. Aynı yaklaşım filmin öteki yönüne de uygulanır: birkaç sahne önce, Kazbah'ta bir gecede bir binanın havaya uçurulmasını ve enkaz altından çocukların çıkarılmasını izleriz. Bu da uydurma değildir; 1956 yazında Kazbah'ta sivil hedefe yönelik bir patlama gerçekleşmiş ve şehirdeki şiddet sarmalını hızlandırmıştır.

Filmin ahlaki merkezi ise işkence sahneleridir. Pontecorvo bunları ne gizler ne de seyirlik hale getirir. Fransız ordusunun bilgi almak için kullandığı yöntemler, neredeyse bir eğitim filminin soğukkanlılığıyla, arka arkaya gösterilir. Ve Pontecorvo bu görüntülerin altına Johann Sebastian Bach'ın Matta Passiyonu'ndan bir bölüm koyar. Avrupa'nın en yüce sayılan müziği, Avrupa'nın en karanlık pratiğinin üzerinde çalar. Bu seçim, filmin bütün argümanını tek bir jestte özetler: burada anlatılan şey bir barbarlık değil, uygarlığın kendi mantığıdır.

Filmin geri kalan müziğini Ennio Morricone ile Pontecorvo birlikte yazdı; ısrarlı, tek bir askerî trampetin üzerine kurulmuş, tekrarlayan bir tema. Melodi değil, nabız. Şehrin altında atan bir kalp gibi.

Albay Mathieu de bu tarafsız bakışın parçasıdır. Film onu ne canavar ne de aptal olarak çizer. Aksine: kültürlü, sakin, mantıklı ve dürüst bir adamdır. Gazetecilerin karşısına çıkar, işkence sorusunu geçiştirmez; sorunun kendisini seyirciye iade eder. Cezayir'in Fransa'da kalmasını istiyorsanız, der, bunun sonuçlarını da kabul etmeniz gerekir. Ordusunun yöntemlerini savunmaz, açıklar. Perdede gördüğümüz en rahatsız edici şey de budur: kötülüğün akıl yürüterek konuşması.

Filmin son bölümünde Mathieu kazanır. FLN'nin şehirdeki örgütü çözülür, ağın son halkası olan Ali La Pointe bir duvarın arkasındaki gizli boşlukta sıkıştırılır. 8 Ekim 1957'de, yanındaki üç kişiyle birlikte, saklandığı bölme dinamitle havaya uçurulur; ölenler arasında genç bir kadın militan ve on iki yaşında bir çocuk vardır. Şehir sessizleşir. Fransız ordusu, kelimenin askerî anlamıyla, muharebeyi kazanmıştır.

Sonra film iki yıl atlar. Aralık 1960: Kazbah'tan sokaklara akan kalabalık, bayraklar, kadınların zılgıtları. Nereden çıktığı belli olmayan, kimsenin örgütlemediği bir kabarma. Fransız askerleri kalabalığa "ne istiyorsunuz" diye bağırır, kalabalık tek kelimeyle cevap verir. Cezayir 5 Temmuz 1962'de bağımsızlığını ilan etti.

Cezayir Savaşı, 1966 Venedik Film Festivali'nde Altın Aslan'ı kazandı. Ödül açıklandığında Fransız heyet salonu terk etti. Bu, filmin Fransa ile ilişkisinin özeti oldu.

Film Fransa'da resmî bir kararnameyle yasaklanmadı; ama bu, gösterilebildiği anlamına gelmiyordu. Yıllarca hiçbir sinema onu programına almaya cesaret edemedi. 1970 Haziran'ında Paris'te gösterime girmesine az kala, sinema işletmecileri aldıkları doğrudan tehditler üzerine filmi programdan çıkardı. Ertesi yıl, 1971 sonbaharında Paris'te Saint Séverin adlı bir sinema filmi göstermeyi göze aldı; her seansta camları kırıldı, işletmeci sonunda pes edip filmi kaldırdı. Baskı devletten değil, Cezayir'den dönmek zorunda kalmış Fransızların derneklerinden ve gazi örgütlerinden geliyordu. Bir ülkenin kendi geçmişiyle hesaplaşmayı ne kadar erteleyebileceğinin ölçüsüydü bu.

Fransa'da bir kamu televizyonunun filmi ana yayın kuşağında ekrana getirmesi için 1 Kasım 2004'ü beklemek gerekti; savaşın başlangıcının ellinci yıldönümü. Filmin çekilmesinin üzerinden neredeyse kırk yıl geçmişti.

