Yedinci Mühür: Ölümle Satranç Oynayan Film

Bölüm metni

Gün batıyordu, oyuncuların yarısı eve gitmişti ve Bergman tepedeki o ünlü ölüm dansını çekmekte ısrar ediyordu. Bugün sinema tarihinin en tanıdık silüetlerinden biri sayılan o sıranın içinde bazı oyuncuların yerinde bir ekip çalışanı ve yoldan geçen bir turist vardı. Stüdyonun yıllarca istemediği bu film, ölümle satranç oynayan bir şövalyeyi dünyanın ortak hafızasına yerleştirdi.

Uppsala çevresindeki ortaçağ kiliselerinden birinde, soğuk bir pazar sabahı küçük bir çocuk ön sıralardan birinde oturuyor. Kürsüdeki vaiz babası, Lutherci rahip Erik Bergman. Çocuk vaazı pek dinlemiyor, gözleri tavana ve duvarlara kaymış. Kubbelerde boyalı melekler, azizler, peygamberler var. Bir köşede bir adam, tırpanlı bir iskeletle satranç oynuyor. Başka bir duvarda Ölüm, el ele tutuşmuş insanları karanlık bir ülkeye doğru dans ettirerek götürüyor. Kırk yıl sonra o çocuk, Ingmar Bergman, bu duvarları yeniden canlandıracak ve sinema tarihinin en tanınmış imgelerinden birini yaratacaktı.

O resimlerin en ünlüsü Stockholm'ün kuzeyindeki Täby Kilisesi'ndedir. 15. yüzyılın sonlarında Albertus Pictor adlı bir ressam, bu kilisenin duvarına Ölüm'ün bir adamla satranç oynadığı sahneyi yapmıştı. Ressam belki bir uyarı vermek istiyordu: Hayatını ne kadar akıllıca oynarsan oyna, karşındaki rakip her zaman kazanır. Bergman bu fikri hiç bırakmadı. Ancak onu film yapmaya götüren yol beklenmedik biçimde bir tiyatro okulundan geçti.

1950'lerin başında Bergman, Malmö Şehir Tiyatrosu'nda çalışıyordu. Tiyatronun oyunculuk öğrencileri için bir sınav oyunu gerekiyordu ve her öğrencinin sahnede kendini gösterebileceği bir rol olmalıydı. Bergman tek perdelik bir oyun yazdı: Trämålning, yani Tahta Resim. Adı tam da o kilise duvarlarındaki halk resimlerini çağrıştırıyordu. Oyunda Haçlı Seferi'nden dönen bir şövalye, alaycı silahtarı, veba korkusuyla kıvranan köylüler ve hepsinin sonunda beliren Ölüm vardı. Oyun önce radyoda yayımlandı, ardından Bergman onu sahneye koydu. Ama metin onun için bir sınav ödevinden fazlasıydı. Bu karakterlerin daha büyük bir hikâyeye ait olduğunu hissediyordu.

Senaryoyu genişletip İsveç'in en büyük yapım şirketi Svensk Filmindustri'ye, yani İsveç Film Endüstrisi'ne götürdü. Şirketin başındaki Carl Anders Dymling metni okuyunca ikna olmadı. Veba, ölüm, Tanrı'nın susması ve ortaçağ kasvetiyle dolu bir film kim izlerdi? Bergman o sırada yetenekli ama ticari açıdan riskli bir yönetmen olarak biliniyordu. Filmlerinin bir kısmı eleştirmenlerden övgü almış, ama gişede zorlanmıştı. Dymling senaryoyu rafa kaldırdı.

Durumu bir komedi değiştirdi. Bergman 1955'te Sommarnattens leende, yani Bir Yaz Gecesinin Gülümsemeleri adlı zarif, şakacı bir aşk komedisi çekti. Film 1956'da Cannes'a gönderildi ve jüri ona özel olarak tasarlanmış bir ödül verdi, şiirsel mizaha yönelik bir ödüldü bu. İsveçli bir yönetmen birden Avrupa'nın gündemine oturdu. Bergman bu fırsatı hemen değerlendirdi. Dymling'in karşısına yeniden çıktı ve rafta bekleyen o karanlık senaryoyu masaya koydu.

