L'Atalante: Ölüm Döşeğindeki Yönetmenin Kesilen Filmi

Bölüm metni

Yirmi dokuz yaşında bir yönetmen, ateşler içinde yatağından kalkıp kış ortasında bir mavnanın güvertesine çıkıyor ve hayatının tek uzun metrajını çekiyor. Film vizyona girdiğinde stüdyo onu çoktan kesmiş, adını bile değiştirmişti. Birkaç hafta sonra yönetmen öldü; filmin gerçek hâline kavuşması ise altmış yıldan fazla sürdü.

1933 yazında Paris'te 28 yaşında genç bir yönetmen elinde yasaklanmış bir film ve zayıflayan bir bedenle kalmıştı. Adı Jean Vigo'ydu. Yatılı bir okulda öğretmenlere başkaldıran çocukları anlattığı orta metrajlı filmi Zéro de conduite, yani Hal ve Gidiş Sıfır, Fransız sansürüne takılmıştı. Yetkililer filmde çocukların otoriteye karşı ayaklanmasını gördü ve gösterimini yasakladı. Yasak ancak İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra kalkacaktı. Vigo bunu göremeyecekti.

Bu yasağın ağırlığını anlamak için Vigo'nun kimin oğlu olduğunu bilmek gerekir. Babası Miguel Almereyda adını kullanan, Birinci Dünya Savaşı yıllarında tanınmış bir anarşist gazeteciydi. 1917'de ihanetle suçlanıp Fresnes Cezaevi'ne kondu ve birkaç gün sonra hücresinde ölü bulundu. Resmî açıklama intihardı, ama bu açıklamaya pek az kişi inandı. Vigo o sırada 12 yaşındaydı. Çocukluğunun geri kalanı başka adlar altında, yatılı okullarda geçti. Hal ve Gidiş Sıfır'daki yatakhaneler, koridorlar, isyan eden çocuklar biraz da onun hatıralarıydı. Sansürün yasakladığı şey bir bakıma Vigo'nun kendi çocukluğuydu.

Bir hastalığı da vardı: verem. Yıllar önce Pirenelerdeki Font-Romeu sanatoryumunda tedavi görmüş, eşi Lydou'yla da orada tanışmıştı. Lydou da aynı hastalığı taşıyordu. 1931'de kızları Luce doğdu. Vigo'nun sineması kısa ama keskin işlerden oluşuyordu. Önce Akdeniz kıyısındaki zengin kentle alay eden belgeseli À propos de Nice, yani Nice Hakkında geldi, sonra bir yüzücüyü anlatan kısa bir film, ardından da yasaklanan okul filmi. Hepsi bağımsız, küçük ve ticari açıdan riskli yapımlardı.

Yasaktan sonra Vigo'nun yapımcısı Jacques-Louis Nounez ona daha güvenli bir şey önerdi. Elde Jean Guinée takma adıyla yazılmış, sıradan görünen bir senaryo vardı. Konusu bir mavna kaptanıyla köylü bir kızın evlenmesi ve nehirde birlikte yaşamaya başlamalarıydı. Nounez'in bu konuda hesabı açıktı: sansürü kızdıracak bir okul, öğretmen ya da isyan yoktu, yalnızca bir aşk hikâyesi vardı. Seyircinin seveceği, dağıtımcıyı korkutmayacak bir film olabilirdi bu.

Vigo senaryoyu ilk okuduğunda pek heyecanlanmadı. Hikâye fazla düzdü, karakterler fazla tanıdıktı. Ama filmi yapmayı kabul etti, çünkü elinde başka bir şey yoktu ve sinema yapmaya devam etmek istiyordu. Senaryoyu Albert Riéra ile birlikte baştan yazdı. Mavnanın adı L'Atalante'ydı, yani Atalanta. Bu, Yunan mitolojisinde hiçbir erkeğin koşuda geçemediği avcı kadının adıydı. Ağır ağır akan bir yük teknesine verilmiş bu ad, filmin bütün tonunu özetliyordu: sıradan olanın içinde masalsı bir şey.

Vigo kadroyu da bu çelişki üzerine kurdu. Mavnanın genç kaptanı Jean rolüne, Hal ve Gidiş Sıfır'da da oynayan Jean Dasté'yi aldı. Gelin Juliette'i Alman oyuncu Dita Parlo canlandıracaktı. Ama filmin asıl sürprizi, teknenin yaşlı tayfası Jules Baba'yı oynayan Michel Simon oldu. Simon o yıllarda Fransız sinemasının en güçlü karakter oyuncularından biriydi. Jules Baba'yı dövmelerle kaplı, kedilerle yaşayan, kamarası dünyanın dört bir yanından toplanmış tuhaf eşyalarla dolu, kaba ama yumuşak kalpli bir adama dönüştürdü. Kameranın arkasında ise görüntü yönetmeni Boris Kaufman vardı. Kaufman Sovyet belgeselci Dziga Vertov'un kardeşiydi ve Vigo'nun önceki filmlerini de o çekmişti. Müzik yine Vigo'nun eski çalışma arkadaşı Maurice Jaubert'e emanet edildi.

