Ölü Teknolojiyle Kazanmak: Game Boy'un Mucidi

Bölüm metni

1989'da piyasada renkli ekranlı, daha hızlı işlemcili el konsolları vardı. Nintendo ise çoktan modası geçmiş, ucuz, yeşilimsi bir ekranla sahaya çıktı ve hepsini sildi süpürdü. Bunu yapan adam, fabrikanın montaj hattında makineleri tamir etmekle işe başlamıştı.

1965 yılında Kyoto'da, eski bir oyun kâğıdı fabrikasının montaj hattında çalışan makineler vardı ve bu makineler ara sıra bozuluyordu. Onları tamir etmesi için işe alınan genç adamın adı Gunpei Yokoi'ydi. Doshisha Üniversitesi'nde elektronik okumuştu, 24 yaşındaydı ve girdiği şirket o tarihte bir oyuncak şirketi bile değildi. Nintendo, 1889'dan beri hanafuda denen çiçek desenli oyun kâğıtlarını basıyordu. Yokoi'nin işi, o kâğıtları kesen presleri ayakta tutmaktı. Bakım mühendisiydi; bir şey icat etmesi beklenmiyordu, sadece bozulanı çalışır hale getirmesi bekleniyordu.

Fabrika bakım mühendisliğinin bir özelliği vardır: makineler çalışırken yapacak işiniz yoktur. Yokoi de o boş saatlerde, elinin altındaki artık malzemelerle kendi eğlencesi için bir şey yapmıştı. Makaslı bir mekanizmaydı; sapını sıktığınızda uzayan, ucundaki plastik pençeyle uzaktaki bir nesneyi kavrayan katlanır bir kol. Hiçbir işe yaramıyordu. Bir gün şirketin patronu Hiroshi Yamauchi fabrikayı dolaşırken o oyuncağı gördü ve Yokoi'ye bunu düzgün bir ürüne çevirmesini, üstelik yılbaşı satışlarına yetiştirmesini söyledi.

Ortaya çıkan şeyin adı Ultra Hand oldu. 1966'da raflara girdi ve 1 milyonun üzerinde sattı. İçinde tek bir elektronik parça yoktu; plastik çubuklardan ve perçinlerden ibaretti. Ama Nintendo'ya, oyun kâğıdı dışında bir gelecek olabileceğini gösteren ilk kanıttı. Yamauchi, montaj hattındaki tamirciyi alıp ürün geliştirmenin başına geçirdi.

Sonraki on beş yıl boyunca Yokoi tuhaf ve ucuz şeyler yaptı. İki kişinin ellerinden geçen zayıf akımı ölçüp "aşk seviyesi" olarak gösteren bir kutu tasarladı; hiçbir bilimsel değeri yoktu ama gençlerin birbirinin elini tutması için bir bahane üretiyordu ve çok sattı. Işığa duyarlı hücrelerle çalışan, karanlık odalarda hedefe nişan alınan bir ışıklı tabanca serisi yaptı. Kapanmış bowling salonlarını atış poligonuna çeviren bir sistem kurdu. Bunların hiçbiri döneminin ileri teknolojisi değildi. Hepsi, on yıl önce icat edilmiş, ucuzlamış, sıradanlaşmış parçalardan kuruluydu.

Asıl kırılma, 1970'lerin sonunda bir tren yolculuğunda oldu. Yokoi, Shinkansen hızlı treninde giderken karşı koltuktaki takım elbiseli bir adamı izledi. Adamın canı sıkılmıştı ve elindeki cep hesap makinesinin tuşlarına, hiçbir şey hesaplamadan, sırf oyalanmak için basıp duruyordu. Yokoi bunu bir mühendis gibi değil, bir gözlemci gibi kaydetti: burada bir boşluk vardı. İnsanların ceplerinde taşıyabileceği, sıkıldıkları on beş dakikayı dolduracak bir şey yoktu.

Aradan bir süre geçtikten sonra, Yamauchi'yle aynı arabada yol alırken bu fikri anlattı. Sonuç, 1980'de çıkan Game & Watch serisiydi: hesap makinelerinden artakalan, olabildiğince ucuzlamış sıvı kristal ekranlar üzerine kurulu, tek oyunluk, düğme pille aylarca çalışan avuç içi cihazlar. Ekranda gerçek bir grafik yoktu; önceden basılmış siluetler sırayla yanıp sönüyordu. Bütün seri dünya çapında 43 milyondan fazla sattı ve Nintendo'nun kasasını, video oyunu işine girecek kadar doldurdu.