Bu kez yanıt evet oldu, ama şartlıydı. Bütçe dar olacak, çekim takvimi kısa tutulacaktı. Bergman masrafları kendi hesabına kısabileceğini, filmi hızla bitirebileceğini söyledi. Bir yaz gecesi komedisinin kazandığı itibar, Ölüm'le satranç oynayan bir şövalyenin kapısını açmıştı. Bergman sonradan da bu ironiye sık sık değinecekti.

Senaryonun son hâline bir ad gerekiyordu. Bergman adı Kitab-ı Mukaddes'in son kitabı olan Vahiy'den aldı. O bölümde Kuzu yedi mührü birer birer açar ve yedinci mühür açıldığında gökte yarım saat kadar bir sessizlik olur. Film bu satırlarla açılacaktı. Det sjunde inseglet, yani Yedinci Mühür. Kıyametten hemen önceki o sessizlik, Bergman'ın asıl sorusunu da özetliyordu: İnsan Tanrı'ya seslendiğinde neden karşılık alamıyor?

Bu soru soyut bir düşünce değildi Bergman için. Rahip bir babanın sert terbiyesiyle büyümüş, çocukluğunda inançla korku iç içe geçmişti. Yetişkinliğinde hem Tanrı'ya inanamamak hem de onun yokluğuna katlanamamak arasında bocalıyordu. Ölüm korkusunun ise kendisini yıllarca bırakmadığını söylerdi. Yedinci Mühür bu iki meseleyi aynı anda ele alacaktı: ölümün kesinliği ve Tanrı'nın sessizliği. Ama Bergman onları bir felsefe dersi olarak değil, bir ortaçağ yolculuğu olarak anlatmayı seçti. Artık o yolculuğu kameraya almak gerekiyordu, hem de çok az zamanda.

1956 yazında çekimler başladığında Bergman'ın elinde yalnızca 35 gün vardı. Bu süre bütün bir ortaçağ dünyasını kurmak, veba salgınını, kadın yakmayı, kendini kırbaçlayan tövbekârları ve bir satranç oyununu filme almak için çok kısaydı. Sahnelerin büyük bölümü Stockholm yakınlarındaki stüdyolarda çekildi. Orman diye görülen yerlerin bazısı aslında stüdyonun hemen arkasındaki ağaçlıktı. Seyirci bunu hiç fark etmedi. Bergman'ın yakın çalışma arkadaşı görüntü yönetmeni Gunnar Fischer, sert siyah beyaz ışıkla karton dekorları bile taş gibi gösterebiliyordu.

Kadro, Bergman'ın tiyatrodan tanıdığı oyunculardan oluşuyordu. Şövalye Antonius Block'u, o sırada henüz yirmili yaşlarında olan, uzun boylu ve sert yüzlü Max von Sydow oynuyordu. Silahtarı Jöns'ü Gunnar Björnstrand canlandırıyordu. Jöns hikâyenin vicdanlı şüphecisiydi; Tanrı'ya dair soruları bir kenara bırakıp önündeki somut acıya bakan biri. Gezgin oyuncu Jof'u, İsveç'te komedyen olarak tanınan Nils Poppe oynuyordu. Karısı Mia'yı genç Bibi Andersson canlandırıyordu. Bu küçük gezgin aile filmin karanlığındaki tek sıcak ışıktı.

Asıl soru, Ölüm'ün nasıl görüneceğiydi. Bergman bu rolü tiyatro oyuncusu Bengt Ekerot'a verdi. Ekerot'u iskelete ya da korkunç bir yaratığa dönüştürmek istemedi. Yüzü bembeyaz boyandı, kaşları ve saçları gizlendi, başına sıkı bir kara başlık geçirildi, sırtına da yere kadar inen kara bir pelerin. Bergman bu yüzü bir palyaço maskesine benzetiyordu. Kırık beyaz bir yüz ve yumuşak, neredeyse kibar bir ses. Ekerot'un Ölüm'ü bağırmıyor, tehdit etmiyordu. Sabırlı bir memur gibi kurallardan söz ediyordu ve bu sakinlik onu daha da ürkütücü kılıyordu.

