Arabistanlı Lawrence: Üflenen Kibrit, Doğan Güneş

Bölüm metni

Bir adam yanan kibriti üfler ve perdede bir anda çölün üzerinde güneş doğar. Sinema tarihinin en ünlü kesmelerinden biri bu. Onu içeren film ise vizyondan sonra yaklaşık yarım saat kısaltıldı ve kesilen sahneler bir depoda unutuldu. Bu sahneler ancak çeyrek asır sonra geri döndü; o zamana kadar sesi kaybolan diyaloglar yaşlanmış oyunculara yeniden okutuldu.

1935 yılının Mayıs ayında, İngiltere'nin güneyinde, Dorset'in dar bir taşra yolunda bir motosiklet devriliyor. Sürücü birkaç gün komada kaldıktan sonra hayatını kaybediyor. Adı Thomas Edward Lawrence. Birinci Dünya Savaşı sırasında Arap İsyanı'na katılmış, savaştan sonra da kendi efsanesinin ağırlığı altında ezilmiş bir İngiliz subayı. Yaklaşık çeyrek asır sonra, bu kaza bir filmin açılış sahnesi olacak. O film de sinema tarihinin en büyük çöl destanına dönüşecek.

Hikâye aslında beyaz perdeden çok önce başlıyor. Lawrence daha hayattayken Amerikalı gazeteci Lowell Thomas onu konferans salonlarında, fotoğraflar ve film görüntüleriyle bir halk kahramanına çevirmişti. Lawrence'ın kendi kaleme aldığı savaş anlatısı Seven Pillars of Wisdom, yani Bilgeliğin Yedi Sütunu da yıllar içinde bir kült kitap olmuştu. Hollywood bu malzemenin peşine onlarca yıl düştü ama hiçbir proje tamamlanamadı. Hikâye fazla büyüktü, kahraman fazla çelişkiliydi, çöl de fazla uzaktı.

1950'lerin sonunda iki adam bu yükün altına girmeye karar verdi. Biri yapımcı Sam Spiegel'di, öteki yönetmen David Lean. İkili daha önce Kwai Köprüsü'nü birlikte yapmış, bu filmle Oscar'ları toplamıştı. Şimdi daha büyüğünü istiyorlardı. Senaryo için önce Michael Wilson'la çalıştılar. Wilson, Amerika'daki komünist avı döneminde kara listeye alınmış bir yazardı ve adı jeneriklerde yer alamıyordu. Onun kurduğu iskeleti daha sonra İngiliz oyun yazarı Robert Bolt devraldı. Bolt'un keskin, ironik diyalogları filmin sesini belirledi. Ancak gösterime girdiğinde senaryo yalnızca Bolt'un adıyla anıldı. Wilson'ın emeği resmî olarak ancak 1995'te, ölümünden yıllar sonra tanındı.

Asıl soru ise Lawrence'ı kimin oynayacağıydı. Akla ilk gelen isimlerden biri Marlon Brando'ydu. Ardından genç İngiliz oyuncu Albert Finney uzun bir kamera denemesine çekildi. Ancak Finney yıllarca sürecek bir sözleşmeye bağlanmak istemedi ve teklifi geri çevirdi. Lean'in aklında ise başka bir yüz vardı. Küçük bir soygun filminde, uzun boylu, sarışın, tuhaf biçimde kırılgan görünen genç bir sahne oyuncusu izlemişti. Adı Peter O'Toole'du. Sinema seyircisi onu neredeyse hiç tanımıyordu. Spiegel ilk başta tereddüt etti. Lean ise ısrarcıydı. O'Toole sonunda rolü aldı. Hem gerçek Lawrence'tan çok daha uzun boyluydu hem de ondan çok daha yakışıklıydı. Ama Lean'in aradığı şey fotoğraf benzerliği değildi. Kendi içinde parçalanan, ışığa fazla yakın uçan birini arıyordu.