Kâğıt üzerinde hepsi düzenli bir projeye benziyordu. Gerçekte ise ölümcül hastalığı olan bir adam, kışın ortasında, açık havada, su üstünde bir film çekmeye hazırlanıyordu.

Çekimler 1933 sonbaharının sonunda başladı ve kışa uzandı. Mavna gerçek bir mavnaydı, kanallar da gerçek kanallardı. Ekip Paris'in kuzeydoğusundaki Canal de l'Ourcq, yani Ourcq Kanalı boyunca, Seine kıyısındaki mavnacı kasabası Conflans-Sainte-Honorine'de ve kentin kenar mahallelerinde çalıştı. O kış sert geçti. Sis kalkmıyor, su buz tutuyor, ekip donmuş parmaklarla kamerayı kuruyordu. Bütün bunlar filme de geçti. Atalanta'nın güvertesindeki her sahnede insanın ciğerlerine işleyen bir rutubet hissedilir.

Vigo bu koşullarda giderek kötüleşti. Ateşi düşmüyordu. Ekipten kalan anlatımlara göre bazı günler ayakta duramayacak hâldeydi ama çekimi bırakmadı. Kendini zorlayarak sete geliyor, çoğu zaman sarınıp yatmış hâlde yönetiyordu. Bu bir film için ödenebilecek en ağır bedeldi ve Vigo bunu bilerek ödüyordu.

Peki o bedelle ortaya ne çıktı? Basit bir hikâye, ama bambaşka bir dille anlatılmış bir hikâye. Film bir düğünle açılır. Düğün alayı köyden kıyıya, sessiz ve tuhaf bir tören gibi yürür. Juliette beyaz gelinliğiyle mavnaya biner ve köyünü bir daha görmemek üzere geride bırakır. Bundan sonrası dar bir dünyada geçer: bir güverte, iki kamara, bir yaşlı tayfa, bir çocuk miço ve sürüyle kedi. Juliette için bu yeni hayat önce bir macera, sonra bir hapishanedir. Kıyıdaki kentlerin, özellikle de Paris'in ışıklarını görmek ister. Jean ise kıskançtır ve teknesine bağlıdır.

Vigo bu evliliği romantik bir film gibi anlatmaz. Kaufman'ın kamerası teni, ıslak tahtayı, buğulu camları, dağınık kamaraları yakından ve neredeyse belgesel bir gerçeklikle gösterir. Ama bu gerçekliğin içine sürekli bir rüya sızar. Jules Baba'nın kamarası buna iyi bir örnektir. Mumyalanmış bir el, bir fonograf, bir kurukafa, deniz kabukları, eski fotoğraflar, Uzak Doğu'dan getirilmiş eşyalar. Juliette bu kamarayı kurcalarken seyirci de bir başka adamın bütün ömrüne göz atar. Michel Simon'ın göbeğindeki dövmeyi oynattığı, oraya bir sigara iliştirdiği sahne bugün hâlâ şaşırtıcıdır. Kaba, komik ve tuhaf biçimde dokunaklıdır.

Juliette'in kocasına anlattığı eski bir inanç filmin kilit noktasıdır: suyun içinde gözlerini açarsan sevdiğinin yüzünü görürsün. Jean buna gülüp geçer. Gerçi Juliette'in daha ilk günlerde, gelinliğiyle, gözlerini su dolu bir kovaya daldırdığını görmüştük. Sonra çift kopar. Juliette bir gece gizlice Paris'e çıkar, kentin içinde kaybolur, cüzdanını çaldırır. Öfkeyle demir alan Jean onu kıyıda bırakıp gider. Bundan sonra Vigo filmin en ünlü iki sahnesini kurar.

Birincisinde ayrı düşmüş iki âşık, farklı yerlerde, kendi yataklarında uyumaya çalışır. Kurgu ikisini yan yana getirir. Biri döner, öteki döner. Biri yastığını sıkar, öteki göğsüne dokunur. Bedenler birbirine yüzlerce kilometre uzaktadır ama görüntü onları aynı arzunun içinde birleştirir. Bu sahne, 1934 için olağanüstü cesur bir erotizm taşır. Üstelik bunu tek bir çıplak görüntü kullanmadan, yalnızca kesme ve ritimle yapar.

