Panmunjom: A Nuclear Alert Over One Poplar Tree

Bölüm metni

At the world's tensest border there stood a thirty-metre poplar blocking the view from a guard post. The team sent to prune it did not know the tree was said to have been "planted by the Great Leader with his own hands." Three days later, nuclear-capable bombers would take off from the far side of an ocean to cut that tree down.

27 Temmuz 1953'te Kore Savaşı'nı durduran belge bir barış antlaşması değildi. Bir ateşkes metniydi; yani savaşın bittiğini değil, yalnızca susturulduğunu söyleyen bir kâğıt. O kâğıdın imzalandığı yer, yarımadanın tam ortasında, haritalarda adı bile zor bulunan küçük bir yerleşimdi: Panmunjom. Savaş boyunca pirinç tarlalarının arasında kalmış bu köyün yakınına görüşmeler için barakalar kuruldu ve etrafında, yaklaşık 800 metre çapında bir daire çizildi. Buna Joint Security Area, yani Ortak Güvenlik Bölgesi adı verildi. Dünyanın en silahlı sınırının tam göbeğinde, iki ordunun temsilcilerinin aynı masaya oturup birbirine bakabildiği tek nokta orasıydı.

Ortak Güvenlik Bölgesi'nin en tuhaf tarafı, içinden geçen askeri sınır hattının kâğıt üzerinde var olup yerde olmamasıydı. Mavi boyalı toplantı barakalarının içinden geçen hat masanın ortasından ikiye ayrılıyordu ama dışarıda, çakıllı alanda, çizgi yoktu. İki tarafın nöbetçileri 23 yıl boyunca aynı avluda, birbirlerinin arasından geçerek devriye attı. Kuzeyli bir asker güneyli bir askerin omzunu sıyırarak yürüyebiliyor, aynı toprağa basıyor, aynı yağmurda ıslanıyordu. Silahlar hafifti, kurallar katıydı, ateş açmak düşünülemezdi. Bu yüzden Ortak Güvenlik Bölgesi'ndeki şiddet hep eski bir şiddet biçimine, yumruğa, sopaya, dirseğe geri döndü. Yıllar içinde burada atılan tekmeler, devrilen masalar, yakalardan çekilmeler neredeyse bir ritüele dönüştü.

Dairenin kuzeybatı kenarında, küçük bir dereyi aşan daracık bir köprü vardı. Adı Dönüşü Olmayan Köprü'ydü ve bu adı 1953'teki büyük esir değişiminden almıştı. Savaş esirleri köprünün başına getirilip onlara tek bir soru soruluyordu: hangi tarafa gitmek istiyorsun. Verilen cevap kesindi. Tahtaları geçtikten sonra geri dönüş yoktu; ne ailesine, ne doğduğu köye, ne de bıraktığı hayata. Binlerce insan o köprüyü tek yöne yürüdü ve köprünün adı kaldı.

Köprünün hemen yanında, Birleşmiş Milletler Komutanlığı'nın 3 numaralı kontrol noktası duruyordu. Askerlerin kendi arasında ona taktığı ad, dünyanın en yalnız karakoluydu. Çünkü gerçekten yalnızdı: üç yanı Kuzey Kore gözetleme mevzileriyle çevrilmişti, güneyden bakıldığında bir cebin dibinde kalıyordu ve oradaki birkaç askerin güvenliği tek bir şeye bağlıydı — geride, yüksekteki 5 numaralı gözetleme noktasından görülebilmek. Birisi 3 numaralı noktaya saldırsa, haber ancak gözle görülerek anlaşılabilirdi. Telsiz kesilirse kalan tek bağ, o görüş hattıydı.

İşte o görüş hattının tam ortasında bir ağaç duruyordu. Yaklaşık 30 metre boyunda bir kavak. Kışın sorun değildi; çıplak dalların arasından karakol pekâlâ görünüyordu. Ama her yaz, yapraklar sıklaştıkça ağaç bir perde gibi kapanıyor ve 3 numaralı kontrol noktası, geride bıraktığı herkesin gözünden siliniyordu. Çözüm basitti ve yıllardır uygulanıyordu: yaz ortasında bir işçi ekibi gidip alt dalları buduyordu. Bu bakım işi, ateşkes düzeni içinde karşı tarafa da bildirilen, sıradan, can sıkıcı bir rutindi.

