Uzak: Ödülünü Göremeyen Oyuncu, Karla Örtülü İstanbul

Bölüm metni

2003 baharında Cannes'da En İyi Erkek Oyuncu ödülü iki kişiye birden verildi, ama sahneye yalnızca biri çıkabildi. Öteki, filmde köyden İstanbul'a iş aramaya gelen akrabayı oynuyordu. Gerçek hayatta da yönetmenin akrabasıydı ve ödülden aylar önce bir yol kenarında hayatını kaybetmişti. Bu, kameranın arkasında da önünde de neredeyse tek bir ailenin durduğu, sessizliği diyalogdan daha yüksek sesle konuşan bir filmin hikâyesi.

Bir fotoğrafçının vizörden baktığı dünya ile bir sinemacının kamerasından baktığı dünya her zaman aynı değildir. Nuri Bilge Ceylan'da ise bu ikisi uzun yıllar boyunca neredeyse iç içe geçmişti. 1959'da İstanbul'da doğdu ama çocukluğu babasının memleketi Çanakkale'nin Yenice ilçesinde geçti. Daha sonra Boğaziçi Üniversitesi'nde elektrik mühendisliği okudu; asıl tutkusunu ise üniversitenin fotoğraf kulübünde, karanlık odada, banyo tepsilerinin başında buldu. Mühendisliği hiç yapmadı. Bir süre Mimar Sinan'da sinema eğitimi aldı, fotoğraflarıyla sergiler açtı, yıllarca çerçevenin içine neyin girip neyin dışarıda kalacağını düşündü.

Sinemaya geçişi de sessiz oldu. 1995'te çektiği kısa film Koza, Cannes Film Festivali'nin kısa film yarışmasına seçildi. Türkiye'den bu yarışmaya kabul edilen ilk kısa filmdi. Koza'da kamera, yaşlı bir karı kocanın sessizliğine, aralarındaki mesafeye bakıyordu. Bu iki yaşlı insan rol yapan profesyoneller değil, Ceylan'ın kendi annesi ve babasıydı. Bu tercih, sonraki yıllarda onun sinemasının en belirgin özelliklerinden biri olacaktı. Profesyonel oyuncular yerine aile, akraba, dost. Büyük bir set ekibi yerine birkaç kişi. Kameranın arkasında çoğu zaman yönetmenin kendisi.

1997'de çektiği ilk uzun metrajı Kasaba da aynı anlayışla yapıldı. Siyah beyaz, yavaş, taşra hayatının ağır ritmine kulak veren bir filmdi. Annesi ve babası yine oradaydı, Yenice'nin çevresi yine oradaydı. Kadroda bir isim daha vardı: Ceylan'ın akrabası Emin Toprak. Zayıf, uzun yüzlü, bakışlarında hem utangaçlık hem de anlatılması zor bir hüzün taşıyan bu genç adam, kameranın önünde rol yapıyormuş gibi durmuyordu. Ceylan bunu fark etmişti.

1999'da gelen Mayıs Sıkıntısı, aslında bir film çekmeye çalışan yönetmenin hikâyesiydi. Taşrada film çekmek isteyen bir sinemacı, ailesini ve akrabalarını oyuncu olarak kullanıyor, onların hayatlarını kendi filmine malzeme yapıyordu. Bu yönetmeni Ceylan'ın arkadaşı, mimar Muzaffer Özdemir oynadı. Emin Toprak ise yönetmenin kuzeni Saffet'i canlandırdı: kasabadan kurtulup büyük şehre gitmek isteyen, ama nereye gideceğini, ne yapacağını bilemeyen genç bir adam. Filmin sonunda Saffet'in hayalleri askıda kalıyordu.

Ceylan'ın bir sonraki filmi tam da bu boşluktan doğdu. Ya Saffet gerçekten gitseydi? Ya kasabadan kopup İstanbul'a, şehirde yerleşmiş, entelektüel, akrabasının kapısına gelseydi? Uzak'ın çekirdeği buydu. Mayıs Sıkıntısı'nın iki oyuncusu, Muzaffer Özdemir ile Emin Toprak, bu kez başka adlarla ama tanıdık bir gerilimle yeniden karşı karşıya gelecekti.