İkincisinde Jean, karısının anlattığı inancı hatırlar ve kendini dondurucu suya bırakır. Su altında gözlerini açar. Görüntünün üzerine Juliette belirir: beyaz gelinliğiyle, gülerek, suyun içinde süzülerek. Bu Fransız sinemasının en çok anılan görüntülerinden biri olacaktı. Bir adamın kederini anlatmak için Vigo hiçbir diyalog kullanmaz, yalnızca suyu, ışığı ve bir hayaleti kullanır. Juliette'in dalgalanan elbisesi hem bir hatıra, hem bir rüya, hem de bir yasın görüntüsüdür.

Bu sahnede Jaubert'in müziği de belirleyiciydi. Jaubert sahneyi abartılı bir orkestrayla süslemedi. Onun yerine hafif, neredeyse hüzünlü bir melodi yazdı. Filmin geri kalanında da müzik aynı işi gördü: anlatıyı açıklamak yerine havayı taşıdı. Vigo'nun sessiz sinemadan gelen görsel düşünme biçimiyle Jaubert'in ölçülü tınıları, sesli sinemanın henüz çok genç olduğu bir dönemde nadir bir uyum yakaladı.

Film sonunda tatlı bir kavuşmayla biter. Jules Baba Juliette'i Paris'te bulur, kucağına alıp mavnaya geri getirir. Son görüntüde Atalanta kanalda ağır ağır yol alır, kamera havadan, uzaklaşan tekneye bakar. Çekimler 1934'ün başında bittiğinde Vigo artık yatağa düşmüştü. Kurgu masasında onun yerine Louis Chavance çalıştı, Vigo da kurguyu elinden geldiğince yatağından izlemeye çalıştı. Ortaya çıkan film, yaratıcısının neredeyse göremediği bir film oldu.

1934 baharında film dağıtımcılara gösterildi. Dağıtım hakları Gaumont'taydı. Tepki soğuktu. Salondakiler hikâyeyi dağınık, temposunu yavaş, bazı sahnelerini fazla tuhaf buldu. Bir mavna, bir kavga, bir kavuşma: ticari gözle bakıldığında bu filmde bir şeylerin eksik olduğu sanılıyordu. Gaumont da 1930'ların ortasında stüdyoların sık yaptığı şeyi yaptı ve filmi yönetmenin elinden alıp yeniden biçimlendirdi.

Gaumont'un çözümü bir şarkıydı. O günlerde Fransa'da çok sevilen bir şarkı vardı: Le Chaland qui passe, yani Geçen Mavna. İtalyan bir aşk şarkısının Fransızca uyarlamasıydı ve dönemin popüler şarkıcısı Lys Gauty söylüyordu. Şirket filmi bu şarkıya uydurmaya karar verdi. Şarkı filme eklendi, Jaubert'in müziğinin bir bölümü çıkarıldı. Filmin adı bile değişti: Atalanta artık Geçen Mavna'ydı. Dağıtımcının görmek istemediği sahneler de kesildi. Vigo'nun yaklaşık 89 dakikalık filmi, birkaç farklı biçimde dolaşıma girdikten sonra 65 dakika civarına kadar kısaldı.

Yani film, popüler bir şarkının reklam aracına dönüştürülmüştü. Vigo'nun kendi müzisyeniyle birlikte kurduğu dengeli ses dünyası, radyoda çalan bir şlagerin nakaratına kurban edilmişti. Bu hâliyle Geçen Mavna 1934 Eylül'ünde Paris'te vizyona girdi. Ancak bu değişiklikler de işe yaramadı. Film birkaç hafta sonra salonlardan çekildi.

Vigo o sırada artık hayatının son günlerini yaşıyordu. Kendi filminin kesilmiş, yeniden adlandırılmış ve bir başkasının şarkısıyla doldurulmuş hâlini neredeyse hiç göremedi. 5 Ekim 1934'te, Paris'te, 29 yaşında öldü. Sinema tarihine sonradan yerleşen bir anlatıya göre, o gece bir sokaktan geçen sokak müzisyenleri Geçen Mavna'yı çalıyordu. Bu hikâyenin doğruluğu kesin değil. Ama bu kadar sık anlatılmasının nedeni anlaşılıyor: bir sanatçının ölümüne, eserini parçalayan şarkının eşlik etmesi, fazlasıyla trajik bir simgeydi.

Vigo'nun bütün sinemasının toplam süresi 3 saati biraz geçer. Bir belgesel, bir kısa film, yasaklanmış bir orta metraj ve kesilip biçilmiş tek bir uzun metraj. Bu kadar az şeyle sinema tarihinin ana kaynaklarından biri olmak olağan bir durum değil. Ama Atalanta'nın asıl hikâyesi Vigo'nun ölümünden sonra, filmin parça parça geri dönüşüyle başladı.

