Kahverengi Kutu: Televizyonu Oyuna Çeviren Mühendis

Bölüm metni

1972'de Kaliforniya'da bir otelde, bir adam televizyona bağlı garip bir kutuyla ping-pong oynadı ve çıkarken misafir defterini imzaladı. O imza, birkaç ay sonra kurduğu şirketin başına gelecek en pahalı şeydi. Çünkü kutuyu yapan mühendis, bütün bunları altı yıl önce bir silah şirketinin bodrumunda çoktan icat etmişti.

1966 yılının 1 Eylül'ünde, New York'un büyük otobüs terminalinin dışındaki beton basamaklardan birine oturmuş, kırk dört yaşında bir mühendis vardı. İş için şehre inmişti, buluşacağı adam gecikmişti ve elinde bir defterle boş yarım saat kalmıştı. Etrafında sıradan bir eylül sabahı akıyordu: valizler, otobüs egzozu, acele eden ayakkabılar. Adam bunların hiçbirine bakmıyordu. Defteri açmış, aylardır kafasının bir köşesinde duran soruyu ilk kez düzgün cümlelerle yazmaya çalışıyordu. Soru şuydu: Amerikan evlerindeki milyonlarca televizyon alıcısı günün büyük bölümünde karanlık ve ölü duruyorsa, o ekranı yayından bağımsız biçimde kullanmanın bir yolu neden olmasın?

Adamın adı Ralph Baer'di ve bu soruyu sormak için gereken tuhaf hayat birikimine sahip az sayıdaki insandan biriydi.

Almanya'nın güneybatısında, Rodalben adında küçük bir kasabada, 1922'de Rudolf Heinrich adıyla doğmuştu. On dört yaşındayken, 1936'da, Yahudi olduğu için okuldan atıldı. Ailesi 1938'de, Kristal Gece diye anılan pogromdan yalnızca iki ay önce Almanya'dan çıkmayı başardı ve New York'a ulaştı. Baer'in Amerika'daki ilk işi bir deri atölyesindeydi; haftada birkaç dolara çanta ve kılıf dikiyordu. Akşamları posta yoluyla ders veren Ulusal Radyo Enstitüsü'nün kurslarını takip etti ve 1940'ta radyo teknisyeni belgesini aldı. Savaş çıkınca Amerikan ordusuna alındı ve Avrupa'ya, askerî istihbarat birimlerine gönderildi. Bir zamanlar kovulduğu ülkeye, üniformalı bir istihbaratçı olarak döndü. Savaştan sonra Chicago'daki Amerikan Televizyon Teknolojisi Enstitüsü'ne girdi ve 1949'da televizyon mühendisliği diplomasını aldı. Yani Baer, televizyon denen aygıtı, o aygıt daha Amerikan evlerine tam anlamıyla girmemişken devre devre öğrenmiş bir adamdı.

Aslında fikir ona ilk kez o otobüs terminalinde gelmemişti. 1951'de, Loral adlı bir elektronik şirketinde çalışırken, ondan sıfırdan bir televizyon alıcısı tasarlaması istenmişti. Baer o sırada patronuna, bu kutunun içine oyun oynanabilecek bir devre koyabileceklerini söyledi. Karşılık soğuktu: sen bize en iyi televizyonu yap, gerisini boş ver. Fikir on beş yıl boyunca rafta kaldı.

Bu on beş yıl boyunca Baer'in mesaisi tamamen başka bir dünyada geçti. 1956'da New Hampshire eyaletinin Nashua kasabasındaki Sanders Associates şirketine girdi; kısaca Sanders diyeceğimiz bu firma bir savunma yüklenicisiydi. Radar, elektronik harp sistemleri, askerî görüntüleme donanımı üretiyordu. Baer burada yükseldi ve bir noktada yaklaşık 500 mühendisin bağlı olduğu bir bölümün başına geçti. Günleri, ordunun ve hava kuvvetlerinin istediği kutuların bütçelerini, teslim tarihlerini ve devre şemalarını yönetmekle geçiyordu. Oyuncakla, eğlenceyle, çocuklarla hiçbir mesleki bağı yoktu.

Ama tam da bu yüzden fikri kimse ondan önce düşünmemişti. Sanders'ın koridorlarında ekranlar vardı; askerî ekranlar, üzerinde noktaların ve çizgilerin gerçek zamanlı hareket ettiği ekranlar. Baer o noktaların bir hedef uçağı ya da bir füze izini temsil ettiğini biliyordu. Aynı noktanın pekâlâ bir top, bir oyuncu, bir kovalayan ya da bir kaçan olabileceğini görebilmesi için, ekranın askerî anlamını bir an için askıya alması yetiyordu. O sabah otobüs terminalinin basamağında yaptığı da buydu.