Ceylan senaryoyu yazarken bu iki adamın gerçek kişiliklerinden, hatta kendi hayatından yararlandı. Muzaffer Özdemir, Mahmut adında bir reklam fotoğrafçısını oynayacaktı. Bir zamanlar sanat filmleri çekmeyi hayal etmiş, şimdi ise fayans ve seramik kataloglarına fotoğraf çekerek geçinen, boşanmış, yalnız, kendi alışkanlıklarının içine kapanmış biri. Emin Toprak ise köydeki fabrikanın kapanmasıyla işsiz kalmış ve gemilerde tayfa olarak iş bulmak umuduyla İstanbul'a gelen Yusuf'u canlandıracaktı.

Mahmut'un evi için bir set kurulmadı. Çekimler Ceylan'ın Cihangir'deki kendi dairesinde yapıldı. Kitaplıklar, plaklar, duvardaki çerçeveler, mutfaktaki eşyalar, bir sinemacının gerçek yaşadığı mekânın dokusuydu. Kamerayı yine Ceylan kullandı. Ekip son derece küçüktü; bazı günler birkaç kişiden ibaretti. Böyle bir çalışma düzeni hem bir zorunluluk hem de bir tercihti. Büyük bir ekip, Ceylan'ın aradığı o kırılgan sessizliği bozabilirdi. Az insanla, uzun bekleyişlerle, aynı sahneyi defalarca deneyerek çalışmak, oyuncu olmayan oyunculardan doğal bir an koparmanın en güvenilir yoluydu.

Ve sonra kar yağdı.

Uzak, karla açılır. Yusuf, köyünden yola çıkar, karla kaplı bir yolda yürür, otobüse biner ve İstanbul'a varır. Sonraki görüntülerde şehir, alışık olmadığımız bir biçimde karşımıza çıkar. Boğaz bembeyaz, Cihangir'in yokuşları sessiz, kubbelerin ve minarelerin üstü karla örtülü. Sirkeci, Karaköy, Eminönü, hepsi sanki nefesini tutmuş gibidir. Kalabalık, gürültülü, hiç durmayan bir metropol, birden yavaşlamıştır.

Bu kar bir efekt değildi. Ceylan, İstanbul'un gerçek kar yağışlarını yakalamak için bekledi, kar geldiğinde de kamerasını şehre çıkardı. Bu bekleyişin karşılığı, filmin en akılda kalan görüntüleri oldu. Kar, Uzak'ta sadece bir atmosfer öğesi değildir. Şehri dondurur, insanları evlere kapatır, sesi bastırır. İki adamın aynı dairede, birbirine söyleyecek sözü olmadan yaşamaya mahkûm olduğu bir kış, tam da böyle bir şehirde geçebilirdi.

Ceylan'ın sinema dili bu sessizliği taşımak üzerine kuruludur. Kamera çoğu zaman sabittir. Planlar uzundur, kesme geç gelir. Bir karakter odadan çıkar ama kamera onunla gitmez, boşalan odada bir süre daha kalır. Diyaloglar azdır; söylenenler genellikle önemsizdir: çay, sigara, kapının kilitlenip kilitlenmediği, ayakkabıların nerede çıkarılacağı. Asıl söylenmek istenenler ise hiç söylenmez. Yusuf'un utancı, Mahmut'un tahammülsüzlüğü, ikisinin arasındaki sınıf ve kültür mesafesi, bakışlarla, beden duruşlarıyla, bir kapının sertçe kapanmasıyla anlatılır.

Filmin adı da buradan gelir. Bu iki adam aynı köyden çıkmıştır, akrabadır, aynı daireyi paylaşır. Ama aralarındaki mesafe hiç kapanmaz. Mahmut, Yusuf'un varlığından rahatsızdır; banyodaki ayak izlerinden, salonda içilen sigaradan, düzeninin bozulmasından huzursuz olur. Yusuf ise bu evde misafir mi, yük mü olduğunu bilemez. İş aramaya gider, limanlarda dolaşır, gemi şirketlerinin kapısını çalar; ama her yerden eli boş döner. Gemilerde iş, çoğu zaman anlatıldığı kadar kolay bulunmaz. Şehir onu içine almaz.

