Fitzcarraldo: Mühendisin Bıraktığı 320 Tonluk Gemi

Bölüm metni

Bir yönetmen, kamerasını kurduğu yamaçta 320 tonluk gerçek bir gemiyi dağın üzerinden geçirmek istiyor; maket yok, efekt yok, kesme yok. Yapımın mühendisi hesapları yapıyor, "felaket olasılığı yüzde yetmiş" diyip ormanı terk ediyor. Herzog yerine kimseyi aramıyor — halatları kendisi gerdiriyor.

Bir filmin yüzde 40'ı çekildiyse o film artık bir fikir değildir. Banyo edilmiş negatif vardır, kurgu masasına yatırılabilecek sahneler vardır, oyuncunun yüzü vardır. Yüzde 40, geri dönülemez bir eşiktir; çünkü o yüzü değiştirirseniz baştan çekmediğiniz tek bir plan bile kalmaz elinizde. 1981'in başında Werner Herzog, Peru ormanlarının ortasında, tam bu eşiğin üzerinde duruyordu. Başrolünü Jason Robards oynuyordu, filmin yüzde 40'ı kutulanmıştı ve Robards amipli dizanteriye yakalanmıştı. Amerika'ya döndü, doktorları Peru'ya bir daha gitmesini yasakladı. Aynı günlerde filmin ikinci önemli rolünü üstlenen Mick Jagger, Rolling Stones turnesine yetişmek zorunda kaldı. Herzog, Jagger'ın karakterini senaryodan tamamen sildi; onun yerine kimseyi koymadı. Robards'ın yerine ise, çektiği her şeyi çöpe atarak baştan başlamaya karar verdi.

Bu kararı anlamak için filmin ne anlatmak istediğini bilmek gerekiyor. Fitzcarraldo, 20. yüzyılın başında, kauçuk patlamasının en azgın günlerinde Peru'nun Iquitos kentinde geçer. Brian Sweeney Fitzgerald adında, yerlilerin dilinde adı Fitzcarraldo'ya dönüşmüş İrlandalı bir hayalperest, ormanın göbeğine bir opera binası dikmek ister. Daha önce Andları aşacak bir demiryolu kurmaya çalışmış, elinde tek bir lokomotif ve hiçbir yere varmayan raylar kalmıştır. Şimdi parayı kauçuktan kazanmayı planlıyor: Haritada, kimsenin işletemediği bir kauçuk bölgesi var, çünkü oraya giden nehrin ağzını geçilmez çağlayanlar kapatıyor. Fitzcarraldo'nun bulduğu çözüm şudur: Komşu nehir, hedefteki nehre birkaç yüz metre yaklaşıyor. Gemiyi bir nehirden çıkarıp tepenin üzerinden öbür nehre indirmek. Sevgilisi Molly, Iquitos'un en kazançlı genelevini işleten kadın, buharlı gemiyi satın alacak parayı verir. Geminin adı Molly Aida'dır.

Senaryonun çekirdeği gerçek. Carlos Fermín Fitzcarrald adlı Perulu kauçuk baronu, 1890'ların ortasında iki nehir havzasını birbirine bağlayan bir karayolu geçidi buldu ve bu geçidin ticarete açılabileceğini kanıtlamak için Contamana adlı buharlı gemiyi oradan geçirdi. Ama gemi 30 tondu ve geçirilmeden önce parçalara ayrıldı. Sırtlarda taşınan şey bir gemi değil, bir gemi yığınıydı; karşı yakada yeniden perçinlendi.

Herzog'un tutkusu tam buradan doğdu ve bütün hikâyeyi o tutku belirledi. Kendi filminde gemi sökülmeyecekti. Üç güverteli, 320 tonluk gerçek bir buharlı, hiçbir parçası çıkarılmadan, bir bütün olarak yamaca sürülecekti. Maket yok, hileli açı yok, stüdyoda kurulmuş yarım gemi kabuğu yok. Çünkü Herzog'a göre filmin bütün anlamı o görüntünün gerçekliğine bağlıydı: Seyirci bir geminin dağa çıktığını görecekse, gerçekten bir geminin dağa çıktığını görmeliydi. Filmin konusu olan delilik, filmin yapım yöntemiyle aynı şey olacaktı.