Filmin en ünlü sahnesi için Bergman stüdyodan çıktı ve İsveç'in güney ucundaki Skåne kıyısına gitti. Orada denize sarp biçimde inen kayalık bir burun vardı: Hovs Hallar, yani Hov Kayalıkları. Film burada başlar. Gökyüzünde tek bir kartal süzülür, gri deniz kıyıya vurur. Haçlı Seferi'nden on yıl sonra yurduna dönen şövalye taşların üzerinde uyumaktadır. Gözlerini açtığında karşısında Ölüm durmaktadır. Antonius Block kaçmaz, yalvarmaz. Ona bir satranç oyunu teklif eder. Kendisi kazandıkça yaşayacak, kaybettiğinde gidecektir.

Bu teklifin arkasında hayatta kalma isteğinden fazlası vardı. Block yalnızca zaman kazanmak istemiyordu, cevap istiyordu. Yıllarca Tanrı adına savaşmış, ama kutsal topraklardan elinde hiçbir kesinlikle dönmemişti. Ölmeden önce hayatına anlam verecek tek bir şey görmek istiyordu. Satranç oyunu böylece bir ertelemeye, bir sorgulamaya dönüştü.

Film boyunca oyun kesik kesik sürer. Block ve Jöns vebanın kasıp kavurduğu topraklarda ilerlerken rahatsız edici sahnelerle karşılaşırlar. Bir kilisede ressam duvarlara Ölüm dansını çizmektedir ve bu karakter, Täby Kilisesi'nin duvarlarını boyayan Albertus Pictor'dan başkası değildir. Bergman böylece filmin içine kendi ilham kaynağını yerleştirmişti. Ressam, Jöns'le konuşurken insanların korkudan başka şey istemediğini, kafataslarına kendi yaptığı resimlerden daha çok baktıklarını söyler.

Aynı kilisenin günah çıkarma bölmesinde filmin en sinsi anlarından biri yaşanır. Block parmaklıkların ardındaki rahibe içini döker. Tanrı'nın kendini göstermesini istediğini, hiçlikle yüzleşmekten korktuğunu anlatır. Sonra Ölüm'ü yenmek için kurduğu satranç planını da açıklar. Parmaklığın öbür tarafındaki yüz döndüğünde rahip olmadığı anlaşılır: Block sırrını Ölüm'ün kendisine söylemiştir. Ama şövalye yılmaz. Elini kaldırır, damarlarında akan kanı hissettiğini, hâlâ yaşadığını söyler.

Yolculuk ilerledikçe film daha da kararır. Bir köy meydanına sırtları kanlı, kendilerini kırbaçlayarak yürüyen tövbekârlar girer. Önlerindeki keşiş vebanın Tanrı'nın cezası olduğunu bağırarak ilan eder. Kalabalığın neşesi bir anda korkuya dönüşür. Başka bir yerde askerler, şeytanla iş birliği yapmakla suçlanan genç bir kızı yakılmaya götürmektedir. Block kızın gözlerine bakar, belki şeytanı görmüştür de Tanrı'ya dair bir şey bilir diye. Ama kızın gözlerinde yalnızca dehşet vardır. Jöns'ün öfkesi o anda tüm filmin sesine dönüşür: Burada ne şeytan ne Tanrı vardır, sadece korkmuş bir insan vardır.

Bu karanlığın ortasında Bergman ölçülü bir dinginlik sahnesi kurar. Bir tepede Jof ve Mia, şövalyeye yaban çileği ile süt ikram ederler. Akşam ışığı yumuşaktır, kimse büyük sorulardan söz etmez. Block bu anı hatırlayacağını, yaban çileğini ve sütün kâsesini avuçlarında taşıyacağını söyler. Tanrı'nın susmasına karşılık bulduğu tek şey bu küçük, insanca anıdır.