Filmin en çok konuşulan sahnelerinden biri, bu ince ironiyi tek bir anda toplar. Mahmut, televizyonda Tarkovski'nin uzun, ağır, sessiz bir filmini izlemektedir. Yusuf da salonda oturur, bir şey anlamadan bekler. Mahmut sabırsızlanır, Yusuf'un yatmasını ister. Yusuf odasına gider gitmez Mahmut kanalı değiştirip bambaşka türden bir filme geçer. Bu sahne bir yandan komiktir, bir yandan da acıdır. Sanat sinemasının en büyük adlarından birinin filmi, burada entelektüel bir vitrin işlevi görür. Ceylan, kendi kahramanını, hatta bir ölçüde kendi kuşağının ve sınıfının kendini sunma biçimini sorgulamaktan çekinmez. Bir başka sahnede Mahmut'un eski bir dostu, onun artık fotoğraf kaygısı taşımadığını, sanatından vazgeçtiğini yüzüne vurur. Mahmut buna da cevap vermez.

Uzak'ın bir başka katmanı, kadınların yokluğudur. Mahmut'un eski karısı Nazan, yeni eşiyle Kanada'ya gitmek üzeredir. Mahmut onu havalimanında, uzaktan, kimseye görünmeden izler. Yaklaşmaz, konuşmaz. Yusuf ise sokakta, vapurda, bir alışveriş merkezinde gözüne takılan genç kadınların peşinden belli bir mesafede yürür; ama hiçbirine bir kelime söyleyemez. İki adam da sevgiye, yakınlığa, bir başka insanla bağ kurmaya hasrettir. Ama ikisi de ona doğru tek bir adım atamaz.

Bu sessizlik içinde Ceylan, küçük nesnelere büyük anlamlar yükler. Mahmut'un mutfağına yapışkan bir fare kapanı kurulur, bir fare bu kapana yakalanır. Ölmemiştir; çırpınmaktadır. Hiçbir karakter bunu bir simge olarak dile getirmez, ama izleyici çok iyi anlar: bu evde kapana kısılmış tek canlı fare değildir. Karaköy açıklarında, karla kaplı kıyının yanında yan yatmış yaşlı bir geminin enkazı vardır. Yusuf, gemilerde çalışmak istediği bir şehirde bu batık gövdenin önünde durur, uzun uzun bakar. Hayalleriyle gerçeklik arasındaki mesafe, tek bir kareye sığmıştır.

Bir de kayıp saat meselesi vardır. Mahmut'un evinde bir saat kaybolur ve Mahmut, bunu Yusuf'un aldığından şüphelenir. Bu şüphe, iki adam arasındaki zaten ince olan bağın kopmaya yüz tuttuğu ana dönüşür. Sonradan saatin yerinde olduğu anlaşılır. Ama Mahmut özür dilemez, durumu açıklamaz, hiçbir şey söylemez. Bu da tam olarak Uzak'ın anlattığı insanlara uygundur. Hata yapılır, kırılmalar yaşanır, ama hiçbir şey dile getirilmez.

Film, yine bir sessizlikle kapanır. Yusuf, bir gün kimseye haber vermeden gider. Mahmut, onun ardından Boğaz kıyısındaki bir banka oturur, Yusuf'un geride bıraktığı ucuz sigaralardan birini yakar. Hiç sevmediği, burun kıvırdığı bu sigarayı içerken suya, karşı kıyıya, belki de kendi hayatına bakar. Kamera uzun süre onun yüzünde kalır. Bu son sahnede bir pişmanlık, bir özlem, belki de geç kalmış bir anlayış vardır. Ama bunların hiçbiri sözle ifade edilmez.

