Eşkıya: Boş Salonlara Geri Dönen Seyirci

Bölüm metni

1990'ların ortasında Türkiye'de bir yerli film için salona girmek neredeyse tuhaf bir davranıştı. Yılda üç beş film çekiliyordu, perdeler Hollywood'a kalmıştı. Sonra bir eşkıya otuz beş yıl sonra hapisten çıkıp kendini hiç tanımadığı bir İstanbul'da buldu. Onunla birlikte milyonlarca seyirci de geri döndü.

1990'ların ortasında İstanbul'da bir sinema salonuna Türk filmi izlemeye girmek neredeyse cesaret isterdi. Bir zamanlar her mahallede bir yazlık sinemanın olduğu, yılda yüzlerce filmin çekildiği, yıldızların fotoğraflarının bakkal vitrinlerinde asılı durduğu Yeşilçam artık yoktu. Önce televizyon ailenin akşamlarını evin içine kapattı. Ardından video kasetleri geldi. Sonra 1980'lerin sonunda Amerikan stüdyoları Türkiye'de film dağıtımını doğrudan kendi ellerine aldılar. Perdeler büyük ölçüde Hollywood yapımlarına kaldı. Bir zamanlar yılda 100'ü aşkın Türk filminin vizyona girdiği bir ülkede, yerli filmlerin sayısı bazı yıllar ancak bir elin parmaklarını geçiyordu. Salonlar kapanıyor, kapanan salonlar mağazaya, düğün salonuna, otoparka dönüşüyordu. Türk seyircisi kendi dilinde anlatılan hikâyelere küsmüş gibiydi. Daha doğrusu, o hikâyeler artık onu bulamıyordu.

Yavuz Turgul bu enkazın tam ortasından gelen bir adamdı. Yeşilçam'ın son parlak yıllarında senaryo yazarak tanınmış, Şener Şen'le birlikte Türk güldürüsünün en akılda kalan karakterlerinden bazılarını yaratmıştı. 1987'de yönettiği Muhsin Bey'de, eski usul bir organizatörün değişen bir dünyada nasıl yalnız kaldığını anlatmıştı. 1993'te çektiği Gölge Oyunu'nda yine Şener Şen'le çalışmıştı. Turgul'un filmlerinin ortak bir duygusu vardı: kaybolmakta olan bir dünyanın son temsilcisi, onu artık tanımayan bir şehirde dolaşır. Bu duygu, onun bir sonraki filminde neredeyse bir masala dönüşecekti.

Turgul'un kafasındaki hikâye şuydu: 1961 yılında Cudi Dağı'nda jandarmayla çatışan bir eşkıya çetesi yakalanır, adamlardan yalnızca biri sağ kalır. Adı Baran'dır. Tam 35 yıl hapis yattıktan sonra, 1990'ların ortasında kapıdan dışarı adım atar. Dünya değişmiştir ama Baran bunu henüz bilmiyordur. Köyüne döner. Köy yoktur. Bir barajın suları onu evleriyle, mezarlarıyla, çocukluğuyla birlikte yutmuştur. Baran'ın dönebileceği bir yer kalmamıştır.

Film, sinemanın en eski hikâyelerinden birini yeniden kuruyor: geç kalmış adamın dönüşü. Ama Turgul bu dönüşü bir kahramanlık destanı olarak değil, bir yas olarak anlatıyor. Baran'ın yalnızlığı yalnızca hapishanenin bıraktığı bir yalnızlık değil. Onu oraya gönderen bir ihanet var. En yakın arkadaşı, kan kardeşi saydığı Berfo, çetenin altınlarını alıp kaçmış, jandarmayı onların üstüne salmış, üstelik Baran'ın sevdiği kadın Keje'yi babasından satın alıp yanında götürmüştür. Baran bunu yıllar sonra, yaşlı Ceren Ana'nın ağzından duyar. Ceren Ana ona korunsun diye bir de muska verir. Bu küçük nesne filmin en sonunda yeniden karşımıza çıkacak.

Baran'ı Şener Şen oynadı ve bu seçim, filmin kaderini belirleyen kararlardan biri oldu. Türk seyircisi Şener Şen'i on yıllardır güldüren bir yüz olarak tanıyordu. Turgul ise ona ağır, suskun, gözleriyle konuşan bir adam verdi. Baran'ın sakalı, yöresel giysileri, yavaş ve tartılı konuşması, İstanbul'un gürültüsü içinde bir çağ dışılık duygusu yaratıyordu. Şen bu adamı abartmadan, neredeyse hiç kaşını kaldırmadan oynadı. Gücünü sözlerinden çok sessizliğinden alıyordu.