1976 yazında ise yarımadada hiçbir şey sıradan değildi. Amerika, Vietnam'dan çekilmenin utancını henüz sindiremeden Saygon'un düşüşünü seyretmişti ve Kore'deki varlığı artık iç siyasetin tartışma konusuydu; bir başkanlık seçimi yılıydı, muhalefetin adayı Jimmy Carter kampanyasında Kore'den asker çekme vaadini yüksek sesle tekrarlıyordu. Pyongyang bu çatlağı görüyordu. Ağustos ayında Bağlantısızlar Hareketi'nin Kolombo'daki zirvesinde Kuzey Kore, Amerikan askerlerinin yarımadadan çıkarılması çağrısını diplomatik gündemin tepesine taşımak için uğraşıyordu. Sınırda ise gerilim yıllardır birikiyordu: askersizleştirilmiş bölgenin altından geçirilmiş tüneller bulunmuş, nöbetçi çatışmalarında iki taraftan onlarca asker ölmüştü.

Ağustos'un ilk haftasında budama ekibi ağaca gitti. Kuzey Koreli nöbetçiler bu kez farklı davrandı. İşçilere, ağaca dokunurlarsa öleceklerini söylediler. Ekip aletlerini toplayıp geri döndü. Birleşmiş Milletler Komutanlığı tarafında bu tehdit, geri adım atmak için bir gerekçe olarak görülmedi; yapılacak işin tarihi yalnızca ileriye alındı. Ağaç budanacaktı. Yeni tarih 18 Ağustos Çarşamba günüydü.

18 Ağustos sabahı hava nemli ve sıcaktı. Saat 10.30 sularında Ortak Güvenlik Bölgesi'ne iki araç girdi. Araçlarda, baltalarını ve testerelerini taşıyan 5 Güney Koreli sivil işçi vardı; bunlar Kore Hizmet Birliği'ne bağlı, cephe gerisindeki ağır işleri yıllardır yapan adamlardı. Onlara 11 Amerikalı ve Güney Koreli er ile üç subay eşlik ediyordu: ortak güvenlik bölüğünün komutanı Yüzbaşı Arthur Bonifas, Güney Koreli muadili Yüzbaşı Kim Moon-hwan ve Üsteğmen Mark Barrett.

Bonifas 33 yaşındaydı, West Point mezunuydu, eşi ve üç çocuğu vardı ve Kore'deki görev süresinin sonuna gelmişti; günleri sayıyor, eve dönüş hazırlığı yapıyordu. Barrett 25 yaşındaydı. O sabah ikisinin de üzerinde iş kıyafeti vardı, çünkü iş gerçekten de bir bahçe işiydi: dalları kesmek, görüşü açmak, dönmek.

İşçiler ağaca tırmanıp alt dalları kesmeye başladıktan kısa süre sonra köprünün kuzey ucunda hareket görüldü. Kuzey Kore ordusundan Kıdemli Teğmen Pak Chul, yanında 15 kadar askerle geldi. Pak Chul, Ortak Güvenlik Bölgesi'nde görev yapan Amerikalıların yıllardır tanıdığı bir yüzdü; agresif tavrı yüzünden ona bir köpek adı takmışlardı. İlk 15 dakika hiçbir şey olmadı. Kuzey Koreliler kenarda durup budamayı seyretti; itiraz yok, bağırış yok. Sonra Pak Chul öne çıktı ve işin durdurulmasını istedi. Gerekçesi, o sabahın bütün seyrini belirleyecek cümleydi: bu ağacı Kim Il-sung'un kendisi dikmişti, kendi elleriyle beslemişti ve ağaç onun gözetiminde büyüyordu.

Bonifas tartışmayı sürdürmedi. İşçilere devam etmelerini söyledi ve Pak Chul'a sırtını döndü. Bu, protokol açısından sert bir karşılıktı; bir emrin reddi ve bir küçümseme işareti. Pak Chul askerlerinden birini koşarak köprünün karşısına yolladı. Birkaç dakika içinde bir araç geldi ve içinden 20 kadar asker indi. Bu adamların elinde balta yoktu; levye ve sopa taşıyorlardı.

Sonrası, tanıkların hepsinin aynı biçimde hatırladığı küçük bir ayrıntıyla başladı. Pak Chul kolundaki saati çıkardı, bir mendile özenle sardı, mendili cebine koydu. Bu, dövüşmeye hazırlanan birinin hareketiydi; eşyasını koruyan, ne yapacağını önceden bilen birinin hareketi. Sonra bağırarak emri verdi: öldürün.