Kadro da çok uluslu bir yapıya büründü. Emir Faysal rolü Alec Guinness'e, Huveytat kabilesinin savaşçı şeyhi Avde Ebu Tayi rolü Anthony Quinn'e, General Allenby rolü Jack Hawkins'e verildi. Lawrence'ı dünyaya tanıtan gazeteciden esinlenen Jackson Bentley karakterini Arthur Kennedy canlandırdı. Bu dev filmin bir özelliği de dikkat çekiciydi. Neredeyse 4 saatlik sürede tek bir kadın karakter bile konuşmuyordu.

Çekimler 1961 baharında Ürdün'de başladı. Kral Hüseyin projeye destek verdi. Ordunun develi birlikleri ve askerleri figüran olarak sete geldi. Ekip, Vadi Rum'un kızıl kayalıkları ve Cafr çölünün bomboş düzlükleri arasında aylarca çalıştı. Gündüz sıcaklık dayanılmaz düzeylere çıkıyor, kum kameraların mekanizmalarına doluyordu. Su, yiyecek ve film bobinleri kilometrelerce öteden getiriliyordu.

Lean çölü bir arka plan olarak görmüyordu. Ona göre çöl, filmin asıl karakterlerinden biriydi. Bu yüzden ekipten sabır bekliyordu. Kumun üzerinde tek bir ayak izi olmasın diye çekim alanlarını titizlikle korutuyor, doğru ışığı yakalamak için günlerce bekliyordu. Bir rüzgâr kum tepelerinin şeklini değiştirdiğinde ertesi günü yeniden bekleyerek geçirmeyi göze alıyordu.

Zamanla Ürdün'deki çekim koşulları ağırlaştı, maliyetler büyüdü. Yapım İspanya'ya taşındı. Sevilla'nın görkemli binaları Kahire'ye, Şam'a ve Kudüs'e dönüştü. Gerçek Akabe artık filmdeki savaş sahnesine uymayacak kadar değişmişti. Bu nedenle Almería kıyılarında, kuru bir vadinin ağzına koca bir Akabe kasabası inşa edildi. Son bölümde bazı sahneler Fas'ta tamamlandı. Kamera toplamda bir yılı aşkın süre çalıştı. Bütçe ise yaklaşık 15 milyon dolara ulaştı, o dönem için baş döndürücü bir rakamdı.

Ama bu yolculuğun asıl değeri, harcanan paradan çok perdeye yansıyan şeydeydi. Çünkü Lean ve ekibi çölü ilk kez gerçekten büyüklüğüyle göstermenin yolunu bulmuştu.

Filmin en meşhur anı tek bir kesmeden ibaret. Kahire'deki karargâhta genç teğmen Lawrence'a Arabistan'a gitme görevi verilir. Lawrence bunun eğlenceli olacağını söyler, elindeki kibriti yüzüne yaklaştırır ve üfler. Alev söner. Bir sonraki karede ufkun ardından çöl güneşi yükselir. Arada tek bir geçiş efekti yoktur. Bir kibritin minicik ateşinden, dünyayı yakan bir güneşe atlarız.

Bu kesmenin arkasında kurgucu Anne V. Coates vardı. Senaryoda bu geçiş, iki görüntünün yavaşça birbirine karıştığı bir zincirleme olarak planlanmıştı. Coates ise iki görüntüyü yan yana koyup doğrudan kesti. O yıllarda Fransız Yeni Dalgası'nın cüretkâr kurgusu sinemacıları etkiliyordu. Coates'in denemesini gören Lean bu sertliğe hemen ikna oldu. Bunun üzerine geçiş, olduğu gibi bırakıldı. Bugün sinema okullarında kurgu dersleri sıklıkla bu kesmeyle açılıyor. Bölümün başlığındaki üflenen kibrit ve doğan güneş, bu tek hareketin ta kendisi.