Uzak'ın İstanbul'u, turistik kartpostallarda görülen İstanbul değildir. Ceylan'ın kamerası, şehri olabildiğince sade, olabildiğince yalın görüntüler. Kar, renkleri siler, kalabalığı dağıtır, şehri neredeyse bir hayalete dönüştürür. Bu soğuk güzellik, karakterlerin iç dünyasıyla örtüşür. İstanbul, Yusuf için ulaşılamaz bir vaattir; Mahmut için ise artık hiçbir şey vaat etmeyen bir alışkanlık.

Film 2002 yılının sonunda Türkiye'de vizyona girmeye hazırlanırken, Emin Toprak'ın İstanbul'da, sinemanın içinde yeni bir hayat kurma ihtimali her zamankinden yakın görünüyordu. Ancak o kış, filmdeki kardan çok daha soğuk bir haber geldi.

2 Aralık 2002'de Emin Toprak, Çanakkale yakınlarında bir trafik kazasında hayatını kaybetti. Henüz 32 yaşındaydı. Uzak'ın çekimleri tamamlanmış, film vizyona girmek üzereydi. Ceylan'ın sinemasında Kasaba'dan beri yer alan, Mayıs Sıkıntısı'nda Saffet'e, Uzak'ta Yusuf'a can veren bu genç adam, en güçlü performansının nasıl karşılanacağını göremeden aramızdan ayrıldı.

Ölümünün gerçekleştiği yer, hem Ceylan'ın hem de Toprak'ın köklerinin bulunduğu topraklara çok yakındı. Bu da olayı daha da acı bir hale getiriyordu. Yusuf, filmde köyünden kopup şehre gelen, orada tutunamayıp geri dönen bir karakterdi. Emin Toprak'ın hayatı ise filmin anlattığı o yolculuğun yarım kalmış bir yansıması gibiydi.

Film, Türkiye'de gösterime girdi ve yavaş yavaş izleyicisini buldu. Ama Uzak'ın asıl yankısı, birkaç ay sonra, Mayıs 2003'te, Fransa'nın güney kıyısında koptu. Uzak, Cannes Film Festivali'nin ana yarışmasına seçilmişti. Bu, Türk sineması için uzun zamandır görülmeyen bir başarıydı. Daha da büyüğü kapanış gecesinde geldi.

Jüri başkanlığını Fransız yönetmen Patrice Chéreau'nun yaptığı festivalde Uzak, festivalin en prestijli ikinci ödülü olan Büyük Jüri Ödülü'nü kazandı. Ama hikâyenin en yürek burkan kısmı, ikinci ödüldeydi. En İyi Erkek Oyuncu ödülü, Muzaffer Özdemir ve Emin Toprak'a ortaklaşa verildi. İki adam, filmde birbirine bir türlü yaklaşamayan iki akrabayı canlandırmışlardı; jüri ise onları aynı ödülde, aynı cümlede buluşturuyordu.

Ödül töreninde Emin Toprak'ın yeri boştu. Ödülü kazandığını göremeden, alkışları duyamadan gitmişti. Muzaffer Özdemir sahneye çıktığında, kazandığı onuru dostunun anısına adadı. O gece salonda, ödülle birlikte bir yokluk da kutlanıyordu. Cannes tarihinde böylesine hüzünlü bir oyunculuk ödülü pek az görülmüştür.

Bu ödülün bir başka anlamı daha vardı. Muzaffer Özdemir de Emin Toprak da profesyonel oyuncu değildi. Biri mimardı, diğeri yönetmenin akrabası olan ve sinemaya onun filmleri aracılığıyla adım atmış biriydi. Dünyanın en saygın festivallerinden birinin, eğitimli, tecrübeli, ünlü oyuncular yerine bu iki amatöre en iyi erkek oyuncu ödülünü vermesi, Ceylan'ın yaklaşımının dünyada nasıl karşılık bulduğunu açıkça gösteriyordu. Doğallık, sessizlik ve insanın kendi kırılganlığını kameraya taşıyabilmesi, yıllarca kazanılmış oyunculuk tekniğinden daha güçlü bir etki bırakabilirdi.