O serinin içinde, oyun tarihini değiştiren küçük bir ayrıntı da doğdu. 1982'de Donkey Kong'un Game & Watch sürümünü tasarlarken Yokoi'nin bir sorunu vardı: iki ekranlı, katlanır, cebe girecek kadar ince bir cihaza dört yönlü kumanda kolu sığmıyordu. Bunun yerine artı şeklinde, düz, dört ucundan bastırılan bir plastik parça koydu. Yön tuşu böyle ortaya çıktı ve iki yıl sonra Nintendo'nun ev konsolunun kumandasına geçerek sektörün ortak dili oldu.

Yokoi bütün bu işleri yaparken izlediği yöntemi sonradan bir cümleyle adlandırdı: kurumuş teknolojiyle yatay düşünme. "Kurumuş" burada aşağılayıcı değil, tarımsal bir benzetmeydi. Bir teknoloji olgunlaşır, ucuzlar, kitlesel olarak üretilir, bütün kusurları ve sınırları bilinir hale gelir; artık kimse ondan heyecan duymaz. Yokoi'ye göre bir mucidin işi, en yeni teknolojinin peşinde koşmak değil, tam olarak böyle olgunlaşmış bir teknolojiyi alıp kimsenin aklına gelmemiş bir yere koymaktı. Kendisi hakkında da açık sözlüydü: uzmanlarla derinlik yarışına giremeyecek kadar sıradan bir mühendis olduğunu, bu yüzden yarışı başka bir eksende vermeyi seçtiğini söylüyordu. Dikey değil, yatay.

Bu düşüncenin en saf hali, 1980'lerin sonunda masasına gelen bir soruda sınandı: ev konsollarının grafiği her yıl ilerlerken, ceplere girecek bir oyun makinesi nasıl yapılır?

Yokoi'nin R&D1 ekibinin verdiği cevap, üzerinde çalıştıkları donanım açısından bakıldığında neredeyse kışkırtıcıydı. 21 Nisan 1989'da Japonya'da satışa çıkan Game Boy'un içinde yaklaşık 4 megahertzde çalışan 8 bitlik bir işlemci vardı. Ekranı 2,6 inçlik, 160'a 144 piksellik bir sıvı kristal panel, üstelik renksizdi: yalnızca dört gri tonu gösterebiliyordu ve panelin karakteristik zeytin yeşili rengi, arkasında ışık kaynağı olmamasından geliyordu. Arkadan aydınlatma yoktu, yani karanlıkta oynanamıyordu. Hızlı hareket eden nesneler ekranda hayalet gibi izler bırakıyordu. Donanım tasarımını Yokoi'yle birlikte yürüten Satoru Okada da dahil olmak üzere ekip, bu eksiklerin hiçbirini gözden kaçırmamıştı; hepsi bilinçli bir tercihti.

Karşılığında elde ettikleri iki şey vardı. Birincisi pil: 4 adet kalem pille yaklaşık 30 saat oynanıyordu. İkincisi fiyat: Japonya'da 12.500 yen, birkaç ay sonra girdiği Amerika'da 89,95 dolar. Bir çocuğun harçlığıyla, ya da bir ebeveynin fazla düşünmeden vereceği bir kararla alınabilecek bir rakamdı.

Rakipler tam tersini yaptı ve bunun için bütün gerekçeleri vardı. Aynı yıl çıkan Atari Lynx renkliydi, arkadan aydınlatmalıydı, ekranı büyüktü ve sağa da sola da çevrilebiliyordu. Fiyatı 179,95 dolardı ve 6 pili birkaç saatte tüketiyordu. Bir yıl sonra gelen Sega'nın Game Gear'ı da renkli ve aydınlatmalıydı, yine 6 pil yiyordu ve bir uçak yolculuğunu bile zor çıkarıyordu. NEC'in çıkardığı TurboExpress ise avuç içine bir ev konsolu sığdırıyordu ve 249,99 dolara satılıyordu. Üçü de teknik ölçütlerin her birinde Game Boy'u yeniyordu. Üçü de kaybetti.

Kaybettiler, çünkü taşınabilir bir cihazda asıl kıt kaynak piksel değil, elektrikti. Renkli ve aydınlatmalı bir ekran, cihazı otobüs yolculuğunun ortasında öldürüyordu; bu da onu tanımı gereği taşınabilir olmaktan çıkarıyordu. Ucuz gri ekran ise yalnızca pil ömrü kazandırmakla kalmadı, cihazın maliyetini o kadar aşağı çekti ki Nintendo hem fiyatı düşük tutabildi hem de her satılan kutudan kâr etti.