Bu görsel cesaret, filmin teknik temelinden besleniyordu. Görüntü yönetmeni Freddie Young, Super Panavision 70 sistemiyle çalıştı. 65 milimetrelik negatif, 70 milimetrelik gösterim kopyası demekti bu. Sıradan 35 milimetrelik filmden çok daha geniş, çok daha keskin bir görüntü. Perdenin boyu, ufuk çizgisini neredeyse sonsuza kadar uzatıyordu. Lean bu genişliği kalabalıkları doldurmak için değil, boşluğu göstermek için kullandı. Kocaman bir kum denizinde kıpırdayan tek bir insan, belki de filmin en sık tekrarlanan imgesi.

Bu boşluğun en büyüleyici kullanımı, Ömer Şerif'in sahneye çıkışı. Lawrence ve rehberi bir kuyunun başında su içmektedir. Ufuktaki titrek serapta siyah bir nokta belirir. Nokta yavaşça yaklaşır, büyür, dalgalanır, bir süre insan mı hayal mi anlaşılmaz. Sahne dakikalarca sürer. Sonunda kuyunun başına gelen siyah giysili adam şerif Ali'dir. Bu çekim için Panavision özel olarak 482 milimetrelik çok uzun bir mercek üretti. Bu mercek ısının yarattığı hava titreşimini sıkıştırıyor ve uzaktaki biniciyi sanki serabın içinden doğuyormuş gibi gösteriyordu.

Ömer Şerif o zamana dek Mısır sinemasının sevilen bir yıldızıydı ama Batı'da neredeyse tanınmıyordu. Projeye ilk geldiğinde Ali rolü başka bir oyuncu için düşünülüyordu, Şerif ise daha küçük bir rol için aday gösterilmişti. Kadro değişikliğiyle rol ona geçti ve bu tesadüf onun uluslararası kariyerini başlattı. O'Toole ile Şerif arasındaki ilişki, filmin duygusal omurgasını oluşturdu. Tanışmalarıyla başlayan gerilim, zamanla sadakate ve sonunda kırgınlığa dönüşür.

Filmin büyük sahneleri bu ikilinin etrafında örülüyor. Nefud çölünü geçiş, Lawrence'ın yolda kaybolan Kasım'ı kurtarmak için kavurucu güneşe geri döndüğü bölüm, belki de filmin ahlaki merkezidir. Ali ona bu adamın kaderinin yazılı olduğunu söyler. Lawrence döner ve hiçbir şeyin yazılı olmadığını söyler. Kasım'ı geri getirdiğinde bedevilerin gözünde artık sıradan bir yabancı değildir. Ancak aynı Kasım, kısa süre sonra kabileler arasında kan davasını önlemek için Lawrence'ın kendi eliyle infaz etmek zorunda kalacağı adamdır. Film, zafer anlarının hemen ardına böyle karanlık gölgeler yerleştirir.

Akabe saldırısı ise filmin en coşkulu anı. Develi süvariler deniz kıyısındaki kasabaya karadan, kimsenin beklemediği yönden akar. Akabe'nin topları denize dönüktür, bu yüzden saldırıya karşılık veremez. Lean bu sahneyi Almería'da kurulan dekorda, yüzlerce atlı ve deveyle, tek bir uzun kamera hareketiyle yakaladı.

Bu coşkunun bir de sesi var. Fransız besteci Maurice Jarre, filmin müziğini olağanüstü kısa bir sürede yazdı. Davulların ve geniş yaylı çalgıların taşıdığı ana tema, çölün genişliğini kulağa taşıyor. Film, gösterimden önce müzikli bir açılışla, ortasında da bir ara vererek gösteriliyordu. Bu, seyircinin perde açılmadan bile bir yolculuğa çıkacağını hissetmesi için tasarlanmış bir yapıydı.

Ama Lean'in filmi bir kahramanlık anıtı değil. İkinci yarıda Lawrence'ın kendine dair inancı çatlar. Dera kasabasında yakalanıp bir Osmanlı subayının emriyle işkence görmesi, onu derinden sarsar. Bu sahne, gerçek Lawrence'ın kendi anlatısına dayanır ama anlattıklarının doğruluğu tarihçiler arasında bugün de tartışmalıdır. Filmin finalinde ise Şam'a girildiğinde Arap kabileleri bir yönetim kurmakta zorlanır. Büyük güçler kendi hesaplarını çoktan yapmıştır. Lawrence ise sonunda bir arabanın içinde, yüzü toza bulanmış, çölden ayrılır. Ali'nin yanında yer bulduğu adam artık nereye ait olduğunu bilmemektedir.