Kavga 20 ile 30 saniye sürdü. Bu kadar kısa sürmesinin sebebi, saldırının bir kavga olmamasıydı. Kuzey Koreli askerler doğrudan Bonifas'a yöneldi. Pak Chul onu yere devirdi ve en az beş asker, işçilerin panikle bıraktığı baltalarla üzerine çullandı. Budama için getirilen aletler, birkaç saniye içinde cinayet aletine dönüşmüştü. Ortak Güvenlik Bölgesi'nin kuralları gereği güvenlik ekibi ağır silahlı değildi ve ateş açmadı; adamlar yumrukla, dirsekle, ellerine geçirdikleri neyse onunla karşılık verdi. Ekipten yalnızca bir kişi yarasız kurtuldu.

Barrett o ilk saniyelerde kalabalığın dışına itildi. Alçak bir duvarın üzerinden atlayıp aşağıdaki çukura düştü; yukarıdan bakıldığında görünmeyen bir çöküntüydü bu. Takviye kuvvetler gelip Kuzey Koreliler köprünün karşısına çekildikten sonra da, gözetleme noktasındaki askerler tuhaf bir şey izlemeyi sürdürdü: çukurun içinde birkaç asker, yaklaşık 90 dakika boyunca bir baltayı aralarında dolaştırdı. Oraya kimin indiğini, aşağıda ne olduğunu kimse göremiyordu. Arama ekibi Barrett'a ulaştığında genç subay ağır yaralıydı. Bir sıhhiye noktasından geçirilerek Seul'e, hastaneye götürülmek üzere yola çıkarıldı. Yolda öldü.

Olay, Ortak Güvenlik Bölgesi'nin 23 yıllık tarihinde görülmüş en kanlı olaydı ve Amerikan ordusunun askersizleştirilmiş bölgedeki en acı kaybıydı. Bütün bunların sonunda ortada duran nesne ise değişmemişti. Kavak, budanmamış dallarıyla, hâlâ 3 numaralı kontrol noktasının önünü kapatıyordu.

Haber Washington'a Kore'deki saatle on üç saat geriden, akşam karanlığında ulaştı. Ertesi gün Dışişleri Bakanı Henry Kissinger'ın başkanlığında Washington Özel Eylem Grubu toplandı. Masada Dışişleri, Savunma, Genelkurmay, merkezi istihbarat ve Ulusal Güvenlik Konseyi temsilcileri vardı. Elde ilk anda yalnızca iki şey vardı: bir ceset, bir de ölmek üzere olan ikinci subayın raporu.

İstihbarat değerlendirmesi başından itibaren nettir: bu saldırı sinirlerin boşalmasıyla çıkmış bir kavga değil, planlanmış bir eylemdi. Toplantıdakilerin ortak kanısı, Pyongyang'ın Amerikan seçim takvimini ve Amerika'nın Asya'dan çekilme eğilimini tartıp sınırı yoklamaya karar verdiğiydi. Kissinger'ın masaya koyduğu cümle kısaydı: önemli olan, iki Amerikalıyı döverek öldürdükleri ve bunun bir bedeli olması gerektiğiydi.

Ama bedelin ne olacağı, o üç gün boyunca Washington'ın en zor sorusu oldu. Topçu ve roket saldırısı düşünüldü ve hemen elendi; çünkü bölgedeki topçu dengesi Kuzey Kore'nin lehineydi, kabaca dörde bir. Askersizleştirilmiş bölgenin kuzeyindeki kışlaların vurulması bir ihtimal olarak planlandı ve yedekte tutuldu. Deniz ablukası, Kuzey Kore gemilerine el konulması, mayınlama gibi seçenekler konuşuldu. Her birinin ortak sorunu aynıydı: Seul, sınırdan 50 kilometre uzaktaydı ve Kuzey Kore topçusunun menzilindeydi. Bir karşılık, 20 milyonluk bir başkentin bombalanmasıyla sonuçlanabilirdi. Güney Kore Devlet Başkanı Park Chung-hee de askeri bir harekât istemiyordu.

