Dragon Quest: Japonya'yı Okuldan Kaçıran Oyun

Bölüm metni

10 Şubat 1988, bir çarşamba sabahı. Tokyo'da sınıflar yarı boş, ofislerde hastalık izni rekor kırıyor ve sokakta çocuklar ceplerindeki bir kartuş için soyuluyor. Sebebi bir ejderha, bir slime ve dünyanın öbür ucundaki iki Amerikan oyunundan çalınan bir fikir.

1983 sonbaharında San Francisco'da düzenlenen bilgisayar fuarı AppleFest'e, yani Apple Şenliği'ne, Japonya'dan iki genç geldi. Biri 29 yaşında, manga çizmeyi denemiş, sonra yazarlığa geçmiş, boş vakitlerinde bilgisayar programlamayı kendi kendine öğrenmiş Yuji Horii'ydi. Diğeri henüz üniversite çağında bir programcı, Koichi Nakamura'ydı. İkisi de oraya Enix adlı yeni kurulmuş bir yayıncının 1982'de düzenlediği program yarışmasını kazandıkları için, ödül olarak gelmişti. Amaç Amerika'daki bilgisayar dünyasını görmekti. Horii'nin gördüğü şey ise hayatının geri kalanını belirledi.

Fuarın stantlarından birinde, ekranda hiçbir şey hareket etmeyen bir oyun oynanıyordu. Karanlık bir zindan, önden bakılan bir koridor, altta satır satır rakamlar. Bu, Amerikan ev bilgisayarlarında bir tarikat gibi oynanan Wizardry'ydi. Yanı başında da yukarıdan bakılan kocaman bir dünya haritası üzerinde tek bir figürün yürüdüğü Ultima vardı. Horii ikisini de oynadı ve gördüğü şey onu çarptı: burada rakamların büyümesi bile başlı başına bir hikâyeydi. Zayıf başlıyordun, ısrar ediyordun, güçleniyordun. Kimse sana hikâyeyi anlatmıyordu; hikâyeyi sen yaşıyordun.

Ama aynı fuarda Horii bir şeyi daha fark etti. Bu oyunlar korkunç derecede zordu. Sadece oynaması değil, başlaması zordu. Klavyeden komut yazman gerekiyordu, kalın bir İngilizce kılavuzu okuman gerekiyordu, birçok oyuncu yanına milimetrik kâğıt alıp zindanın haritasını elle çiziyordu. Bu, sabırlı ve teknik meraklı küçük bir azınlığın uğraşıydı. Japonya'da ise o sırada bambaşka bir şey oluyordu: Nintendo'nun 1983'te çıkardığı Famicom evlere giriyordu ve o makinenin klavyesi yoktu. İki düğmesi, bir de yön tuşu vardı. Horii'nin kafasındaki soru buydu: bu türü, kılavuz okumayan, milimetrik kâğıt kullanmayan, hatta oyun oynamaya yeni başlamış bir çocuğun eline nasıl verirsin?

Cevabın ilk yarısını başka bir işte buldu. Horii 1983'te Portopia Seri Cinayetleri adında bir polisiye macera oyunu yazmıştı; bilgisayar sürümünde oyuncu ne yapacağını klavyeden yazıyordu. Oyun 1985'te Famicom'a taşınırken klavye yoktu, dolayısıyla yazmak da yoktu. Horii bunun yerine ekrana bir liste koydu: konuş, bak, al, kullan. Oyuncu artık ne yazacağını düşünmüyor, listeden seçiyordu. Bu küçük zorunluluk, aslında bir felsefeye dönüştü. Oyuncuya boş bir satır verip "bil bakalım ne yazman gerekiyor" demek yerine, ona bütün seçenekleri açıkça göstermek.

Horii bu mantığı rol yapma oyununa uyguladığında ortaya çok tuhaf bir tasarım listesi çıktı. Wizardry'de altı kişilik bir ekip yönetiyordun; Horii tek bir kahraman koydu, çünkü altı karakterin sınıfını, ekipmanını ve büyüsünü aynı anda takip etmek yeni oyuncuyu ilk yarım saatte kaybettirirdi. O iki Amerikan oyunundan birinin yukarıdan bakan haritasını aldı, diğerinin önden bakan savaş ekranını aldı ve ikisini tek bir akışta birleştirdi: dışarıda dünyayı gezersin, düşmanla karşılaşınca ekran değişir, karşında düşman durur, altta menü açılır. Saldır. Büyü. Eşya. Kaç.

