Kapatıldıktan Üç Gün Sonra: Sega'nın Kumar Çocukluğu

Bölüm metni

Oyun tarihinin en meşhur kavgasında Japonya'nın bayrağını taşıyan şirketin adı, bir Japonca kelime değil: iki İngilizce kelimenin kısaltması. Üstelik ilk ürünü bir oyun değil, Amerikan askerlerinin bozuk parasını yiyen bir kumar makinesiydi. Ve o şirket, oyun yapmaya başlamadan önce bir kez kapatılmıştı.

1940'ta Honolulu, Amerika'nın en uzak garnizon kentiydi. Pasifik Filosu o yıl bir tatbikatın ardından Pearl Harbor'a demirlemiş ve bir daha kalkmamıştı. Adaya her ay yeni gemiler, yeni taburlar ve yeni maaş bordroları geliyordu. Binlerce genç adam, cebinde dolar, akşamları yapacak neredeyse hiçbir şey bulamadan üs kulüplerinde oturuyordu. Üç Amerikalı iş adamı, Irving Bromberg, Martin Bromley ve James Humpert, bu manzaraya bakıp son derece basit bir soru sordu: Bu paranın akacak bir yeri olmalı. Aynı yıl Honolulu'da Standard Games, yani Standart Oyunlar adıyla bir şirket kurdular. Yaptıkları iş, üslere bozuk parayla çalışan makine koymaktı.

Bu işin mantığını anlamak için önce makinenin satılmadığını bilmek gerekiyor. Bozuk para işletmeciliği, makineyi bir yere yerleştirmek, haftada bir gelip kasasını boşaltmak, bozulanı tamir etmek ve çıkan parayı mekânın sahibiyle paylaşmak demekti. Üs kulübünün müdürü bir kuruş yatırmıyor, salonunun köşesini veriyor ve gelirin payını alıyordu. İşletmecinin varlığı ise tek bir şeye bağlıydı: makinenin kasasından çıkan madenî para miktarı. Ve bütün o makineler arasında kasasını en hızlı dolduran tür belliydi; kollu kumar makineleri, yani slot makineleri.

Savaş, bu hesabı akıl almaz biçimde büyüttü. Hawaii, Pasifik'e gidecek her birliğin içinden geçtiği bir toplanma alanına dönüştü; adadan yüz binlerce asker geçti. Standart Oyunlar'ın kurucuları savaşın sonunda artık ne yaptığını bilen, rutini oturmuş bir işletme yönetiyordu. 1945 Ağustos'unda şirketi tasfiye ettiler, 1946'nın Eylül başında ise aynı işi yeni bir adla yeniden kurdular. Yeni adı doğrudan müşterilerine gönderme yapıyordu, çünkü müşteri tek bir kitleydi: üniformalılar. Şirketin adı Service Games'ti; yani Servis Oyunları. Kayıtlara göre üç ortağın her biri işe 50 bin dolar sermaye koymuştu.

Bu kuruluşun ömrü, dışarıdan bakıldığında sağlam görünen ama tek bir yasa değişikliğiyle yok olabilecek bir zemine oturuyordu. 1951'de Amerikan Kongresi, kumar makinelerinin taşınmasını düzenleyen bir yasa çıkardı; bilinen adıyla Johnson Yasası. Yasa, kumar araçlarının yasak olduğu yerlere nakledilmesini suç saymakla kalmadı, Amerika'nın eyalet olmayan topraklarında bu makineleri tümden yasakladı. Hawaii 1959'a kadar eyalet değil, Amerikan toprağıydı. Yani Servis Oyunları'nın bütün pazarı, bir imzayla haritadan silindi.

Bromley'in bu noktada sorduğu soru, şirketin önümüzdeki yirmi yılını belirledi: Amerikan askerinin Amerikan maaşıyla durduğu ama Amerikan kumar yasaklarının işlemediği bir yer var mı? Vardı. Japonya'da işgal yönetimi henüz sürüyordu, Kore'de savaş devam ediyordu ve Uzak Doğu'daki Amerikan üsleri Hawaii'dekilerden kalabalıktı. 1952 Şubat'ında şirketin iki çalışanı, Richard Stewart ve Raymond LeMaire, Tokyo'ya yerleşti. Japonya'nın işgali o yılın Nisan sonunda resmen bitti, ama üsler yerinde kaldı; dolayısıyla pazar da yerinde kaldı.