Bu yöntemin bedelini ödemeye 1979'da başladı. İlk kamp, Peru'nun kuzeyinde, Wawaim'de kuruldu. Bölgenin sahibi Aguaruna halkı, ekiple yapılan görüşmelerin ardından topluluk meclisinde karar aldı: Kendi topraklarında çekim yapılmasını istemiyorlardı. Bu, boş bir itiraz değildi; o yıllarda bölgedeki petrol arayışı, yerleşim baskısı ve sınır meselesi yüzünden topraklarına dönük her yeni kalabalık somut bir tehdit anlamına geliyordu. 1979'un sonunda kamp yakıldı. Aynı dönemde Peru ile Ekvador arasındaki sınır gerginliği bölgeyi büsbütün kapattı. Herzog'un elinde ne set ne izin kaldı.

Ardından sekiz ay süren bir arayış geldi. Ekip, Amazon havzasında tarif edilen yamacı, iki nehrin birbirine yeterince yaklaştığı ve aralarındaki sırtın filme çekilebileceği bir noktayı aradı. Yeni kamp, ilkinin yaklaşık 1000 kilometre güneyinde, Camisea ırmağının Urubamba'ya kavuştuğu yerde kuruldu. En yakın kasaba yüz kilometre uzaktaydı; düzgün bir şehir, yüzlerce kilometre. Her çivi, her varil mazot, her film kutusu oraya nehirden ya da küçük uçaklarla taşındı.

İşte bütün bu yıkımdan sonra çekime girildi ve işte bu noktada başrol oyuncusu hastalandı. Herzog'un önündeki seçenekler matematikti: Projeyi kapatmak, Jack Nicholson gibi bir ismi ormana ikna etmek, rolü kendi oynamak ya da yıllardır birlikte üç film yaptığı adamı aramak. Klaus Kinski ile Tanrı'nın Gazabı Aguirre'yi, yine Amazon'da, 1972'de çekmişlerdi; sonra Nosferatu ve Woyzeck geldi. İkisinin çalışma ilişkisi sinema tarihinin en bilinen çatışmalarından biriydi. Herzog, çekilmiş yüzde 40'ı feda etti ve Kinski'yi çağırdı. Filmin asıl kavgası ancak bundan sonra başlayacaktı.

Yamaç hazırdı ve sorun yamacın matematiğiydi. Gemiyi yukarı çekmek için kurulacak makara ve halat düzeninin hesabını yapmak üzere bir Brezilyalı mühendis tutuldu. Mühendisin tasarladığı sistem yüzde 20'den dik olmayan bir eğim için ölçülendirilmişti. Herzog'un istediği yamaç ise 40 dereceydi; üstelik yağmur mevsiminde, çamurun kaygan olduğu bir zeminde. Mühendis hesabı yaptı ve sonucu açıkça söyledi: Halatların kopma olasılığı yüzde 70'ti ve koptukları anda yamaçta çalışan kırk elli kişinin ölmesi bekleniyordu. Yönetmen vazgeçmeyince mühendis projeden ayrıldı ve gitti. Yani filmin en ünlü sahnesi, onu mümkün kılacak kişinin "bu insanları öldürür" diyerek işi bıraktığı noktadan sonra çekildi.

Yamaca sürülen güç, yüzlerce yerli işçinin bedeniydi. Bir buldozer sırtı açtı, kütüklerden kızak yapıldı, çelik halatlar ağaçlara ve geminin kendi ırgatına bağlandı. Sonra aylar süren bir tekrar başladı: Çek, kama tak, kay, baştan çek. Gemi günde bazen bir metre ilerledi, bazen hiç ilerlemedi, bazen geri kaçtı. Çamur, çekilen her metreyi geri alıyordu. Kampta sıtma vardı, yılan vardı, kesik ve kırık vardı. Bir kereste işçisi zehirli bir yılan tarafından sokuldu ve zehrin kalbine yürümesini engellemek için ayağını kendi testeresiyle kesti. Yapım boyunca iki küçük uçak kazası yaşandı; kazalardan birinin ardından ekipten bir kişi felç kaldı.