Tarihçiler filmi pek çok konuda eleştirdi. Lawrence'ın rolünün abartıldığını, Arap liderlerin kendi iradesinin geri plana itildiğini, Osmanlı tarafının tek boyutlu çizildiğini öne sürdüler. Lawrence'ın kardeşi de ağabeyinin canlandırılış biçimine itiraz etti. Ancak film, kendisini bir belgesel olarak sunmuyordu. Lean'in ilgilendiği şey, bir insanın efsanesiyle yüzleşmesiydi.

Film 10 Aralık 1962'de Londra'da prömiyer yaptı. Sonrası bir zafer yürüyüşüydü. Film 10 dalda Oscar'a aday gösterildi ve 7'sini kazandı: en iyi film, en iyi yönetmen, en iyi görüntü yönetmeni, en iyi sanat yönetimi, en iyi ses, en iyi müzik ve en iyi kurgu. O'Toole da Şerif de adaylık aldı, ikisi de ödülü kaçırdı. Bu iki tanınmamış yüz, artık dünyanın tanıdığı yüzlerdi. Fakat başarının ardında sessiz bir kayıp başlamıştı. Filmin kendisi, parça parça küçülüyordu.

Prömiyerdeki film yaklaşık 222 dakika sürüyordu. Bu uzunluk, sinema salonları için büyük bir sorundu. Günde daha az seans yapmak, daha az bilet satmak demekti. Bu yüzden gösterimden kısa süre sonra film kısaltıldı. 1971'deki yeniden gösterimde ise süre 187 dakikaya kadar indi. Kesilen sahnelerin bir kısmı hikâyenin nefes aldığı anlardı. Karakterlerin neden öyle davrandığını açıklayan küçük konuşmalar, geçişler, sessiz bakışlar. Seyirci yıllar boyunca Lean'in tasarladığı filmi değil, onun kırpılmış bir kopyasını izledi.

Aradan geçen sürede orijinal 70 milimetrelik negatif de yıpranmıştı. Renkler soluyor, kopyalar çiziliyor, bazı sahneler kayboluyordu. Kesilen parçaların akıbeti ise belirsizdi. İşte bu noktada film restoratörü Robert A. Harris sahneye çıktı. 1980'lerin ortasında Harris ve ortağı Jim Painten, filmi Lean'in ilk tasarladığı biçime geri döndürmek için bir arayışa başladılar.

Arayış, Columbia stüdyosunun depolarında başladı. Burada kesilen sahnelerin pek çoğu, onlarca kutu film içinde, etiketleri karışmış hâlde bulundu. Ancak sevinç uzun sürmedi. Görüntülerin önemli bir kısmı duruyordu ama bazı sahnelerin ses kayıtları yoktu. Diyalog izleri kaybolmuştu. Ekran oynuyordu, karakterler dudaklarını kıpırdatıyordu, ama ses yoktu.

Çözüm cüretkârdı. Oyuncular, yıllar önce söyledikleri replikleri yeniden seslendirmek için stüdyoya çağrıldı. Peter O'Toole, Alec Guinness, Anthony Quinn ve Arthur Kennedy, 27 yıl önce çektikleri sahnelerin karşısına geçip kendi genç yüzlerine ses verdiler. Yaşları ilerlemişti, sesleri değişmişti. Kayıtlar, o farkı kulağın fark etmeyeceği biçimde dikkatle işlendi. Jack Hawkins ise 1973'te hayatını kaybetmişti. Hawkins, son yıllarında gırtlak kanseri yüzünden sesini kaybetmiş, bazı filmlerinde başka oyuncular tarafından seslendirilmişti. Bu görevi daha önce de üstlenen Charles Gray, Allenby'nin kayıp repliklerini bir kez daha seslendirdi.