Ama filmin hüznü yalnızca Baran'ın hikâyesinde değil, Türk sinemasının kendi durumunda da gizliydi. Baran bir zamanlar dağların efsanesi olan ama artık kimsenin hatırlamadığı bir adam. Yeşilçam da bir zamanlar milyonların sevdiği ama artık kimsenin salonlarda aramadığı bir sinemaydı. Turgul'un filmi bu iki yalnızlığı birbirine bağlıyordu. Baran'ın İstanbul'a giden trende, pencereden akan manzaraya bakarken taşıdığı yük, eski bir sinemanın yeni bir seyirciye seslenip seslenemeyeceği sorusuyla iç içeydi. Baran Keje'yi bulmak, Berfo'dan hesap sormak için şehre geliyordu. Film de kaybettiği seyirciyi geri almaya geliyordu.

Baran'ın indiği İstanbul, Yeşilçam filmlerindeki İstanbul değildir. Orada Boğaz'a karşı çay içen âşıklar, iyi kalpli mahalle bakkalları, sonunda mutlaka kavuşan sevgililer yoktur. Turgul'un ve görüntü yönetmeni Uğur İçbak'ın kamerası, şehri Beyoğlu'nun arka sokaklarından, neon ışıklarının ıslak kaldırımlara vurduğu gece saatlerinden, dumanlı barlardan ve rutubetli merdiven boşluklarından gösterir. Bu İstanbul uyuşturucunun, silahın, paranın konuştuğu bir yerdir. Baran'ın dağda öğrendiği kurallar, yani söz, sadakat ve yemin, burada hiçbir şey ifade etmez.

Bu şehirde Baran'ın karşısına Cumali çıkar. Uğur Yücel'in canlandırdığı Cumali, uyuşturucu kuryeliği yapan, sokakta büyümüş, kendini olduğundan büyük göstermeye çalışan genç bir adamdır. Hızlı konuşur, sinirlidir, büyük bir suç dünyasının içinde sivrilmenin hayalini kurar. Patronu Demircan'ın gölgesinde yaşar. Sevdiği kadın Emel'e bağlıdır ama o ilişki de en az bu şehir kadar kırılgandır. Cumali her şeyiyle Baran'ın tersidir. Biri geçmişte donmuş bir adamdır, öteki geleceği olmayan bir bugünde yaşar.

İkisi arasındaki ilişki filmin asıl kalbini oluşturur. Başta Cumali bu tuhaf, köylü kılıklı ihtiyarla dalga geçer. Sonra onun içindeki sarsılmaz ağırlığı fark eder. Baran'ın bir zamanlar dağlarda adı efsane olmuş bir eşkıya olduğunu öğrendikçe ona hayranlık duymaya başlar. Baran da Cumali'de hem kendi gençliğini hem de hiç sahip olamadığı bir oğlu görür. Aralarında sözsüz bir baba-oğul bağı kurulur. Turgul bu bağı duygusal sahnelerle süslemez. Bir yemek masasında, bir sokak köşesinde, birinin ötekini içgüdüsel olarak koruduğu küçük anlarda kurar. Uğur Yücel'in taşkın, sinirli enerjisiyle Şener Şen'in durgun, ağır oyunculuğu arasındaki çekim, filmin ritmini de belirler. Bir yanda bir gerilim filminin hızı, öbür yanda bir halk hikâyesinin yavaşlığı.

Baran'ın şehirdeki arayışı adım adım Berfo'ya yaklaşır. Berfo artık eski bir eşkıya değildir. Mahmut Şahoğlu adını almış, İstanbul'un zengin ve güçlü adamlarından biri olmuştur. Çaldığı altınlarla kurduğu hayat, geçmişini bir sır gibi örtmüştür. Kamran Usluer'in oynadığı bu adam, Baran'ın tam karşıtı olarak kurulur: Baran yeminine sadık kaldığı için 35 yılını kaybetmiştir, Berfo yeminini bozduğu için her şeyi kazanmıştır. Keje ise o konağın içinde, Sermin Hürmeriç'in neredeyse hiç sözcük kullanmadan oynadığı, yılların ağırlığı altında susmuş bir kadındır. Baran'ın onu yeniden bulduğu an, filmin en dokunaklı ama aynı zamanda en sessiz sahnelerinden biridir. İkisi de değişmiştir, ikisi de çok şey kaybetmiştir.