Üstelik Amerika'nın güvenilirliği 1976'da kırılgandı. Saygon'un düşüşünden on altı ay geçmişti. Hiçbir şey yapmamak, Pyongyang'a ve bütün bölgeye bir mesaj verecekti. Çok şey yapmak ise ateşkesin yirmi üç yıldır tuttuğu kapağı kaldırabilirdi. Başkan Gerald Ford'un önüne gelen sorun tam olarak buydu: hiçbir şey yapmamanın felaket, savaş açmanın felaket olduğu bir aralıkta bir hareket bulmak.

Bulunan cevap, askeri tarihin en tuhaf zarafetlerinden biridir. Amerika saldırmayacaktı. Amerika gidip ağacı kesecekti.

Mantık şuydu: kesme işi, hukuken ve fiilen, ateşkes düzeni içinde Birleşmiş Milletler Komutanlığı'nın hakkı olan bir bakım işiydi. Hiçbir sınırı ihlal etmiyor, hiçbir hedefi vurmuyordu. Ama 18 Ağustos'ta uğruna iki subayın öldürüldüğü nesneyi ortadan kaldırmak, o ölümlerin hiçbir şey kazandırmadığını göstermenin en açık yoluydu. Kuzey Kore ya seyredecek ya da müdahale edecekti; müdahale ederse, kavgayı o başlatmış olacaktı.

Kissinger'ın üzerinde durduğu nokta sıralamaydı: önce kuvvet yığılacak, sonra ağaç kesilecekti. Savunma Bakan Yardımcısı William Clements'ın cümlesi ise toplantının havasını özetler: tamamen aynı fikirdeydi, o lanet şey kesilmeliydi.

19 Ağustos sabahı Kore'deki Amerikan kuvvetleri alarm seviyesini yükseltti; DEFCON 3'e geçildi. Başkanın onayıyla bir dizi hareket başladı. Idaho'dan 18 adet F-111 bombardıman uçağı Kore'ye yollandı. Uçak gemisi USS Midway, yani Midway, görev grubuyla birlikte yarımadanın açıklarına çekildi. Okinawa'dan deniz piyadeleri de dahil olmak üzere on binlerce askerin bölgeye sevki emredildi. Ve en önemlisi: Guam'daki üsten kaldırılan B-52 bombardıman uçaklarının bir eğitim uçuşu, ağacın kesileceği saate denk gelecek biçimde yeniden programlandı.

Bu son ayrıntı, bütün harekâtın gerçek mesajıdır. B-52, 1976'da Amerikan nükleer caydırıcılığının görünen yüzüydü. Hiç kimse o uçaklarda ne olduğunu söylemek zorunda değildi; bütün anlam, söylenmemesinde yatıyordu. Kuzey Kore'nin radarları, Guam'dan kalkan bu uçakların Kore semalarına yöneldiğini gördüğünde, bir odun kesme işinin ardına nükleer bir soru işareti asılmış oluyordu.

Sahada ise sabırsızlık vardı. Birleşmiş Milletler Komutanlığı'nın başındaki Komutan Richard Stilwell daha sert bir karşılık istiyordu ve Seul'deki Amerikan büyükelçisiyle arasında bu yüzden ciddi bir gerginlik yaşandı. Washington dizginleri bırakmadı; Genelkurmay, sahadaki her birlik hareketini tek tek onayladı. Ağacı kesme planı, dakikası dakikasına tasarlandı.

21 Ağustos sabahı saat 07.00'de Ortak Güvenlik Bölgesi'ne 23 araçlık bir konvoy girdi. Harekâtın adı, Amerikan halk anlatılarının efsanevi devasa oduncusundan alınmıştı: Paul Bunyan Harekâtı. Konvoyu Ortak Güvenlik Gücü'nün komutanı Yarbay Victor Vierra yönetiyordu ve bölgeye giren toplam kuvvet 813 kişiydi.

Araçlardan ilk inenler, 2'nci İstihkâm Taburu'ndan iki adet sekiz kişilik ekipti. Elleri doluydu: motorlu testereler. Onları, Ortak Güvenlik Gücü'nden iki adet 30 kişilik emniyet takımı korudu; bu askerlerin elinde ise sap vardı. Balta sapı. Üç gün önce kendi arkadaşlarını öldüren aletin sapını taşımak, bilinçli bir seçimdi.