Tokyo'daki yapı ilk yıllarda birkaç ad değiştirdi, önce basitçe iki ortağın soyadını taşıdı, 1953'e gelindiğinde Japonya Servis Oyunları adını aldı. Aynı yılın Eylül'ünde ise bütün ağı yukarıdan tutan bir şirket Panama'da kuruldu. Bu ayrıntı önemsiz bir muhasebe tercihi gibi görünür, ama birkaç yıl sonra müfettişlerin karşısına çıkacak tablonun ilk taşıydı: Hawaii'de, Japonya'da, Kore'de, Filipinler'de, Panama'da ve Nevada'da birbirine bağlı, aynı kişilerin yönettiği ve hiçbiri tek başına bütün resmi göstermeyen onlarca şirket.

İşin fiziksel tarafı ise şaşırtıcı ölçüde somuttu. Makineler Chicago'dan geliyordu; dönemin en büyük üreticileri Gottlieb ve Bally'den satın alınıyor, gemiyle Pasifik'i geçiyor, üs kapılarından içeri sokuluyor ve kulüplere dağıtılıyordu. Kapının içinde Amerikan kuralları geçerliydi, dışında Japon kuralları; ve Japonya'da bu makineler sivillere yasaktı. Şirketin bütün ticareti, bu iki hukuk arasındaki ince bantta yürüyordu.

Markanın doğduğu an da bu dönemdedir. 1954'ün Nisan'ında, bir slot makinesi modeli üzerinde dört harflik bir kısaltma ilk kez kullanıldı. Makinenin adı Diamond Star, yani Elmas Yıldız'dı; üzerine basılan kısaltma ise şirketin İngilizce adındaki iki kelimenin ilk hecelerinden geliyordu: SE ve GA. Bugün dünyanın dört bir yanında milyonlarca insanın bildiği o ad, bir eğlence şirketinin parlak fikri olarak değil, bir kumar makinesinin yan paneline vurulan bir damga olarak ortaya çıktı. Takip eden yedi yıl içinde ağ Güney Kore'ye, Filipinler'e ve Güney Vietnam'a yayıldı. Şirket büyüyordu, kârlıydı ve tek bir müşterisi vardı. O müşteri de bir devletti.

Tek müşterili bir işletmenin kırılma noktası, müşterinin kapıyı kapatmaya karar verdiği gündür. Bu karara giden yol 1958'de, hiç beklenmedik bir yerden başladı: Şirketin bir çalışanı, Amerikan vergi idaresine durumu bildirdi. Başlangıçta sınırlı görünen inceleme, kısa sürede Bromley'in bütün şirketler ağına yayıldı. Müfettişler Panama'daki ana şirketten Nevada'daki montaj hattına kadar her halkayı tek tek açmaya başladı.

Ortaya çıkan iddialar, yıllar içinde kalınlaşan bir dosyaya dönüştü. Şirkete yöneltilen suçlamalar arasında makinelerin üs kullanımı gerekçesiyle vergisiz ithal edilip sonra bu makinelerin yasak olduğu Japon piyasasına kaydırılması vardı. Bir başka iddia, parçaların Amerika dışında üretilip Nevada'da monte edildiği ve ardından Amerikan malı olarak beyan edildiğiydi; bu, üs satın alma kurallarının Amerikan ürünlerine tanıdığı ayrıcalıktan yararlanmak anlamına geliyordu. Dosyada kulüp makinelerinin kasasından pay sızdırılması, Bromley'in takma adlarla banka hesabı açması, kulüp yöneticilerine ödenen komisyonlar, gümrük ihlalleri ve sahte belgeler de sıralanıyordu. Bunların hepsi, altını çizmek gerekir, iddiaydı; ama iddiaların muhatabı için sonuç doğurması için mahkeme kararı beklemek gerekmiyordu.