Sadeleştirme burada bitmiyordu. Oyun seni elinden tutuyordu. Başlangıçta kral seni odasında karşılıyor, konuşuyor, kapıyı açıyor; dışarı çıkınca ilk kasaba hemen orada, ilk düşmanlar zayıf. Kuzeye giden köprüyü geçtiğinde canavarlar sertleşiyor, yani oyun sana "burası artık senin bölgen değil" demeyi bile bir cümle kurmadan, sırf zorluk eğrisiyle beceriyor. Kaydetme yok, çünkü kartuşun içinde pil yok: oyunu bıraktığında ekrana 20 karakterlik bir parola geliyor, sen onu deftere yazıyorsun. Japonya'da bunun adı "diriliş büyüsü"ydü ve bir neslin çocukluğunda o deftere yanlış yazılmış tek bir hece, haftaların emeğini silen bir felakete karşılık geliyordu.

Bütün bu kararların ortak noktası aynıydı: türü kolaylaştırmak değil, türün kapısını genişletmek. Horii oyunun tasarımını ve metnini üstlendi, programlamayı Nakamura'nın ekibi Chunsoft yaptı, yayıncı Enix oldu. Geriye tek bir sorun kalmıştı. Japonya'da hiç kimse rol yapma oyununun ne olduğunu bilmiyordu, dolayısıyla kimse böyle bir şeyi merak etmiyordu. Bu oyunun anlatılması gerekiyordu, hem de oyun diliyle değil, çocukların zaten okuduğu bir dille.

Çözüm, Japonya'nın en çok satan çizgi roman dergisinin sayfalarındaydı. Enix, Haftalık Shonen Jump'ın, yani kısaca Haftalık Jump'ın editörü Kazuhiko Torishima ile temastaydı. Torishima o sırada dergideki en parlak çizerin, Akira Toriyama'nın editörüydü; Toriyama, Dr. Slump'ı bitirmiş, Dragon Ball'u yeni yeni yürütüyordu. Torishima iki şeyi birden yaptı: hem daha çıkmamış bir oyuna dergide yer açtı, hem de o oyunun canavarlarını ve kahramanını çizecek kişi olarak Toriyama'yı önerdi.

Bu ortaklığın en iyi bilinen ürünü, oyunun en zayıf düşmanıdır. Horii'nin kafasındaki yaratık, Amerikan oyunlarından tanıdığı klasik "slime"dı: yerde duran, şekilsiz bir sümük yığını. Toriyama'ya tarif ettiler. Toriyama'nın döndürdüğü çizim bir yığın değildi; tepesi sivrilmiş, gözleri ve gülümsemesi olan, gözyaşı damlasına benzeyen minik bir şeydi. Horii yıllar sonra bunu Toriyama'nın gücü diye anlatacaktı: yerdeki bir çamur birikintisini alıp sevimli bir karaktere çevirebilmek. Sonuç şu ki bugün Japonya'da birine "slime çiz" deseniz, büyük ihtimalle bu damlayı çizer. Oyunun en önemsiz düşmanı, serinin maskotu oldu.

İkinci ortaklık daha da tesadüfiydi. Enix, 1985'te bilgisayarlar için bir şogi oyunu çıkarmıştı ve kutusundan çıkan anket kartlarından biri geri döndü. Kartı dolduran kişi, Japonya'nın en tanınmış popüler müzik bestecilerinden Koichi Sugiyama'ydı; reklam müziklerinden televizyon jeneriklerine kadar uzanan uzun bir kariyeri vardı ve o sırada 50'li yaşlarındaydı. Anlattığına göre kartı yarı şaka doldurup masasında bırakmış, eşi görüp postaya atmıştı. Enix'te kartı okuyanlar önce inanamadı, sonra adamı arayıp yeni oyunlarının müziğini yapmasını istedi.