Konvoyun içinde, bölgeye normalde girmesi mümkün olmayan bir unsur daha vardı: Güney Kore ordusunun özel kuvvetlerinden 64 kişilik bir ekip. Hepsi tekvando eğitimliydi, araçlara gizlenmiş silahlarla girmişlerdi ve o sabah bölgede dolaşan en ürkütücü söylentinin konusuydular; anlatıldığına göre bazılarının göğsüne mayın bağlanmıştı. Kuzey Kore nöbetçilerinin önünde durup çıplak elle tahta kırmaya, gösteri yapmaya başladılar. Mesaj basitti ve tercüme gerektirmiyordu.

Yukarıda ise ağırlık vardı. Bir Amerikan piyade bölüğünü taşıyan 20 nakliye helikopteri ve 7 Cobra saldırı helikopteri bölgenin üzerinde alçaktan tur attı. Daha yukarıda F-4 savaş uçakları, Güney Kore'nin F-5 ve F-86'ları devriyeye çıktı. Daha da yukarıda, görünmeyen ama radarda duran B-52'ler Guam'dan gelen yollarını tamamlıyordu. Askersizleştirilmiş bölgenin güney kenarında topçu ve zırhlı birlikler mevzilenmişti, hava savunma taburu füzelerini hazırlamıştı, Midway açıkta bekliyordu. Dünya tarihinde bir ağacın kesilmesi için bu kadar ateş gücü hiç toplanmamıştı.

Testereler çalışmaya başladığında Kuzey Kore tarafında ilk tepki hareketsizlikti. Karşı taraftan otobüslerle 150 ile 200 arasında asker geldi; makineli tüfekleri ve tüfekleri vardı ama bir süre araçlardan inmediler. Helikopterlerin alçaldığını ve uçakların geçtiğini gördükten sonra indiler. Mevzi aldılar, ikili makineli tüfek yuvaları kurdular ve bir şey yapmadılar. Yüzlerce silahlı adam, elli metre ötedeki bir odun kesme işini sessizce izledi.

İş hızlıydı. Komutan Stilwell ağacın devrilmesi için 45 dakika hesaplamıştı; ekipler 42 dakikada bitirdi. Ama bitirdikleri şeyin biçimi, planın en ince kısmıydı. Gövde tamamen alınmadı. İstihkâmcılar, yere yakın bir kütüğü, yaklaşık 6 metrelik bir dikmeyi kasten ayakta bıraktı. Ağaç yok edilmemiş, görüşü kapatan kısmı kaldırılmış, geri kalanı ortada bir işaret direği gibi dikili tutulmuştu. Bu arada emniyet takımları, Kuzey Korelilerin yıllar içinde bölgeye diktiği birkaç bariyeri de söküp attı.

Tek kurşun atılmadı. Konvoy, saat dolmadan Ortak Güvenlik Bölgesi'nden çıktı ve helikopterler çekildi. Kore yarımadası, bir odun kesme işi süresince nükleer alarm seviyesinde bekledikten sonra nefes verdi.

Aynı gün, henüz testerelerin sesi kulaklardan gitmemişken, Kuzey Kore tarafı Askeri Ateşkes Komisyonu'nun toplanmasını istedi. Kuzey Kore delegasyonunun başındaki Tümgeneral Han Ju-kyong, karşısındaki Birleşmiş Milletler Komutanlığı temsilcisi Tuğamiral Mark Frudden'a Kim Il-sung'dan gelen bir mesaj okudu.

Mesaj dikkatle kurulmuştu. Panmunjom'da uzun süredir büyük bir olay yaşanmamış olmasının iyi bir şey olduğunu söylüyor, bu kez Ortak Güvenlik Bölgesi'nde bir olay yaşanmasının "üzücü" olduğunu belirtiyor, bundan sonra böyle şeylerin tekrarlanmaması için iki tarafın da çaba göstermesi gerektiğini ekliyordu. Kendi tarafının asla ilk kışkırtan olmayacağını, yalnızca kışkırtma karşısında savunma önlemi alacağını da tekrarlıyordu.

Bu, bir özür değildi. Washington'ın kabul edilebilir bulduğu dilden uzaktı; sorumluluk üstlenmiyor, failleri cezalandırmaktan söz etmiyordu. Ama 1953'ten beri askersizleştirilmiş bölgede yaşanan hiçbir şiddet olayında Kuzey Kore böyle bir cümle kurmamıştı. Pyongyang, Amerikan askerinin Kore'deki uzun ve kanlı sicilinde tek bir kez pişmanlık kelimesine yaklaştı ve o tek kez, bir kavak ağacının kesilmesinden saatler sonra oldu. Amerika mesajı kabul etti ve dosyayı kapattı.