Askerî bürokrasi kendi kararını çok daha hızlı verdi. 1959 sonbaharında 8. Ordu şirketi kara listeye aldı. Aralık 1959'da Amerikan Donanması daha ağır bir adım attı: Japonya'daki tesislerinden yalnızca şirketi değil, şirketin bütün yöneticilerini, çalışanlarını ve bağlı kuruluşlarını yasakladı. 1960'ta aynı yasak Filipinler'deki üsler için de geldi ve kalıcı oldu. Birkaç yıl sonra, Aralık 1963'te Hava Kuvvetleri de şirketi ihaleden ve tesislerinden men etti; bu men kararı 1967 Nisan'ına kadar sürdü.

Tablonun aritmetiği acımasızdı. Yirmi yıldır tek bir müşteriye satış yapan bir şirket, o müşterinin kapısından içeri giremez hale gelmişti. Deposundaki makineler, kasalarındaki bozuk paralar, kulüp müdürleriyle kurulmuş ilişkiler bir anda kullanılamaz bir sermayeye dönüşmüştü. Elinde bir dağıtım ağı, bir tamirci kadrosu, bir marka ve bir yasak vardı.

31 Mayıs 1960'ta Japonya Servis Oyunları resmen tasfiye edildi. Şirket kapandı, kaydı silindi, adı ticaret sicilinden düştü.

Üç gün sonra, 3 Haziran 1960'ta, Tokyo'da iki yeni şirket kuruldu. Birincisi Nihon Kikai Seizo, yani Japon Makine İmalat; işi makine üretmekti ve ticari faaliyetlerinde o dört harflik markayı kullanıyordu. İkincisi Nihon Goraku Bussan, yani Japon Eğlence Ürünleri; işi bozuk paralı makine dağıtmak ve işletmekti. İki şirketin kurucuları, yöneticileri ve çalışanları kapanan şirketin aynı insanlarıydı. Ve kuruluşlarının hemen ardından yaptıkları ilk büyük işlem, tasfiye edilen şirketin varlıklarını satın almak oldu.

Bu üç günün ne anlama geldiği, sonraki on yıl boyunca tartışıldı. Şirketin bakış açısından bu, bir iş kolunun ikiye ayrılarak yeniden yapılandırılmasıydı; üretim bir tarafa, dağıtım diğer tarafa. Müfettişlerin bakış açısından ise bir yasağın tabela değiştirerek aşılması girişimiydi. 1960 sonbaharında Japon savcılığı şirketi yargıladı, ancak sonuç küçük para cezalarından ibaret kaldı. 1961'de Okinawa'daki Amerikan sivil yönetimi daha sert davrandı ve Senato tutanaklarına göre kaçakçılık, dolandırıcılık, rüşvet ve vergi kaçırma gerekçesiyle 300 bin dolar ceza kesti. 1964'te Amerikan vergi idaresi Bromley ve eşinden 4,7 milyon dolar ödenmemiş vergi talep etti; sonunda tahsil edilen tutar 47 bin 145 dolar ve faizi oldu, bunun bir kısmı da geri verildi. Aynı yılın Aralık ayında Amerikan vergi mahkemesi kararını açıkladı ve Bromley ile ortaklarının hiçbir şekilde dolandırıcılık yapmadığı sonucuna vardı.

Bütün dosyanın kamuoyu önüne çıkması ise 1971'i bekledi. O yıl Amerikan Senatosu, askerî kulüp sistemindeki yolsuzlukları araştıran bir soruşturma yürüttü ve 2 Kasım 1971 tarihli rapor, şirkete yöneltilen 100'den fazla yasa ihlali iddiasını tek tek sıraladı. Bromley bu soruşturmada ifade verdi; silahlı kuvvetlerin işlettiği slot makinesi sayısının 10 bin civarında olduğunu söyledi. Soruşturmayı yürüten Senatör Abraham Ribicoff'un sonucu ise çok netti: Ordu bu makinelerden ne kadar çabuk kurtulursa o kadar iyi olacaktı.

Ama 1960'a dönersek, o üç günün gerçek sonucu şuydu: Üsler kapanmıştı ve yeni kurulan iki şirketin, hayatında ilk kez, üniforma giymeyen bir müşteri bulması gerekiyordu.