Kutunun içine ne konacağı meselesi ise ayrı bir hikâyedir. Japonya'da Game Boy, Super Mario Land ve birkaç basit oyunla birlikte çıktı. Ama cihazı bir çocuk oyuncağı olmaktan çıkarıp herkesin nesnesine dönüştüren şey, Amerika ve Avrupa'da kutunun içine konan Tetris oldu. Oyunun taşınabilir cihaz haklarını alan Henk Rogers, Nintendo'nun Amerika kanadını ikna ederken meseleyi çok kısa özetlemişti: kutuya Mario koyarsanız cihazı küçük çocuklara satarsınız, Tetris koyarsanız herkese satarsınız. Alexey Pajitnov'un Moskova'da bir araştırma enstitüsünde yazdığı, renk gerektirmeyen, hikâye gerektirmeyen, kuralları on saniyede anlaşılan o oyun, gri bir ekranda mükemmel çalışıyordu. Game Boy sürümü tek başına 35 milyondan fazla sattı ve cihazı üniversite yurtlarına, iş yerlerine, uçak koltuklarına taşıdı.

Sonuç, bütün teknik mantığa meydan okuyan bir rakamdır: Game Boy ve 1998'de gelen renkli sürümü birlikte, dünya çapında 118 milyonun üzerinde sattı ve on yıl boyunca taşınabilir oyun pazarında ciddi bir rakip tanımadı.

Ucuzluğun beklenmedik bir yan ürünü de vardı: dayanıklılık. Az sayıda parça, düşük ısı, sağlam plastik. 1991'de Körfez Savaşı sırasında bir kışlanın bombalanmasından geriye kalan, dış kabuğu erimiş ve kavrulmuş bir Game Boy, hâlâ çalışır durumda Nintendo'nun New York'taki mağazasında sergileniyor. Kimse onu böyle bir şeye dayansın diye tasarlamamıştı; sadece içine konacak fazladan hiçbir şey yoktu.

Yokoi, 1989'dan sonra sektördeki en tuhaf konuma yerleşti. En zayıf makineyi yaparak en büyük zaferi kazanmış adamdı. Bir sonraki hamlesinde ise aynı ilkeyi, bu kez tanıdık bir yere değil, kimsenin gitmediği bir yere uygulamayı denedi.

1990'ların ortasında sanal gerçeklik, oyun basınının en çok konuştuğu ve en az anlaşılan fikriydi. Yokoi de bu fikirle ilgileniyordu, ama kendi yöntemiyle: üç boyutlu görüntü verecek en ucuz, en az elektrik yiyen yolu arıyordu. Renkli sıvı kristal paneller o tarihte hem pahalı hem ağırdı. Bunun yerine, Massachusetts'te çalışan küçük bir optik firmasının, Reflection Technology'nin geliştirdiği bir düzeneği buldu.

Amerikalı firmanın çözümü zarifti. Ekran yoktu. Her göz için dikey bir kırmızı ışık diyotu dizisi vardı ve bu dizinin ışığı, hızla salınan bir aynayla yatay olarak süpürülüyordu. Göz, art arda gelen çizgileri bütün bir görüntü olarak birleştiriyordu. Kırmızının seçilmesi de duygusal bir tercih değildi: kırmızı diyotlar en ucuz, en parlak ve en az enerji harcayan diyotlardı. Kâğıt üzerinde bu, kurumuş teknolojiyle yatay düşünmenin ders kitabına girecek bir örneğiydi.

Virtual Boy 21 Temmuz 1995'te Japonya'da, ertesi ay Amerika'da satışa çıktı. Japonya'da 15.000 yendi, Amerika'da 179,95 dolar. Ve mantık zinciri tam da burada koptu.

Cihaz başa takılmıyordu. Katlanır bir ayak üzerinde masaya konuyor, oyuncu öne eğilip yüzünü siyah bir vizöre gömüyordu. Başın hareketini izlemiyordu, yani etrafınıza bakamıyordu; sanal gerçeklik vaadinin en temel kısmı yoktu. Görüntü tek renkti: siyah zemin üzerinde kırmızı. Kullanım kılavuzu oyunculara her 15 dakikada bir ara vermelerini öneriyor, 7 yaşın altındaki çocuklar için uyarı içeriyordu. Uzun süre oynayanlar baş ağrısından ve gözlerinin yorulmasından şikâyet etti. Cihazı denemek isteyen bir müşterinin mağazada başını eğip vizöre bakması gerekiyordu; bu, satış tezgâhında sergilenmesi neredeyse imkânsız bir üründü.