Gerçek sonuç ise mesajda değil, sahadaydı. Birleşmiş Milletler Komutanlığı, olaydan sonra yirmi üç yıldır boşlukta duran o şeyin somutlaşmasını istedi: Ortak Güvenlik Bölgesi'nin içinden geçen askeri sınır hattı artık yere çizilecek ve kimse karşıya geçmeyecekti. Kuzey Kore bunu kabul etti. Barakaların arasına beton bir bordür döküldü. O gün bugündür, Panmunjom'u ziyaret edenlerin fotoğrafını çektiği o ince kabartı, 18 Ağustos sabahının mirasıdır. İki tarafın askerlerinin aynı avluda yan yana yürüdüğü garip çağ, 1976 Eylül'ünde sona erdi.

Bu kararın ilk kurbanı Dönüşü Olmayan Köprü oldu. Köprü sınır hattının üzerinden geçiyordu; hat uygulanmaya başlayınca Kuzey Koreliler kendi bölgelerine ulaşmak için onu kullanamaz hâle geldi. Yeni bir köprü gerekiyordu ve Kuzey Kore bu köprüyü üç günde yaptı. Bugün hâlâ aynı adı taşır: 72 Saat Köprüsü. Kavak kesildikten sonra askersizleştirilmiş bölgede yapılan tek inşaat, ölü bir ağacın sebep olduğu yeni bir mimari dayatmaydı. Yıllanmış 3 numaralı kontrol noktası da sonunu gördü; 1980'lerin ortasında yolu beton bariyerlerle kapatıldı ve dünyanın en yalnız karakolu terk edildi.

Geriye isimler kaldı. Arthur Bonifas, Kimpo Havaalanı'ndaki anma töreninde ölümünden sonra binbaşılığa, Mark Barrett yüzbaşılığa yükseltildi. 18 Ağustos 1986'da, olayın tam onuncu yılında, Ortak Güvenlik Bölgesi'nin hemen güneyindeki Kitty Hawk adlı ileri kamp yeniden adlandırıldı; o günden sonra adı Bonifas Kampı'dır. Bölgenin içindeki bir tesis de Barrett'ın adını aldı. 1987'de, altı metrelik kütük de sökülüp kaldırıldı ve ağacın tam yerine iki subayın adının yazılı olduğu pirinç bir levha taşıyan bir taş dikildi. Yani Panmunjom'da bugün bir ağacın büyüdüğü yerde bir anıt duruyor; anıtın anlattığı şey de o ağacın kendisidir.

Olayın bıraktığı asıl düşünce, silah sayılarıyla ilgili değil. Kore'de iki ordu yetmiş yıldır birbirine namlu doğrultmuş bekliyor ve bu bekleyişin kopma noktası hiçbir zaman büyük stratejik hesaplardan geçmedi. 1976'da savaşın eşiğine gelinmesinin sebebi bir toprak talebi, bir silah programı ya da bir ittifak krizi değildi. Yapraklarıyla bir karakolun görüşünü kapatan bir kavak ağacıydı. Askersizleştirilmiş bölgenin mantığı tam olarak budur: orada hiçbir şey küçük değildir, çünkü her küçük şeyin arkasında tahkim edilmiş bir prestij vardır. Bir ağacı kim dikti, kim buduyor, kim izin veriyor — bunlar normal bir sınırda bahçe sorusudur, Panmunjom'da egemenlik sorusudur.

İkinci düşünce, Paul Bunyan Harekâtı'nın neden hâlâ ders olarak anlatıldığıdır. Washington, karşılık vermek ile savaşa girmek arasındaki o çok ince şeridi, kuvvet kullanmadan kuvvet göstererek buldu. Üç yüz uçak, bir uçak gemisi, nükleer kapasiteli bombardıman uçakları ve beton bariyerleri sökmeye giden balta saplı askerler, hepsi tek bir cümle söylemek için oradaydı: o ağaç kesilecek. Ağaç kesildi, kimse ölmedi ve karşı taraf yirmi üç yıl sonra ilk kez geri adım attı. Bedeli ise üç gün önce ödenmişti; 33 yaşında bir yüzbaşı ve 25 yaşında bir üsteğmen, eve dönüş hazırlığının ortasında, bir bahçe işi için gittikleri yerde öldüler.

Nöron History'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.