İlk adım 1940'ta atıldı. Film özgün adını yeniden aldı ve dağıtımcının eklediği şarkı büyük ölçüde çıkarıldı. Savaş sonrasında Vigo'nun eserine ilgi hızla büyüdü. Hal ve Gidiş Sıfır'ın yasağı da kalkınca, kuşaklar onun filmlerini birlikte keşfetmeye başladı. 1951'de Fransa'da onun adını taşıyan bir ödül, Jean Vigo Ödülü kuruldu. Bu ödül bugün de genç ve bağımsız ruhlu sinemacılara verilmeye devam ediyor. Aynı yıllarda yeniden düzenlenen bir kopyada Jaubert'in müziğinin bir kısmı filme döndü.

Fransız Yeni Dalgası'nın yönetmenleri Vigo'yu bir ata olarak benimsedi. François Truffaut Atalanta'yı ilk kez genç bir seyirciyken izlediğini ve filmden çok etkilendiğini anlatmıştı. Truffaut'nun sinemadaki çocuklar, okul isyanları ve aşk karşısındaki serbest tavrı, Vigo'nun mirasının açıkça izlerini taşır. Atalanta İngiliz film dergisi Sight and Sound, yani Görüntü ve Ses'in on yılda bir yaptığı eleştirmen anketlerinde de düzenli olarak görünür. 1962'deki ankette tüm zamanların en iyi 10 filmi arasında yer aldı, 2012'deki ankette ise 12'nci oldu.

Ama yıllarca kimse Vigo'nun asıl filmini tam olarak görmemişti. Sorun sinema tarihinde sık rastlanan bir sorundu: özgün negatif kesilmiş, parçalar dağılmıştı. 1990'da Jean-Louis Bompoint ve Pierre Philippe'in yürüttüğü bir restorasyon önemli bir dönüm noktası oldu. Restorasyon ekibi İngiltere'deki ulusal film arşivinde 1934 tarihli bir kopya buldu. Bu kopya Gaumont'un müdahalesinden önceki biçime oldukça yakındı. Onun yardımıyla kesilmiş sahnelerin bir kısmı yerlerine dönebildi. Sonra 2001'de sinema tarihçisi Bernard Eisenschitz yönetiminde yeni bir restorasyon geldi. Bu çalışma Gaumont arşivlerinde korunan malzemeye ve çekim artıklarına dayanıyordu. Sonuçta ortaya, Vigo'nun gördüğü ama tam olarak bitiremediği filme bugüne kadar ulaşılabilen en yakın sürüm çıktı.

Bu noktada bir şeyi açıkça söylemek gerekir: Atalanta'nın kesin, son ve yönetmen onaylı bir versiyonu yoktur. Vigo kurguyu tamamlayamadan hastalanmıştı. Hangi çekimi kullanacağını, hangi sahneyi uzatacağını kendi eliyle bütünüyle belirleyemedi. Her restorasyon bu yüzden bir tahmin, bir yorum, bir yeniden kuruluştur. Kısacası bugün izlediğimiz film, bir yönetmen kadar arşivcilerin, tarihçilerin ve sinemaseverlerin de ortak emeğidir. Bu, Atalanta'yı tuhaf biçimde daha da canlı kılar. Film tamamlanmamış olduğu için hâlâ konuşuluyor, tartışılıyor ve yeniden kuruluyor.

Etkisi de hâlâ sürüyor. Leos Carax'ın Paris'teki bir köprüde yaşayan âşıkları anlattığı filminde Atalanta'nın yankıları duyulur. Emir Kusturica Yeraltı'nda suyun içinde süzülen bir gelin görüntüsüyle bu sahneye açık bir selam gönderir. Su altında beliren beyaz gelinlik, artık bir filmin sahnesi olmaktan çıkıp sinemanın ortak hafızasının bir parçası olmuştur.

Belki de Atalanta'yı bu kadar kalıcı yapan şey, eksik oluşudur. Bir şarkı uğruna kesildi, ama müziği geri getirildi. Adı değiştirildi, ama özgün adı geri verildi. Sahneleri çıkarıldı, ama bir arşiv rafında unutulmuş bir kopyadan yeniden bulundu. Vigo ölüm döşeğinde filmini kaybettiğini düşünmüş olabilir. Oysa film, tıpkı Juliette'in anlattığı inançtaki gibi, sudan geri dönen bir yüz gibi, zamanın içinden tekrar tekrar belirmeye devam ediyor.

Nöron Film'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.