Sugiyama'nın Famicom'da elinde üç ses kanalı vardı. Yaptığı iş, o üç kanalı bir orkestra gibi düşünmek oldu. Oyunun açılışındaki tema, kendi anlatımına göre beş dakikada yazılmıştı ve sekiz notayı geçmeyen kısa bir çağrıyla başlar: yukarı doğru tırmanan, borazan gibi, "yola çıkıyorsun" diyen bir cümle. Arkasından gelen yürüyüş marşı ise oyunun kendisinden çok daha büyük bir şeye, bir maceranın vaadine ait gibidir. Sugiyama aynı mantıkla bütün oyunun ses sözlüğünü kurdu: kasabanın kendi ezgisi, tarlanın kendi ezgisi, mağaranın kendi boğukluğu, savaşın kendi telaşı. Bunlar sadece fon değildi; oyuncuya nerede olduğunu kulağıyla söyleyen bir harita sistemiydi.

Oyun 27 Mayıs 1986'da Famicom için çıktı. Ve ilk başta pek bir şey olmadı. Türün adı yoktu, vitrinde ne olduğu anlaşılmıyordu, satışlar ağırdı. İşte Haftalık Jump burada devreye girdi. Horii dergiye yazılar yazdı; oyunun nasıl oynandığını, seviye atlamanın ne demek olduğunu, hangi canavarın nerede çıktığını çocukların diliyle anlattı. Dergi oyunu haftalarca izledi, ipuçları verdi, çizimler yayımladı. Sonuç, oyun tarihinin en etkili tanıtım kampanyalarından biri oldu: ilk altı ayda 1 milyonu aşan satış, sonunda Japonya'da 1.5 milyon.

Ama asıl olan sayı değildi. Japonya'da bir çocuk artık "rol yapma oyunu" ifadesini duyduğunda ne kastedildiğini biliyordu. Seviye, tecrübe puanı, altın, iksir, kasabaya dönüp handa uyumak, hana para yetiştirmek: bunların hepsi ortak bir dil hâline geldi. Bir yıl sonra, 26 Ocak 1987'de ikinci oyun çıktığında artık tek kahraman yoktu, üç kişilik bir ekip vardı, dünya gemiyle dolaşılıyordu ve deftere yazılan parola 20 karakterden 52 karaktere çıkmıştı. Dükkânların önünde kuyruklar görünmeye başlamıştı bile. Enix üçüncü oyunu hazırlarken artık bilinmeyen bir türün habercisi değildi. Bir ülkenin randevusuydu.

10 Şubat 1988, çarşamba. Yani sıradan bir okul ve iş günü.

Enix'in o gün çıkardığı üçüncü oyun, ilk ikisinin bütün eksiklerini kapatıyordu. Kartuşun içinde artık pil vardı; parola defteri tarihe karışmıştı, oyun kaydediliyordu. Kahramanın yanına istediğin sınıflardan bir ekip kuruyor, oyunun ortasında sınıf değiştirebiliyordun. Dünya gündüz ve gece diye ikiye ayrılıyor, bazı kapılar yalnızca karanlıkta açılıyordu. Ve finalde, üç oyunun tamamını tek bir çizgiye bağlayan bir açıklama vardı: bu üçüncü oyunun kahramanı, ilk oyunda adı efsane gibi anılan atanın, yani Loto'nun ta kendisiydi. Yeni oyun aslında en eski hikâyenin başlangıcıydı.

Japonya'nın bunların hiçbirini oynamadan önce bildiği tek şey vardı: yeni Dragon Quest çıkıyordu.

Kuyruklar sabah olmadan başladı. Televizyon ekiplerinin çektiği görüntülerde sokağı dönen, mağazanın önünde kıvrılan sıralar, sırada bekleyen okul üniformalı çocuklar, sabırla bekleyen yetişkinler var. Oyun ilk gün 1 milyondan fazla sattı; Famicom sürümünün Japonya'daki toplam satışı 3.8 milyona ulaştı. O sabah ülkedeki mağaza raflarından akan bu kartuş dalgası, kısa sürede haberlerin konusu oldu ve haberlerin konusu olduğu andan itibaren de büyümeye başladı.