Eve döndüğünde defterdeki karalamaları daktiloya çekti. Ortaya dört sayfalık bir belge çıktı. Belgede bir oyun tarifi yoktu; bir aygıt kategorisinin tarifi vardı. Baer, televizyona takılacak, ucuz, kutu biçiminde bir ek cihazdan söz ediyordu. Bu cihaz kendi görüntüsünü üretecek, ekranda kontrol edilebilir noktalar oluşturacak, bu noktalar oyuncuların elindeki düğmelerle hareket ettirilecekti. Fikrin can alıcı yanı maliyet hesabıydı: cihaz, herhangi bir aileye satılabilecek kadar ucuz olmak zorundaydı ve evdeki mevcut televizyonda çalışmalıydı. O yıllarda bilgisayarlar oda büyüklüğündeydi ve bir üniversitenin bütçesini yiyordu. Baer'in önerdiği şey bilgisayar değildi; birkaç dolarlık transistörlerden kurulmuş, tek işi ekranda nokta oynatmak olan aptal ve ucuz bir devreydi.

Şimdi asıl zor kısım geliyordu: bunu savunma sanayii yapan bir şirkete anlatmak. Baer, belgeyi şirketin araştırma geliştirme işlerinden sorumlu yöneticisi Herbert Campman'a götürdü. Anlatım kısa sürdü, tepki de öyle. Campman fikri saçma bulmadı ama coşmadı da. Bir savunma yüklenicisinin televizyon oyuncağı geliştirmesi, en iyi ihtimalle merak edilecek bir kenar işiydi. Yine de Baer'e küçük bir bütçe açtı: toplamda 2.500 dolar ve yanına verilecek birkaç kişi.

Sonradan bir sanayinin doğum belgesi sayılacak proje, böyle başladı. Bir savunma şirketinin bütçesinde, yuvarlanmış bir kalem gideri kadar yer tutan bir rakamla.

Baer'in ekibi iki kişiydi. Biri, elinden her şey gelen bir teknisyen olan Bill Harrison'dı; devreleri fiilen lehimleyen, kutuları eliyle kuran adam oydu. Diğeri, tasarım tarafında çalışan mühendis Bill Rusch'tı. Üçü, Sanders binasında ayrı tutulmuş küçük bir odada çalıştı. Proje şirket içinde gürültü çıkarmadan yürüdü; bunun bir kısmı ihtiyattandı, çünkü askerî sözleşmelerle ayakta duran bir kurumun mühendislerinin mesai saatinde oyun yaptığı duyulsun istenmiyordu.

Çalışma yöntemi baştan sona deneyseldi ve ortaya tek bir cihaz değil, birbirini izleyen yedi prototip çıktı. İlk kutu 1966'nın sonlarında hazırdı ve yaptığı tek şey ekranda iki nokta göstermekti. Noktalardan birini bir oyuncu, diğerini başka bir oyuncu yatay ve dikey düğmelerle sürüyordu. Oyun, birinin diğerini kovalamasıydı. Kural yoktu, puan yoktu, ses yoktu. Ama Baer'in on beş yıl önce söylediği şey artık bir masanın üzerinde duruyordu: sıradan bir televizyon, yayından bağımsız olarak, iki insanın birbiriyle oynadığı bir yüzeye dönüşmüştü.

Sonraki prototipler bu iskelete tek tek organ ekledi. Renk denemeleri yapıldı. Ekrana kâğıt ve şeffaf plastik kaplamalar yapıştırılarak, cihazın üretemediği arka planlar sahte yoldan elde edildi. Bir aşamada Baer, askerî bir sezgiyle ışıklı tüfek üzerinde çalıştı: ekrandaki parlak nokta bir foto sensöre yakalanabiliyorsa, o noktaya nişan alan bir tüfek yapılabilirdi. Böylece cihazın hedef atışı yapan bir aksesuarı doğdu.

Asıl sıçramayı 1967'de Bill Rusch getirdi. Rusch, ekrana üçüncü bir nokta ekledi ve bu noktayı oyunculardan hiçbirine bağlamadı; makinenin kendisi kontrol ediyordu. Bu, basit görünen ama her şeyi değiştiren bir adımdı. İki oyuncu artık birbirini kovalamıyordu; ikisi de ortak bir üçüncü nesneyle, yani bir topla uğraşıyordu. Rusch bir de topun çarpma açısını raketin hareketine göre değiştiren bir devre kurdu, yani vuruşa bir tür falso kazandırdı. Ortaya çıkan şey masa tenisiydi. Ekrandaki iki çizgi raket, ortadaki nokta toptu ve oyun, kuralları kimsenin açıklamasına gerek kalmadan anlaşılıyordu.