Cannes sonrasında Uzak, dünyanın dört bir yanında gösterildi, çok sayıda festivalde ödül aldı ve eleştirmenlerin listelerine girdi. Ama filmin asıl mirası, ödüllerin ötesindeydi. Uzak, Nuri Bilge Ceylan'ı dünya sinemasının ilk sırasına taşıyan film oldu. Bu tarihten sonra Ceylan'ın her yeni filmi, uluslararası festivallerde merakla beklenen bir olay haline geldi. Uzak'ta bulduğu dil, uzun planlar, az diyalog, gündelik ayrıntılardaki derin hüzün ve karakterlerin kendi iç çelişkileriyle yüzleşmesi, onun sonraki bütün filmlerinin temeli oldu. Yıllar sonra Kış Uykusu ile Cannes'ın en büyük ödülünü kazandığında, bu yolculuğun karla kaplı İstanbul sokaklarında başladığını hatırlamak zor değildi.

Uzak'ın Türk sinemasına etkisi de en az bu kadar belirleyicidir. 2000'lerin başında Türk sineması, bir yanda gişe filmleri, öte yanda dar bir çevreye seslenen bağımsız işler arasında sıkışmış durumdaydı. Uzak, küçük bir ekiple, sınırlı imkânlarla, yönetmenin kendi evinde çekilen bir filmin dünyanın en büyük sahnelerinde yer alabileceğini gösterdi. Ardından gelen genç yönetmen kuşağı için bu, bir cesaret kaynağı oldu. Kişisel, sessiz, taşra ile şehir arasındaki gerilimi anlatan filmler, Uzak'tan sonra daha görünür hale geldi. Bu filmlerin çoğu, Ceylan'ın açtığı kapıdan geçerek festivallere, uluslararası izleyiciye ulaştı.

Film, İstanbul'un sinemadaki imgesini de değiştirdi. Yeşilçam'ın renkli, kalabalık, umut dolu İstanbul'unun yerine, Uzak'ta soğuk, sessiz ve yalnızlaştırıcı bir şehir vardı. Bu şehir, büyük kentlere göç eden milyonlarca insanın deneyimine yakındı. İş bulamayan, tutunamayan, kendini yabancı hisseden insanlar için İstanbul, vaat ettiğinden daha fazlasını alan bir yerdi. Uzak, bu deneyimi hiçbir slogana başvurmadan, hiçbir yüksek sesli cümle kurmadan anlattı.

Bugün Uzak'a yeniden bakıldığında, film iki farklı zamanın izini birlikte taşır. Bir yanda 2000'lerin başındaki Türkiye vardır: kapanan fabrikalar, işsizlik, büyük şehre göç, kendi sınıfına yabancılaşmış entelektüeller. Öte yanda zamansız bir hikâye vardır: birbirine yakın olduğu halde birbirine ulaşamayan insanlar, söylenemeyen sözler, geç kalan anlayışlar. Belki de filmin hâlâ bu kadar etkili olmasının nedeni budur. Uzak, belirli bir dönemin fotoğrafı olduğu kadar, insan ilişkilerindeki o değişmeyen mesafenin de portresidir.

Ve bu portrenin içinde bir yüz, hep biraz daha fazla iz bırakır. Emin Toprak'ın Yusuf'u, karla kaplı bir limanda batık bir geminin önünde dururken, aslında kendi geleceğine de bakıyordu. O gelecek, Cannes'daki ödülle birlikte büyük bir kariyere dönüşebilirdi. Olmadı. Ama perdede bıraktığı o sessiz, utangaç, umutla hayal kırıklığı arasında gidip gelen yüz, Türk sinemasının en unutulmaz görüntülerinden biri olarak kaldı. Mahmut'un filmin sonunda Boğaz kıyısında yaktığı o ucuz sigara gibi, Yusuf'tan geriye kalan bir iz; hem filmin içinde hem de dışında, gidenin ardından kalanların taşıdığı sessiz bir hatıra.

Nöron Film'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.