Yokoi'nin kendi ilkesi ona ihanet etmemişti; ilke doğru uygulanmamıştı. Kurumuş teknoloji, ucuzluğu insanın hissettiği bir faydaya çevirdiğinde işe yarıyordu. Game Boy'da gri ekranın karşılığı 30 saatlik pil ve düşük fiyattı. Virtual Boy'da kırmızı diyotların karşılığında oyuncuya verilen şey, tek renkli ve rahatsız edici bir görüntüydü.

Sonuç hızlı ve acımasız oldu. Cihaz için toplam 22 oyun çıktı. Japonya'da satış Aralık 1995'te durduruldu, Kuzey Amerika'da ertesi yıl. Toplam satış yaklaşık 770 bin adette kaldı; Nintendo'nun tarihindeki en düşük rakam. Yokoi sonradan cihazın bitmemiş halde piyasaya sürüldüğünü, şirketin kaynaklarının ve dikkatinin o dönemde Nintendo 64'e kaydığını, projenin son aşamasında kontrolün tümüyle kendisinde olmadığını anlattı.

15 Ağustos 1996'da, şirkete girmesinin üzerinden 31 yıl geçmişken Nintendo'dan ayrıldı. Ayrılışının Virtual Boy'un başarısızlığına verilen bir ceza mı, yoksa çoktan planlanmış bir emeklilik mi olduğu bugün hâlâ tartışılır; hem şirket hem Yokoi ikincisini söyledi. Kyoto'da Koto adında küçük bir tasarım şirketi kurdu ve Bandai için yeni bir avuç içi konsol tasarlamaya başladı. Yaptığı şey, ilkesine dönüştü: tek bir kalem pille onlarca saat çalışan, siyah beyaz ekranlı, ucuz bir cihaz.

Onu görmeye ömrü yetmedi. 4 Ekim 1997'de Hokuriku Otoyolu'nda seyrederken önündeki kamyona arkadan çarptı. Hasarı görmek için araçtan indi ve yoldan geçen başka bir aracın çarpmasıyla ağır yaralandı. Birkaç saat sonra hastanede öldü. 56 yaşındaydı.

Tasarladığı son cihaz, WonderSwan adıyla 1999'da Japonya'da satışa çıktı. Tek pille yaklaşık 30 saat gitmesi, hafifliği ve düşük fiyatıyla dikkat çekti, milyonlarca sattı, ama artık renkli hale gelmiş Game Boy'un karşısında pazarın küçük bir köşesinde kaldı. Yokoi'nin son ürünü, kendi kurduğu imparatorluğa yenildi.

Asıl mirası ise donanımda değil, bir düşünme biçiminde kaldı ve Nintendo bunu ondan sonraki en büyük iki başarısında kullandı. 2004'te çıkan Nintendo DS'in ikinci ekranı, o tarihte bankamatiklerde ve avuç içi ajandalarda yıllardır kullanılan, ucuz ve basınca duyarlı bir dokunmatik yüzeydi; kimse onu bir oyun arayüzü sanmıyordu. 2006'da çıkan Wii'nin kumandasındaki ivmeölçerler, hava yastığı sistemlerinde ve cep telefonlarında çoktan sıradanlaşmış, kuruşluk parçalardı. İki cihaz da rakiplerinin grafik gücüyle yarışmayı reddetti, ikisi de kendi kuşağının en çok satan makineleri arasına girdi. Şirketin o dönemki başkanı Satoru Iwata, bu yaklaşımın kaynağını açıkça Yokoi'ye bağladı.

Bu fikrin bugün için söylediği şey, "eski parçalar kullanın" değil. Bir teknolojinin değerinin yeniliğinde değil, konduğu yerde olduğu. Bir sanayi kolu, her yıl daha hızlı işlemci ve daha çok piksel üzerinden yarışırken, o yarışa hiç girmeyip başka bir soru soran birinin, on yıllık ucuz parçalarla kurulmuş gri ekranlı bir kutuyla dünyanın cebine girebildiği. Ve bunu yapan kişinin, kariyerine bir oyun kâğıdı fabrikasında bozulan presleri onararak başlamış olmasının, aslında bir tesadüf olmadığı: yıllarını herkesin sıradan bulduğu makinelerin içine bakarak geçiren biri, o makinelerin başka nerelerde işe yarayabileceğini görecek gözü de orada kazanmıştı.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.