Satranç oyunu son hamlelere geldiğinde Block bir şeyin farkına varır. Ölüm, gezgin oyuncu ailesini de götürmeye hazırlanmaktadır. Şövalye tahtaya uzanır, sanki kazayla taşları devirir. Ölüm taşları dikkatle yerine koyarken Jof ve Mia bebekleriyle birlikte uzaklaşır. Block oyunu kaybeder ama bir şey kazanmıştır. Hayatının sonunda ilk kez bir anlam bulmuştur: Bir başkasını kurtarmak.

Ölüm kalan herkesi Block'un şatosunda bulur. Şövalyenin on yıldır beklediği karısı Karin, yolculuğun başından beri kendilerine katılan herkes, uzun bir masanın etrafında toplanmıştır. Karin Vahiy'den o satırları okumaya başlar. Kapıda kara pelerinli konuk belirir. Block son kez dua eder, Jöns son kez itiraz eder. Ve ekran kararır. Ama film henüz bitmemişti. Asıl unutulmaz görüntü hâlâ ileride bekliyordu.

Sabah olur. Jof, Mia ve bebekleri bir arabada uyanır, fırtına geçmiştir. Jof uzaktaki tepeye bakar ve bir görüntüyle donup kalır. Açık gökyüzünün önünde, karanlık bir siluet dizisi yavaşça ilerlemektedir. En önde tırpanını taşıyan Ölüm vardır. Arkasında el ele tutuşmuş şövalye, silahtar ve yol arkadaşları, tepenin sırtı boyunca dans ederek uzaklaşırlar. Jof bu görüntüyü karısına anlatır. Ciddi efendileri Ölüm onları dansa götürmektedir, yağmur da yanaklarındaki gözyaşlarını yıkamaktadır.

Bu görüntü filmin en planlanmış, en titizlikle hesaplanmış karesi gibidir. Oysa Bergman'ın kendi anlattığına göre neredeyse tesadüfen ortaya çıkmıştı. Çekimin sonlarına doğru Hov Kayalıkları'nda bir akşamüstü gökyüzünde çarpıcı bir bulut kümesi belirdi. Oyuncuların çoğu iş bitti diye çoktan otele dönmüştü. Bergman beklemedi. Ekipten birkaç kişiyi, yanlarında bulunan birkaç kişiyi de çağırdı, onlara kostümleri giydirdi ve tepeye yerleştirdi. Kamera uzaktaydı, yüzler görünmüyordu, yalnızca siluetler. Birkaç dakika içinde çekildi. Sinema tarihinin en tanınmış kapanış görüntülerinden biri, aslında kostümlü teknisyenlerin hızlı bir doğaçlamasıydı.

Bu sahnenin gücü, Bergman'ı yola çıkaran kilise duvarlarına bağlanmasından geliyordu. Ortaçağ boyunca Avrupa'nın her köşesine yayılmış olan Ölüm dansı motifi, kral, rahip, köylü fark etmeksizin herkesin aynı sırada ölüme yürüdüğünü anlatıyordu. Bergman bu motifi kiliseden alıp beyaz perdeye taşımıştı. Uppsala'daki çocuğun tavanlarda gördüğü şey, artık dünyanın her yerinden seyircinin gözü önündeydi.

Yedinci Mühür, 16 Şubat 1957'de İsveç'te vizyona girdi. Aynı yıl Cannes'a gönderildi ve jüri özel ödülünü kazandı, ödülü Polonyalı yönetmen Andrzej Wajda'nın bir filmiyle paylaştı. Bir yıl önce bir komedi Bergman'a kapıları açmıştı. Şimdi o kapılardan bütünüyle kendine ait, kasvetli ve sorgulayıcı bir eserle geçmişti.