Bu arada Cumali'nin dünyası da çözülmeye başlar. Sevdiği kadın Emel ve çevresindeki Sedat'la yaşadığı ihanet onu çileden çıkarır. Cumali, Emel'i ve Sedat'ı öldürür. Bu, onun hiçbir zaman geri dönemeyeceği bir eşiktir. Demircan'ın adamları peşine düşer ve Cumali vurulur. Baran'ın kollarında can verir. Film boyunca kurulan baba-oğul bağı bu noktada trajediye dönüşür. Baran ikinci kez her şeyini kaybetmiştir: önce gençliğini, köyünü ve sevdiğini, şimdi de bu şehirde bulduğu tek insanı.

Bundan sonra Baran'ı durdurabilecek hiçbir şey kalmaz. Yıllardır içinde taşıdığı öfke, eski bir eşkıyanın kanun tanımayan adaletiyle patlar. Berfo'yu öldürür, Cumali'nin ölümünden sorumlu Demircan'ı da. Bu sahnelerde film bir intikam anlatısına dönüşür ama Turgul onu bir zafer gibi göstermez. Her kurşun, Baran'ın ait olduğu dünyanın ne kadar uzakta kaldığını biraz daha belli eder.

Sonunda Baran Beyoğlu'nun çatılarına sığınır. Aşağıda polis onu çember içine almıştır. Gece, şehrin ışıkları, kiremitler ve antenler arasında yaşlı bir adam. Tam o sırada Ceren Ana'nın verdiği muska kopar. Baran bunu bir işaret olarak okur: koruma kalkmıştır, vakit gelmiştir. Kendini çatıdan boşluğa bırakır. Kurşunla değil, kendi seçimiyle, bir dağ adamı gibi gider. Bu son, filmin masalsı havasını tamamlıyordu. Baran ne yakalandı ne teslim oldu, adeta bir efsane gibi gecenin içinde kayboldu.

Filmin müzikleri de bu kapanışın havasını taşıyordu. Erkan Oğur ve Aşkın Arsunan'ın bestelediği müzik, Anadolu'nun hüzünlü tınılarını şehrin karanlık atmosferine taşıyarak Baran'ın içindeki ağıtı seslendiriyordu. Müzik daha sonra 12 parçalık bir albüm olarak yayımlandı ve filmden bağımsız olarak da sevildi. Pek çok seyirci için filmin melodisi, Baran'ın yüzü kadar unutulmaz oldu.

Eşkıya 29 Kasım 1996'da vizyona girdi. Arkasında Mine Vargı'nın yapımcılığı ve Filma-Cass şirketi vardı. Dağıtımını ise o yıllarda Türkiye'deki salonlara büyük ölçüde hâkim olan Amerikan film şirketi Warner Bros., yani Warner Kardeşler üstlenmişti. Bu ayrıntı küçük görünebilir ama aslında hikâyenin önemli bir parçasıydı. Yerli sinemayı perdelerden uzaklaştıran sistemin kendisi, bu kez bir Türk filmini ülkenin dört bir yanındaki salonlara taşıyordu. Warner Kardeşler'in dağıtım ağı sayesinde Eşkıya, bir yerli filmin uzun zamandır ulaşamadığı genişlikte bir gösterime çıktı.

Ve sonra kimsenin tam olarak öngöremediği şey oldu: kuyruklar yeniden oluştu. Yıllardır yarı boş salonlarda dönen Türk filmlerinin aksine, Eşkıya'nın gösterimlerine insanlar akın etti. Gişelerin önünde bekleyenler arasında yıllardır sinemaya gitmemiş orta yaşlılar da vardı, Yeşilçam'ı hiç salonda görmemiş gençler de. Film 1996-1997 sezonunda yaklaşık 2.5 milyon seyirciye ulaştı. Bu rakam, Türk sinemasının o yıllardaki koşullarında olağanüstüydü. Eşkıya, 2001 yılına kadar Türk sinemasının en yüksek gişe hasılatına sahip filmi olarak kaldı.

Bu başarının sırrı neydi? Bir açıklama, Turgul'un iki dünyayı aynı anda konuşturabilmesiydi. Baran, Yeşilçam'ın tanıdık kahramanının, yani onurlu, sadık ve haksızlığa uğramış adamın yeni bir biçimiydi. Ama onun içinde dolaştığı dünya, 1990'ların gerçek İstanbul'uydu: göçle büyümüş, suçla ve parayla şekillenmiş, eski değerlerin hızla çözüldüğü bir metropol. Seyirci Baran'da kaybettiği bir şeyin yasını tutarken, Cumali'de kendi çağının sıkışmışlığını görüyordu. Film, Doğu ile Batı, köy ile şehir, gelenek ile yozlaşma arasındaki çatışmayı herkesin anlayabileceği bir dille anlatıyordu.