David Lean de bu çalışmaya bizzat katıldı. Yeniden seslendirme seanslarını yönetti, kurguyu yeniden gözden geçirdi. Anne V. Coates'le yıllar önce yaptıkları seçimlere bu kez daha olgun bir gözle baktı. Bazı sahneleri kendi isteğiyle biraz kıstı. Böylece ortaya çıkan film, prömiyer sürümüyle birebir aynı değildi. Yaklaşık 216 dakikalık, yönetmenin onayladığı yeni bir sürümdü.

Bu çabanın arkasında sinemacılardan da güçlü bir destek vardı. Steven Spielberg ve Martin Scorsese, restorasyonun gerçekleşmesi için açıkça destek verdi. Spielberg, bu filmin kendisini sinemacı olmaya yönelttiğini pek çok kez söylemişti. Onun kuşağından birçok yönetmen için Lean'in çölü, sinemanın neler yapabileceğinin kanıtıydı.

1989'da restore edilen film yeniden 70 milimetrelik kopyalarla salonlara döndü. Seyirciler ilk kez, büyük perdede, Lean'in tasarladığı genişliği yaşadı. Daha önce filmi yalnızca televizyonda, kırpılmış bir görüntüyle izlemiş genç bir kuşak, çölün gerçek boyutunu keşfetti. Televizyon ekranında küçük bir noktaya dönüşen serap sahnesi, şimdi yeniden bir sonsuzluk gibi açılıyordu.

Restorasyon tek seferlik bir kurtarma olarak da kalmadı. 1991'de film, Amerikan Kongre Kütüphanesi'nin Ulusal Film Kayıtları'na eklendi, yani kültürel olarak korunması gereken eserler arasına alındı. Filmin 50. yılında, 2012'de, Sony'nin arşiv ekibi orijinal negatifi bu kez 4K çözünürlükte, sayısal olarak taradı. Kimyasal yollarla düzeltilemeyen çizikler, renk solmaları, kare kare temizlendi. Böylece film, sinema salonlarından evlere kadar her ekrana taşınabilir hâle geldi.

Bu hikâye, sinema tarihinde artık bir örnek olarak anılıyor. Bir filmin bir defa çekilip bitmediğini, depolarda unutulabileceğini, kesilebileceğini, sesi kaybolabileceğini ve yine de sabırla geri getirilebileceğini gösterdi. Bugün dünyanın dört bir yanında arşivciler, eski filmleri kurtarmaya çalışırken benzer yöntemleri izliyor. Kayıp sahneleri arıyor, eksik sesleri tamamlıyor, eski renkleri yeniden kuruyorlar.

Filmin sanat üzerindeki izi de bugün hâlâ görülüyor. Uzay filmlerinin bomboş gezegen manzaralarında, çöl filmlerinin ufka uzanan geniş planlarında, bir tek figürün dev bir boşlukta yol aldığı her karede, Lean'in dilini duymak mümkün. Kibritten güneşe atlayan o kesme ise hâlâ kurgu masasının başındaki herkese aynı şeyi hatırlatıyor: en büyük etki bazen en sade hareketten doğar.

Peter O'Toole yıllar sonra rolünü hayatının dönüm noktası olarak anlattı. Ömer Şerif, Mısır'dan dünyaya açılan bir kapıdan geçti. Anne V. Coates, kurgu tarihinin en çok incelenen kesmesinin sahibi olarak anıldı. David Lean ise bu filmden sonra da büyük yapımlar çekti ama kariyerinin zirvesi olarak hep bu çöl kaldı.

Thomas Edward Lawrence, hayatı boyunca kendi efsanesinden kaçmaya çalıştı. Adını değiştirdi, rütbesiz bir asker olarak orduya geri döndü, gözlerden uzak yaşamayı denedi. Ama bir film, onun adını bir daha unutulmayacak biçimde ışıkla, kumla ve sesle yeniden yazdı. Depoda unutulan dakikalar da sonunda yerine döndü. Ve çöl, ilk günkü kadar geniş, yeniden perdeye yayıldı.

Nöron Film'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.