Asıl kırılma ise Atlantik'in öte yakasında yaşandı. 1950'lerin sonunda Amerika'da yabancı filmler gösteren küçük salonlar çoğalıyordu ve Yedinci Mühür bu salonların simge filmlerinden biri oldu. Üniversite öğrencileri, entelektüeller, yeni yetişen sinemacılar filmi defalarca izliyor, sonra kafelerde saatlerce tartışıyordu. Ölüm, inanç, anlam. Bir filmin bu soruları bu kadar doğrudan sorabileceği pek çok seyirci için bir keşifti. Bergman'ın adı bu yıllarda ciddi sanat sinemasıyla neredeyse eş anlamlı hâle geldi.

Ama filmin mirasının en tuhaf yanı, ciddiyetinin bu kadar kolay şakaya dönüşebilmesidir. Bir imge herkesin tanıyacağı hâle geldiğinde artık parodisi yapılabilir. Woody Allen, Bergman'a duyduğu hayranlığı hiç saklamadı ve 1975 yapımı Aşk ve Ölüm adlı filminin sonunu beyaz giysili bir Ölüm figürünün dansıyla bitirdi. 1991'de Amerikan gençlik komedisi Bill ile Ted'in Sahte Yolculuğu'nda iki genç kahraman Ölüm'e meydan okudu, ama satranç yerine amiral battı gibi oyunlar seçtiler. Arnold Schwarzenegger'in 1993 yapımı Son Aksiyon Kahramanı filminde ise sinema salonunda Yedinci Mühür oynarken Ölüm perdeden çıkıp gerçek dünyaya yürüdü, bu sefer onu Ian McKellen canlandırıyordu. Ölüm'le satranç oynamak, artık filmi hiç izlememiş insanların bile tanıdığı bir kültürel kısaltma olmuştu.

Bu parodiler filmi küçültmedi. Aksine, Bergman'ın kurduğu imgenin ne kadar evrensel olduğunu gösterdi. Ölüm'le pazarlık etmek, oyunu uzatmak, rakibin kaçınılmaz zaferini birkaç hamle daha ertelemek, her insanın tanıdığı bir duyguydu. Bergman yalnızca bunu tek bir kareye sığdırmıştı: kayalık bir kıyı, bir satranç tahtası, iki figür.

Filmin insanlarına gelince, bu yolculuk birçoğunun hayatını değiştirdi. Max von Sydow, Bergman'ın en önemli oyuncularından biri oldu ve sonraki yıllarda uluslararası bir kariyer yaptı. Bibi Andersson da Bergman'ın sonraki filmlerinde unutulmaz roller üstlendi. Bengt Ekerot ise sinemada pek az rol oynadı ama o beyaz yüzle hafızalara kazındı. Ondan sonra Ölüm'ü canlandıran pek çok oyuncu, bilerek ya da bilmeyerek, onun kara pelerinini giydi.

Bergman'ın kendisi filme dönüp baktığında onu sevdiği, kendine yakın bulduğu birkaç eserinden biri olarak anardı. Bir filmle ölüm korkusunu tamamen yenemediğini, ama onunla bir tür uzlaşmaya vardığını hissettirirdi. Belki de Antonius Block'un yaptığı da buydu. Oyunu kazanamayacağını biliyordu, ama tahtayı devirerek bir aileye vakit kazandırdı. Film, Tanrı'nın susmasına bir cevap vermiyordu. Yalnızca o sessizliğin içinde de bir avuç yaban çileğinin, bir kâse sütün, kurtarılan bir çocuğun anlamlı olabileceğini söylüyordu.

Bugün bir sinema okulunda, bir müze salonunda ya da internette bir videonun küçük karesinde o tepedeki siluetler hâlâ dans ediyor. Ortaçağ duvarlarındaki o eski motif, Bergman sayesinde yeni bir duvara, beyaz perdeye geçti. Uppsala kilisesinde vaazı dinlemeyen çocuğun gözünün takıldığı resim, böylece yüzyıllar boyunca sürecek bir yolculuğun yeni bir durağına ulaştı.

Nöron Film'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.