Yedinci ve son prototip 1967 ile 1968 arasında tamamlandı. Harrison'ın elinden çıkan bu kutu, metal gövdesini gizlemek için kahverengi, ahşap deseni taklit eden yapışkan bir bantla kaplanmıştı. Ekibin ona verdiği ad da buradan geldi: Kahverengi Kutu. İçinde bir işlemci, bir hafıza, bir yazılım yoktu; kırk kadar transistör ve kırk kadar diyottan oluşan, tamamen analog bir devre vardı. Ön yüzünde bir dizi anahtar bulunuyordu ve bu anahtarların farklı kombinasyonları devreyi yeniden yapılandırarak farklı oyunlar veriyordu. Yanında iki kumanda kutusu duruyordu; her birinde noktayı yatayda ve dikeyde süren birer düğme ve topu vuran bir tetik vardı.

Kahverengi Kutu ses çıkarmıyor, sayı tutmuyor, kim kazandığını bilmiyordu. Bunların hepsi oyuncuya bırakılmıştı; ekrana yapıştırılan plastik kaplamalar sahayı çiziyor, puanı insanlar kâğıda yazıyordu. Bugünden bakınca eksik görünen bu tercihlerin hepsi bilinçli bir maliyet kararıydı. Baer, evlere girebilecek bir fiyat istiyordu ve fiyatı yükselten her devreyi eledi.

Sanders 1968 başında patent başvurusunu yaptı; başvuru süreci yıllar sürecek ve ana patent 17 Nisan 1973'te verilecekti. Bu arada şirket, elindeki kutuyu satacak birini aramaya başladı. Kablolu televizyon şirketleriyle görüşüldü, sonuç çıkmadı. Büyük bir elektronik üreticisiyle yapılan görüşmeler anlaşmaya varmadan dağıldı. Sonunda 1971'de, o görüşmelerde cihazı görmüş bir yöneticinin ısrarıyla televizyon üreticisi Magnavox devreye girdi ve lisans anlaşması imzalandı.

Cihaz, Eylül 1972'de Kuzey Amerika'da Magnavox Odyssey adıyla satışa çıktı. Fiyatı 99,95 dolardı. Kutudan bir konsol, iki kumanda, oyun devrelerini değiştiren kartlar, ekrana yapıştırılacak plastik kaplamalar ve şaşırtıcı biçimde zar, oyun parası, fiş ve puan cetvelleri çıkıyordu; yani cihaz kendini yarı yarıya bir masa oyunu gibi tamamlıyordu. Amerika'da 12 oyunla satıldı, zamanla toplam 28 oyun 11 karta dağıtılmış olarak sunuldu. Ayrıca ayrı satılan bir elektronik tüfek vardı.

Odyssey ilk takvim yılında 69 bin adet sattı ve 1975'te üretimden kalkana kadar toplam satışı 350 bini buldu. Bu, bir felaket değildi ama Baer'in umduğu patlama da değildi. Sebeplerden biri Magnavox'un satış yöntemiydi: cihaz yalnızca kendi bayilerinde satılıyordu ve müşteriler arasında, bu kutunun ancak Magnavox marka bir televizyonda çalışacağı yolunda yaygın bir yanlış inanç dolaşıyordu. Oysa Baer'in bütün tasarımı, tam tersini yapmak, yani her televizyonda çalışmak üzerine kurulmuştu.

24 Mayıs 1972'de, Odyssey daha raflara çıkmadan aylar önce, Magnavox Kaliforniya'da bayileri için gezici bir tanıtım düzenledi. Burlingame kasabasındaki bir havaalanı otelinde, cihaz bir televizyona bağlanmış, gelenlerin oynamasına açılmıştı. Kapıdaki misafir defterine adını yazanlardan biri, o sırada henüz tanınmayan bir girişimciydi: Nolan Bushnell. İçeri girdi, Baer'in masa tenisi oyununu oynadı ve çıktı.

Bushnell'in geçmişi de boş değildi. Bir yıl önce, 1971'de, Computer Space, yani Bilgisayar Uzayı adında jetonlu bir makine üretmişti. Makine ticari olarak tutmamıştı; kuralları barlardaki müşteriler için fazla karışıktı. Bushnell yeni bir şey arıyordu ve aradığı şeyin ne olması gerektiğini biliyordu: açıklama gerektirmeyen bir oyun.

O yılın sonunda Bushnell, kurduğu Atari'de işe aldığı genç mühendis Al Alcorn'a bir alıştırma verdi: iki raket, bir top, basit bir masa tenisi oyunu yap. Alcorn'un yaptığı makine, Kasım 1972'de Kaliforniya'nın Sunnyvale kasabasındaki bir bara test için konuldu. Makinenin adı Pong'du ve olan şey efsanenin kendisi oldu. Pong o barda ve arkasından binlerce mekânda, tarifi bir cümleye sığan bir oyunun ne kadar para kazanabileceğini gösterdi. Video oyunu, 1972'nin sonunda bir sanayi haline geldi.