Japonya'da slot makinesi sivillere yasaktı, dolayısıyla Japon Makine İmalat için tek yol, bozuk para yiyen başka bir makine bulmaktı. Buldukları şey müzik kutusuydu. 1960'ta Japon Eğlence Ürünleri, tasarımı tümüyle Japonya'da yapılıp seri üretime giren ilk müzik kutusunu geliştirdi; Sega 1000 adını taşıyan bu cihaz, Japon Makine İmalat'ın fabrikasında üretildi. Yirmi yıl boyunca Amerika'dan makine getirip üslere dağıtan bir yapı, ilk kez kendi makinesini kendi yapmıştı. Bu, bir ürün hikâyesinden çok bir kimlik değişikliğiydi: Şirket artık ithalatçı değil, üreticiydi.

Bu dönüşüm için gereken ikinci parça, Tokyo'nun bambaşka bir köşesinde çoktan büyüyordu. David Rosen, 1948'den 1952'ye kadar Amerikan Hava Kuvvetleri'nde görev yapmış, Kore Savaşı yıllarını Japonya ve Uzak Doğu'da geçirmiş bir subaydı. 1954'te sivil olarak Japonya'ya döndü ve kendi şirketini kurdu: Rosen Enterprises, yani Rosen Girişimleri. İlk işleri ithalat ihracattı; Japon resim ve heykellerini Amerika'ya satıyor, kazıma işlemeli çakmaklar ve para klipsleri yaptırıyordu.

Rosen'ı asıl işin içine sokan buluş ise fotoğraf oldu. Japonya'da kimlik fotoğrafı pahalıydı ve en az iki üç gün sürüyordu. Amerika'da ise dakikalar içinde fotoğraf veren kabinler yaygınlaşmıştı. Tek sorun şuydu: O kabinlerin verdiği fotoğraflar bir iki yıl içinde soluyordu, Japon kimlik belgeleri ise dört beş yıl dayanan fotoğraf istiyordu. Rosen ekipmanı ithal etti, banyo sırasındaki sıcaklığı denetim altına alarak solma sorununu çözdü ve iki dakikada fotoğraf veren stüdyolarını ülke çapında yüzü aşkın noktaya yaydı. Böylece elinde, Japonya'nın her yerinde sivil müşterinin önüne çıkan bir mekân ağı oluştu.

1956'da bu ağa koyacak yeni bir şey için izin aldı: 100 bin dolar değerinde Amerikan bozuk paralı eğlence makinesi ithal etme hakkı. Getirdikleri kumar makinesi değil, nişan ve spor temalı makinelerdi; beyzbol, hokey ve en çok tutulan türüyle tüfekli av oyunları. Bunlardan biri, Shoot the Bear, yani Ayıyı Vur, Japonya'da bir furya başlattı. Fotoğraf stüdyolarının yanına kurulan bu köşelere Japonya'da doğrudan "tüfek köşesi" dendi; bir yıl içinde Rosen 200 bin dolarlık yeni bir ithalat izni daha aldı ve zaman içinde ülke genelinde binden fazla tüfek köşesi işletildi. Rosen Girişimleri'nin elinde yaklaşık 200 salonluk bir zincir vardı. Yani Rosen, üs içindeki işin tam yasal ve sivil aynasını kurmuştu: Aynı makineler, bambaşka bir müşteri.

1 Temmuz 1965'te iki taraf birleşti. Japon Eğlence Ürünleri ile Rosen Girişimleri tek şirkete dönüştü ve ortaya çıkan ada, iki tarafın mirası birlikte girdi: Makinelerin üzerindeki dört harflik marka, Rosen'ın şirketinden gelen "Enterprises" kelimesiyle birleşti. Sega Enterprises doğdu ve Rosen şirketin genel müdürü oldu.