Bütün bunlar kayda geçti, çünkü kampta ikinci bir kamera vardı. Amerikalı belgeselci Les Blank, Herzog'un izniyle çekimleri filme alıyordu. Ortaya çıkan belgeselin adı Burden of Dreams, yani Hayallerin Yükü oldu ve bugün Fitzcarraldo'nun nasıl çekildiğine dair en sağlam tanıklık o. Hayallerin Yükü'nde Herzog'u, ormanın güzelliğine dair romantik tek bir cümle kurmadan, onu bir uyum yeri değil bir boğuşma yeri olarak tarif ederken görürüz. Aynı belgeselde, projeyi bırakmasının neden mümkün olmadığını anlatır: Bu filmden vazgeçerse hayalleri olmayan bir adama dönüşeceğini, öyle bir hayatı istemediğini söyler. Blank'in kendi günlüğü ise setin ruh halini bambaşka bir yerden gösterir; belgeselci bir noktada her şeyden yorulduğunu, şu aptal gemiyi kıpırdatıp kıpırdatmamalarının artık zerre kadar ilgisini çekmediğini yazmıştır.

Kampın içindeki ikinci savaş Kinski'ydi. Kinski, kamera dönmediği anlarda ekibe, yerli oyunculara, yemeğe, sivrisineğe, Herzog'a bağırıyordu; krizleri kampın gündelik hayatının bir parçası haline gelmişti. Herzog sonradan, yerli topluluğun önderlerinden birinin kendisine Kinski'yi ortadan kaldırmayı teklif ettiğini anlattı. Teklifi reddetmesinin gerekçesi, ahlaki bir nutuk değildi: Oyuncuya hâlâ ihtiyacı vardı, filmin geri kalan sahneleri onun yüzü olmadan çekilemezdi. Bu anekdot, Fitzcarraldo'nun yapım hikâyesinin neden yalnızca renkli bir efsane olarak anlatılamayacağını da gösteriyor. Sette gerçek bir güç dengesizliği vardı: Parayı, kamerayı ve kararı elinde tutan Avrupalı bir ekip ile emeği veren, kendi topraklarında çalışan yerli topluluklar. Film gösterime girdiğinde Herzog'a yöneltilen en ağır eleştiriler de buradan geldi; yerlilerin tehlikeli bir işte kullanıldığı söylendi. Herzog, çalışanlarla anlaşma yapıldığını, ücret ödendiğini ve bazı sahnelerin bizzat toplulukların isteğiyle düzenlendiğini savundu. Bu tartışma kapanmadı; filmin tarihinin bir parçası olarak duruyor.

Sinema dili açısından Herzog'un inadının ne kazandırdığını da burada söylemek gerekir. Görüntü yönetmeni Thomas Mauch'un kamerası yamaçta hep gemiyle aynı seviyede, insanların arasında. Gemi kadraja girdiğinde ölçek şakası yapılmıyor; geminin arkasındaki ağaçlar, önündeki insanlar, altındaki çamur aynı plan içinde, aynı mesafede. Bir maketin asla üretemediği şey bu: Ağırlığın görüntüsü. 320 tonun yamaçta duruşu, halatın gerilmesi, kütüğün çatlaması. Alman topluluk Popol Vuh'un müziği de bu ağırlığın üstüne bir zafer marşı değil, bir çeşit ayin sesi koyuyor; sahne kahramanlık değil, ibadet gibi.

Ve bir gün gemi tepeye vardı. Hesabın yüzde 70'lik kopma olasılığı gerçekleşmedi, kırk elli kişilik ölüm tahmini gerçekleşmedi. Kamera, 320 tonluk buharlı geminin sırtı aşıp öbür yakaya doğru eğildiği anı kaydetti. Sinemanın en pahalıya alınmış planlarından biri kutulanmıştı.

Geminin hikâyesi tepede bitmedi, çünkü senaryo onu bir de çağlayanlardan geçirmeyi gerektiriyordu. Filmde, gemi bütün o emekle öbür nehre indirildikten sonra yerli halk geceleyin halatı çözer ve Molly Aida akıntıya bırakılır; nehrin öfkesini yatıştırmak için yapılmış bir sunudur bu. Herzog bu bölümü de gerçek suda çekti: Urubamba üzerindeki Pongo de Mainique boğazında, yani Mainique Boğazı'nda, gönüllülerin bulunduğu bir gemiyle. Geminin ön kısmı o çekimlerde ezildi; kamera da ezilmeyi kaydetti.