Bir başka açıklama ise teknik ve estetik düzeydeydi. Eşkıya, Türk seyircisinin Hollywood filmlerinden alıştığı yapım kalitesine yaklaşan bir filmdi. Uğur İçbak'ın görüntüleri, Onur Tan ve Hakan Akol'un kurgusu, gerilim sahnelerinin temposu, yerli sinemanın "ucuz" olduğu yönündeki önyargıyı kırıyordu. Seyirci, kendi dilinde, kendi şehrinde geçen ama perdede en az yabancı filmler kadar güçlü görünen bir hikâyeyle karşılaşmıştı. Bu, Türk sinemasının yeniden güvenilir olabileceğine dair bir işaretti.

Film yalnızca gişede değil, eleştirmenler ve ödül törenlerinde de karşılık buldu. Sinema Yazarları Derneği, filme En İyi Film, En İyi Senaryo ve En İyi Müzik ödüllerini verdi. Demircan'ı canlandıran Melih Çardak da aynı törende En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu seçildi. Film Almanya'da ve Portekiz'de de ödül aldı. Türkiye, Eşkıya'yı 70. Akademi Ödülleri'nde yabancı dilde en iyi film dalı için aday olarak gönderdi. Film son beşe kalamadı ama Türk sinemasının dünya vitrinine yeniden çıkışının simgesi oldu. Uzun yıllar boyunca, Türkiye dışında en çok izlenen Türk filmi olarak da kaldı.

Ama Eşkıya'nın asıl mirası, aldığı ödüllerden ya da kırdığı rekorlardan çok, açtığı kapıdaydı. Aynı yıl Derviş Zaim'in Tabutta Rövaşata'sı da Türk sinemasında yeni bir arayışın habercisi olarak dikkat çekmişti. Ancak o kırılmayı geniş seyirci kitlesine taşıyan, Türk filmlerinin yeniden para kazanabileceğini, yeniden kalabalıkları salonlara çekebileceğini kanıtlayan Eşkıya oldu. Yapımcılar, yatırımcılar ve dağıtımcılar yerli filme yeniden güvenmeye başladı. Sonraki yıllarda Türk sinemasının hem gişe filmleri hem de festival filmleri ile ikiye ayrılan, ama her iki kolda da yeniden canlanan bir sanayiye dönüşmesinin temelinde bu güven vardı. Sinema tarihçilerinin "Yeni Türk Sineması" dediği dönem, pek çok anlatıda Eşkıya'nın gişe kuyruklarıyla başlar.

Filmin Yavuz Turgul ve Şener Şen için anlamı da büyüktü. Turgul, bundan sonra yaptığı filmlerde de kaybolmakta olan değerler, yalnız kalmış kahramanlar ve şehrin acımasızlığı üzerine düşünmeyi sürdürdü. Şener Şen ise güldürü ustası kimliğinin yanına, Türk sinemasının en güçlü dramatik oyuncularından biri olduğunu kanıtlayan bir rol eklemişti. Baran, onun kariyerinde bir dönüm noktası olarak kaldı. Uğur Yücel'in Cumali'si de 1990'ların genç, öfkeli ve köksüz insanının sinemadaki en akılda kalan temsillerinden biri oldu.

Eşkıya zamanla yalnızca bir film olmaktan çıkıp bir kültürel referansa dönüştü. Televizyonda her gösterildiğinde yeni bir kuşak onu keşfetti. Repliklerinden bazıları gündelik dile yerleşti. Müziği yıllar sonra bile ilk notalarından tanınır oldu. 2015'te, dünyanın en büyük internet film veritabanında seyircilerin oylarıyla oluşturulan en iyi 250 film listesine giren ilk Türk filmi oldu. Bu, filmin yalnızca kendi döneminin seyircisine değil, farklı ülkelerden ve farklı kuşaklardan insanlara da seslenebildiğinin göstergesiydi.

Bugün geriye bakıldığında, Eşkıya'nın hikâyesiyle Eşkıya'nın kaderi arasında tuhaf bir ayna ilişkisi görülür. Baran, kendisini unutmuş bir dünyaya geri dönmüş ve o dünyada yer bulamamıştı. Türk sineması da onu unutmuş görünen bir seyirciye geri dönmeye çalışıyordu ve bu kez yer buldu. Baran'ın köyü baraj sularının altında kalmıştı. Yeşilçam'ın eski dünyası da bir daha geri gelmeyecekti. Ama o enkazın üstünde, eski sinemanın duygusunu yeni bir dille anlatan bir sinema filizlenebiliyordu. Baran çatıdan gecenin içine kaybolduğunda, salonlardan çıkan milyonlarca seyirci aslında bir şeyin bittiğini değil, başladığını görmüştü.

Nöron Film'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.