Anlatılanların çekirdeği şudur: Japon televizyonlarının o günkü haberlerinde ülke genelinde 392 öğrencinin okulu asarak kuyruğa girdiği ve yeni satın alınmış oyunun 9 ayrı hırsızlık olayına konu olduğu bildirildi. Aynı yılın haziranında bir Amerikan bilgisayar dergisi olayı okurlarına aktarırken tablo biraz daha koyulaştı: inanılmaz uzunlukta kuyruklar, hırsızlıklar ve saldırılar, okulu kırdıkları için gözaltına alınan 300'e yakın çocuk. Sonraki yıllarda hikâye elden ele geçtikçe kartopu gibi büyüdü. Kuyruklarda soyulan çocuklar, sokakta kartuşu gasp edilen öğrenciler, iş yerlerinde patlayan hastalık izinleri.

Ve nihayetinde işin en yaygın kısmı doğdu: Japon hükümetinin, Dragon Quest oyunlarının hafta içi satılmasını yasaklayan bir kanun çıkardığı iddiası. Bu, oyun kültürünün en sevilen hikâyelerinden biridir. Bir oyunun bir ülkeyi öyle durdurması ki devlet araya girip takvimine el koysun.

Böyle bir kanun hiçbir zaman çıkmadı.

Gerçek daha sessiz, ama kendi ölçüsünde daha ilginç. Japonya'da Eğitim Bakanlığı'nın yayıncılardan hafta içi çıkış yapmaktan kaçınmalarını istediği aktarılır; polisin de sektöre "bu iş böyle gitmez, bir şeyler yapmanız lazım" mealinde bir uyarıda bulunduğu, yıllar sonra serinin yapımcılarından biri tarafından anlatılmıştır. Yani baskı vardı, ama yaptırım yoktu. Kanun değil, ricaydı. Enix bu ricayı kendi kararına çevirdi ve serinin ana oyunlarını hafta sonlarına ve tatil günlerine almaya başladı. Dördüncü oyun 11 Şubat 1990'da çıktı: hem pazar, hem de Japonya'da resmî tatil olan bir gün. Beşinci oyun 27 Eylül 1992'de, yine pazar. Altıncı oyun 9 Aralık 1995'te, cumartesi.

Bir şirketin, ürününü ne zaman satacağına karar verirken ülkenin okul takvimini hesaba katması, hukuki bir zorunluluktan çok daha nadir bir şeydir. Bu, bir eğlence ürününün ulusal bir olaya dönüştüğünün itirafıdır. Efsanenin bu kadar kolay yayılmasının sebebi de budur: uydurma kısmı yanlıştı, ama anlattığı duygu doğruydu.

O duygu kalıcı oldu. Dragon Quest, Japonya'da hiçbir zaman sadece bir oyun serisi olmadı; belli aralıklarla tekrarlanan ortak bir tören hâline geldi. Sugiyama'nın açılış marşı okul bandolarının repertuvarına girdi, konser salonlarında orkestralarla çalındı. Toriyama'nın damla biçimli yaratığı, oyunla hiç ilgilenmeyen insanların bile tanıdığı bir simgeye dönüştü. Horii'nin menüsü ise Japon rol yapma oyununun standart grameri oldu: karşıda düşman, altta seçenekler, ekranda rakamlar. Ondan sonra gelen bütün seri sahiplerinin tartışacağı, itiraz edeceği, aşmaya çalışacağı zemin buydu. 2023'te Square Enix serinin dünya genelinde 88 milyon satışı geçtiğini duyurdu.

Hikâyenin son halkası, başladığı yere tuhaf bir selam gönderiyor. 2024'te aynı üçüncü oyun yeniden yapıldı; eski piksel dünyası, bugünün ışık ve derinlik teknikleriyle yeniden çizildi. Çıkış tarihi 14 Kasım 2024'tü. Yani perşembe. Sıradan bir okul ve iş günü. Bu kez kimse okulu asmadı, kimse kuyruğa girmedi; oyun ilk ayını doldurmadan 2 milyon satışa ulaştı ve bunun büyük kısmı, insanların evlerinde sessizce dolan indirme çubuklarından ibaretti.

36 yıl önce bir ülkeyi sokağa döken şey, kuyruk değildi. Kuyruk sadece görünen kısmıydı. Asıl olan, Yuji Horii'nin 1983'te bir fuarda aklına düşen o basit soruydu: bunu neden sadece birkaç bin kişi oynayabilsin? O sorunun cevabı bir kanun çıkarmadı, ama bir sabah, bütün bir ülkeyi aynı saatte aynı şeyi beklerken buluşturdu.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.