Filmin finali ise, bütün yapım hikâyesinin tersini yapar: Gürültüyü değil, sesi seçer. Fitzcarraldo kauçuk hayalini kaybeder, gemiyi satar ve elinde kalan parayla tek bir şey satın alır: Manaus'tan gelen bir opera topluluğunu. Sanatçılar Molly Aida'nın güvertesine çıkar ve gemi Iquitos'a, bütün kasabanın gözü önünde opera çalarak girer. Söylenen eser Bellini'nin operası I Puritani, yani Püritenler'dir; güvertede yükselen arya bir aşk şarkısıdır. Filmin açılışında Fitzcarraldo'nun Manaus'ta, Teatro Amazonas'ta, yani Amazonas Tiyatrosu'nda Caruso'yu dinlemek için soluk soluğa koştuğunu, Verdi'nin Ernani'sinin son perdesine ancak yetiştiğini hatırlarsak, finalin ne yaptığı anlaşılır: Operayı dinlemek için şehre koşan adam, operayı ormana getirmiştir. Kazanç defteri boştur, ama defterin dışında bir şey olmuştur.

Fitzcarraldo 1982'de gösterime girdi. Mayıs ayında Cannes'da yarıştı; Herzog en iyi yönetmen ödülünü aldı. O yılın Altın Palmiye'si paylaştırıldı: Costa-Gavras'ın Missing'i ile Yılmaz Güney'in yazdığı, Şerif Gören'in yönettiği Yol birlikte ödüllendirildi. Yani Herzog'un ormandan getirdiği film, dünya sinemasının o yılki en büyük iki ödülünün yanında, kendi dalında en tepeye kondu.

Gişede durum böyle değildi. Yapımın bütçesi 14 milyon Alman markıydı, o günün kuruyla kabaca 7 milyon dolar; film bu parayı salonlardan hiçbir zaman çıkarmadı. Fitzcarraldo'nun kazancı başka bir kalemde birikti. Yıllar içinde o yamaç sahnesi, sinemada "gerçekten yapılmış" olmanın ne anlama geldiğine dair bir ölçü birimine dönüştü. Bugün bir film o gemiyi bir öğleden sonrada, bir bilgisayarda, tek bir insanı ıslatmadan dağa çıkarabilir ve görüntü büyük olasılıkla daha pürüzsüz olur. Ama Herzog'un planının yaptığı şeyi yapamaz; çünkü o plan ağırlığı taklit etmiyor, ağırlığı taşıyor. Seyircinin gözü, yüzde 70 kopma olasılığının gerildiği halatı, nedenini bilmeden fark ediyor.

Herzog bu yüzden kendi yaptığı işi hiçbir zaman kahramanlık diye anlatmadı. Çekimler boyunca tuttuğu günlüğü 2004'te yayımladığında kitaba verdiği ad, bütün meseleyi tek başına özetliyor: Eroberung des Nutzlosen, yani Yararsızın Fethi. Fethedilen şeyin hiçbir işe yaramadığını söyleyen bir başlık. Filmdeki Fitzcarraldo da kauçuktan para kazanmaz; kazandığı tek şey, bir öğleden sonra nehirden duyulan bir aryadır.

Bir de gemi kaldı. Yapım bittikten sonra Molly Aida, Amazon'un suyunda, Iquitos'ta kaldı; yıllarca orada, burnu çağlayanda aldığı darbeyle ezilmiş halde paslandı. Nehir kıyısındaki bir lokanta, adını ve duvarını filme ayırdı. Ormanda bırakılan şey, aslında bütün hikâyenin özeti: Gerçek Fitzcarrald, gemisini sökerek taşıdı ve bir ticaret yolu kazandı; adını ödünç aldığı filmi çeken adam, gemiyi sökmeyi reddetti ve bir ticaret yolu değil, bir görüntü kazandı. Bugün o geçidin ticari önemini kimse hatırlamıyor. Dağa çıkan gemiyi ise, filmi izlememiş insanlar bile biliyor.

Nöron Film'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.