Ama Burlingame'deki o misafir defteri ortadan kaybolmamıştı.

Sanders ve Magnavox, ellerinde Baer'in patentiyle, sektörde ortaya çıkan hemen her masa tenisi makinesine karşı hukuki yola gitti. Atari'ye karşı dava Nisan 1974'te açıldı. Mahkemede tartışma, oyunun kimin aklına geldiğinden çok, bir fikrin belgelenmiş olup olmadığı üzerine yürüdü. Baer'in 1966'da yazdığı dört sayfa, aylara yayılan not defterleri, tarihli ve imzalı mühendislik kayıtları, yedi prototipin kendisi ve o misafir defterindeki imza, birlikte çok güçlü bir dosya oluşturuyordu.

Atari, mahkemenin sonucunu beklemek yerine Haziran 1976'da uzlaşmayı seçti. Anlaşmaya göre 1,5 milyon dolar ödeyecek ve Haziran 1977'ye kadar geliştireceği teknolojiye Magnavox'un erişimini kabul edecekti. Bu, sonradan bakıldığında sektördeki en ucuz lisans oldu. Direnmeyi seçen diğer üreticiler için sonuç daha ağırdı. 1977'de yargıç John Grady'nin verdiği karar, Baer'in patentini video oyunu alanının öncü patenti olarak niteledi. Bu tanım, sonraki bütün davaların zeminini belirledi. Sanders ve Magnavox'un patentlerden 1990'lara kadar topladığı telif geliri 100 milyon doları aştı.

Bu paranın Baer'e giden kısmı ise mütevazıydı. Baer maaşlı bir çalışandı; icat ettiği her şey, bütün mühendislik dünyasında olduğu gibi, işvereninin malıydı. Kendi anlatımıyla, kurduğu şeyin ürettiği servetin çok küçük bir dilimini gördü. Buna karşılık ömrünün sonuna kadar çalışmayı bırakmadı; ölümüne kadar 150'yi aşkın patenti oldu. Bunların en tanınmışı, 1978'de Howard Morrison'la birlikte geliştirdiği, ışık ve ses dizisini tekrarlatan yuvarlak oyuncaktı; adı Simon'dı ve on yıllar boyunca satıldı.

Baer'in adının hak ettiği yere oturması yıllar aldı. Bushnell uzun süre "video oyunlarının babası" unvanına itiraz etti; tartışma, tek bir fikrin mi yoksa onu pazara taşıyan işin mi belirleyici olduğu sorusu etrafında döndü. Yine de belgeler ortadaydı. 13 Şubat 2006'da Baer, Amerika Birleşik Devletleri'nin Ulusal Teknoloji Madalyası'nı aldı. Aynı yıl elindeki bütün prototipleri, not defterlerini ve devre şemalarını Smithsonian'a bağışladı. Kahverengi Kutu bugün Washington'daki Amerikan Tarihi Müzesi'nin koleksiyonunda; yanı sıra Baer'in evinin bodrumundaki çalışma tezgâhı da, üzerindeki lehim makinesi, kavanozlardaki dirençler ve dağınık kablolarıyla birlikte sökülüp müzeye taşındı. Baer 6 Aralık 2014'te, 92 yaşında, New Hampshire'da öldü.

Kahverengi Kutu'nun asıl mirası, içindeki kırk transistörde değil, kurduğu ilişkidedir. Baer'den önce televizyon tek yönlü bir aygıttı: bir yerlerden gelen görüntüyü alan, izleyicinin karşısına oturduğu bir pencere. Kahverengi Kutu, o pencerenin denetimini ilk kez odanın içine, iki insanın eline verdi. Bugün oyun tasarımında yerleşmiş sayılan pek çok şeyin ilk hali o kutudadır: ev cihazının kendi görüntüsünü üretmesi, oyuncuların ayrı ayrı kumandalarla aynı sahneye girmesi, tek bir donanımın kartlarla değiştirilerek farklı oyunlara dönüşmesi, ve en önemlisi, kuralı anlatmaya gerek bırakmayan bir oyunun herkese açık olması.

Bir de daha az konuşulan bir yanı var. Bu mecra bir bilgisayar laboratuvarında, bir üniversitede ya da bir oyuncak fabrikasında değil, radar ve elektronik harp donanımı üreten bir savunma şirketinin arka odasında doğdu. Ekrandaki hareketli noktayı bir hedef olarak okumaya alışmış bir mühendisin, aynı noktaya bakıp orada bir top görmesiyle başladı. Video oyunlarının kökeninde, tam da bu bakış değişikliği duruyor: askerî bir görüntüleme problemi ile bir oyun arasındaki mesafenin, aslında bir sabahlık bir defter notu kadar kısa olduğunun keşfi.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.