Fransa filmi görmemeye çalışırken, dünyanın geri kalanı onu bir el kitabı gibi okudu. Amerika'da 1967'de yabancı film dalında, ardından 1969'da yönetmen ve özgün senaryo dallarında Oscar'a aday gösterildi. Ama filmin asıl kariyeri festival salonlarında değil, örgüt toplantılarında yaşandı. Kara Panterler onu izledi. İrlanda'da, Filistin'de, Latin Amerika'da silahlı örgütler onu izledi. Şehirde nasıl hücre kurulur, nasıl irtibat sağlanır, kimliğini nasıl değiştirirsin sorularının cevabı perdedeydi. Pontecorvo bir devrimin filmini yapmıştı; sonuç, bir devrim kılavuzu gibi kullanıldı.

Ve tam otuz yedi yıl sonra, aynı film masanın öbür tarafında belirdi.

Ağustos 2003. Amerika'nın Irak'ı işgalinin üzerinden beş ay geçmiş, işgal bir zafer olmaktan çıkıp uzayan bir çatışmaya dönüşmüştür. Pentagon'da, Özel Harekât ve Düşük Yoğunluklu Çatışma Dairesi'nin düzenlediği kapalı bir gösterim için duyuru asılır. Duyurunun başlığı şudur: terörle savaşı nasıl kazanır, fikirler savaşını nasıl kaybedersiniz. Altında birkaç cümle vardır. Çocuklar askerlere yakın mesafeden ateş ediyor. Kadınlar kafelere bomba bırakıyor. Kısa sürede bütün Arap nüfusu çılgın bir öfkeye kapılıyor. Tanıdık geliyor mu? Fransızların bir planı var. Plan taktik olarak başarılı oluyor, stratejik olarak başarısız.

O salonda oturan subaylar için Albay Mathieu artık bir sömürgeci değil, bir meslektaştı. Filmin gösterdiği şey onların da tam o sırada içinde bulundukları çıkmazdı: şehri ele geçirebilirsiniz, örgütün bütün liderlerini yakalayabilirsiniz, son hücreyi de duvarın arkasında bulup havaya uçurabilirsiniz; ve bunları yapmak için başvurduğunuz yöntemler, üç yıl sonra sokağı dolduran o kalabalığı üretir. Askerî zaferle siyasi yenilgi arasındaki mesafenin adı budur.

Bir filmin hem gerillaya hem de gerillayla savaşan orduya ders kitabı olabilmesi, aslında Pontecorvo'nun 1965'te Yacef'le girdiği o tartışmanın sonucudur. Eğer Yacef'in ilk istediği gibi, iyilerin ve kötülerin belli olduğu bir kahramanlık filmi çekilseydi, bugün onu kimse Pentagon'da göstermezdi; muhtemelen kimse hatırlamazdı da. Filmin dayanıklılığı, taraf tutmamasından değil, her iki tarafın da kendi mantığını sonuna kadar konuşmasına izin vermesinden geliyor. Cezayir Savaşı bir savunma yapmaz, bir mekanizma gösterir: baskı direnişi, direniş misillemeyi, misilleme daha geniş bir direnişi doğurur ve bu döngünün içindeki herkes, kendi açısından, makul davranıyordur.

Filmin bugün hâlâ ürkütücü olmasının nedeni de bu. 1966'da çekilmiş, 1957'yi anlatan, doksan dakikalık siyah-beyaz bir kurgu; ama son altmış yılda şehirde geçen hemen her çatışmanın görüntüsü ona benziyor. Kontrol noktaları, kimlik kontrolleri, kapı kapı aramalar, duvara dayanmış eller, meydanı dolduran kalabalıklar. Pontecorvo'nun taklit ettiği haber görüntüsü estetiği, zamanla haber görüntülerinin kendisine şablon oldu.

Saadi Yacef, hücresinde o defteri doldururken idam edilmeyi bekliyordu. Yazdığı şeyin bir gün Washington'da, kendisinin ömrü boyunca karşı çıktığı türden bir gücün karargâhında, ders niyetine izleneceğini hayal edemezdi. Ama filmin kendisi bunu çoktan söylemişti: hiçbir taraf, karşısındakinin öğrendiklerine sonsuza kadar kapalı kalamaz.

Nöron Film'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.