Rosen'ın ilk büyük hamlesi, ithalatın matematiğine itiraz etmekti. Amerika'dan makine getirmek pahalıydı, yavaştı ve Japon oyuncunun ilgisini çekecek şeyi seçme özgürlüğü bırakmıyordu. Mademki şirket artık üretim yapabiliyordu, kendi makinesini tasarlamalıydı. 1966'da çıkan sonuç, bir denizaltı makinesiydi: Periscope, yani Periskop. Fikrin kabataslak çizimini Rosen yaptı, projenin başına Shikanosuke Ochi geçti. Benzer bir denizaltı makinesini bir yıl önce Masaya Nakamura'nın atölyesi de denemişti; ama ihracata çıkan, oyun salonlarının fiyat etiketini değiştiren makine Periskop oldu.

Makinenin içinde ekran yoktu. Oyuncu bir periskopa eğiliyor, kutunun derinliğinde zincirlerden sarkan gemi maketlerini görüyor, nişan alıp torpido atıyordu. Her oyun beş torpido hakkı veriyordu. Torpidonun suda aldığı yol, sıra sıra yanıp sönen renkli ışıklarla gösteriliyordu; isabet anında ise elektronik ses efektleri devreye giriyordu. Japonya'da üç kişinin aynı anda oynadığı bir dolapla piyasaya çıktı ve oyun başına 30 yen istedi; bu, o günün alışılmış makine fiyatının iki katıydı. İnsanlar ödedi.

Makine 1967'de Paris'teki bir sergide tanıtıldığında günde 500 frank kazandı; o günün kuruyla yaklaşık 100 dolar. 1968'in Mart ayında tek kişilik modeli uluslararası pazara çıktı ve Amerikan oyun salonu işletmecileri alışık olmadıkları bir fiyat listesiyle karşılaştı. Dolabın kendisi dev gibiydi; yaklaşık 2 metre derinliğinde, 1 metreden geniş. Japonya'dan nakliyesi pahalıydı. Dağıtımcıya maliyeti 1.295 dolardı, oysa dönemin alışılmış makineleri 695 ile 795 dolar arasındaydı. Böyle bir yatırımı oyun başına 10 sentle geri kazanmak mümkün değildi. İşletmeciler fiyatı 25 sente çıkardı, yani çeyrek dolara. Ve oyuncular bundan vazgeçmedi.

Bu, oyun tarihinde tek bir makinenin bütün sektörün fiyatını kalıcı biçimde değiştirdiği andır. Çeyreklik, Amerikan oyun salonunun standardı oldu; sonraki yirmi yılın bütün büyük salon oyunları o bozuk parayla oynandı. Sega için sonuç ise üretim bandının hızlanmasıydı: Periskop'un başarısından sonra şirket yıllarca her yıl 8 ile 10 arasında yeni makine çıkardı.

1969'da Amerikalı dev holding Gulf and Western şirketi satın aldı. Bromley ve Stewart yüzde 80'lik paylarını 10 milyon dolara devretti; LeMaire yüzde 20'yi elinde tuttu. Holding'in koştuğu şartlardan biri, Rosen'ın en az 1972'ye kadar genel müdür olarak kalmasıydı. O sırada ellili yaşlarında olan Bromley bu satışı emeklilik fırsatı saydı; ama altı ay sonra, Stewart'la birlikte İspanya'da Avrupa'ya bozuk paralı makine getiren yeni bir şirket kurdu. Üs kulübünde başlayan alışkanlığı bırakmak kolay değildi.

Geriye kalan şey, bir ironi olmaktan çok bir süreklilik. Bu şirket, bir makineyi "iyi oyun mu" diye değil, "kasası doluyor mu" diye değerlendirmeyi Honolulu'daki üs kulüplerinde öğrendi; ürününü sıkılmış bir askerin bir bozuk parasına değer bulup bulmayacağına göre ölçmeyi orada kurdu. Yirmi yıl sonra aynı ölçü, periskoba eğilen Amerikalı gence çeyrek dolar ödetti ve bütün bir eğlence sanayisinin fiyat birimini belirledi. Japonya'da oyun salonu diye bir şeyin kurulmasını sağlayan tüfek köşelerinin ve o çeyrekliğin arkasındaki adam, David Rosen, 2025'in Noel gününde 95 yaşında hayatını kaybetti.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.