Öğrenme Makinesi Diye Satılan Konsol: Çin'in On Beş Yılı

Bölüm metni

1994 yazında Çin devlet televizyonunda Jackie Chan, çocuklara klavyeli bir "öğrenme makinesi" tanıtıyordu. Kutunun içindeki şey aslında izinsiz kopyalanmış bir Famicom'du — ve altı yıl sonra devlet konsolları tamamen yasaklayınca, o yalan bütün bir ülkenin oyunla kurduğu ilişkinin biçimi hâline geldi.

Doksanlı yılların başında, Çin'in orta büyüklükteki bir şehrinde, bir ailenin salonundaki masanın üstüne bir karton kutu konuyor. Kutunun üstünde "öğrenme makinesi" yazıyor. Anne baba memnun, çünkü aldıkları şeyin adı öğrenme makinesi. Çocuk daha da memnun, çünkü kutunun içinde ne olduğunu tam olarak biliyor. İçeriden gri bir klavye çıkıyor; klavyenin sağ tarafında bir kartuş yuvası, yanında iki tane oyun kolu, bir de televizyona bağlanan kablo var. Klavye bir yanılsama değil, gerçekten çalışıyor. Ama o klavyenin orada bulunmasının sebebi, bir çocuğa daktilo öğretmek değil. O klavye, bir oyun konsolunun bir Çin evine girebilmesi için bulunmuş kılıftır.

Hikâyenin kökü, Nintendo'nun 1983'te Japonya'da satışa çıkardığı makineye uzanıyor: adı Family Computer, kısaca Famicom. Famicom, aile bilgisayarı iddiasıyla satılan ama aslında saf bir oyun makinesi olan bir cihazdı ve Japonya'yı, ardından Amerika'yı kasıp kavurdu. Çin anakarasında ise resmî olarak hiç satılmadı. Famicom'un Çin'e girişi gri yollardan, Hong Kong üzerinden, ortalama bir ailenin aylık kazancıyla kıyaslandığında alınamayacak fiyatlarla oldu. Yani talep vardı, ürün yoktu. Böyle bir boşluk uzun süre boş kalmaz.

1987'de Guangdong eyaletinin Zhongshan kentinde, zar zor ayakta duran bir atari makinesi fabrikası kuruldu. 1989'da fabrikanın başına Duan Yongping adlı genç bir mühendis getirildi. Duan'ın yaptığı iş, teknik bir dâhilik gösterisi değildi: Famicom'un içindeki yongaların kopyalarını Tayvan'dan getirip, kasasını Çin'de üretip, cihazı gerçeğinin çok altında bir fiyata satmak. İlk model D25 adıyla çıktı ve bölgesel bir patlama yaptı. 1991'de fabrika, ürününün takma adını kendi adı yaptı: Çincesi Xiaobawang, yani Küçük Hükümdar. Batıda bu markayı Subor adıyla tanıyacaklardı.

Ama Küçük Hükümdar'ın önünde teknik olmayan, kültürel bir duvar vardı. Çin'de oyun makinesi demek, o yıllarda şehirlerin arka sokaklarındaki havasız atari salonları demekti. Bu salonlar, okulu asan çocukların, kumarın, kavganın adresi olarak biliniyordu. Hiçbir anne baba evine bir atari salonu parçası sokmak istemiyordu. Dolayısıyla asıl müşteri çocuk değil, parayı veren anne babaydı ve o müşteriye "oyun" diye bir şey satmak imkânsızdı.

1993'te şirket cihazı baştan konumlandırdı. Kasaya bir klavye eklendi ve ürün artık bir oyun konsolu değil, Çince ve İngilizce öğreten bir eğitim bilgisayarıydı. İlk klavyeli model SB-218 adıyla çıktı, ardından SB-286 ve SB-486 geldi. Kutunun içinde oyun kartuşlarının yanına eğitim kartuşları kondu: on parmak daktilo alıştırmaları, Çince karakter giriş yöntemleri, temel programlama dili denemeleri. Bu iddianın ikna ediciliğini anlamak için o yılların bilgisayar fiyatlarını hatırlamak gerekiyor. Gerçek bir kişisel bilgisayar, sıradan bir Çin ailesinin yıllık gelirinin kat kat üstündeydi. Öğrenme makinesi ise birkaç yüz yuandı. Yani ebeveyne söylenen şey şuydu: çocuğunuz bilgisayar çağına, bütçenizin elverdiği tek kapıdan girsin.

Bu hamlenin yüzü Jackie Chan oldu. Reklam, Çincede yerleşik bir deyimin üstüne kuruluydu: "çocuğunun ejderha olmasını dilemek", yani evladının büyük adam olmasını istemek. Deyimin içindeki "ejderha olmak" ifadesi, aynı zamanda Jackie Chan'in Çince sahne adının birebir karşılığıydı. Böylece oyuncunun kendi adı, reklamın sloganı hâline geldi: çocuğunun ejderha olmasını isteyen, Küçük Hükümdar alır. Kampanyanın ikinci cümlesi ise işin gerçeğini hiç saklamıyordu: Küçük Hükümdar, keyfi sonsuz.

İşe yaradı. Şirketin satışları 1992'de 100 milyon yuanı, 1995'te 1 milyar yuanı aştı. Cihaz, Çin'de bir kuşağın oyunla ilk teması oldu. Ve evlerde olan şey, kutunun üstündeki yazıyla pek ilgili değildi. Klavye birkaç hafta sonra çekmeceye giriyor, televizyonun karşısında Mario'nun, Contra'nın, tank oyunlarının kartuşları sırayla takılıyordu. Ailenin bilgisayar eğitimi yatırımı, fiilen bir Famicom'du; herkes bunu biliyordu ve kimse yüksek sesle söylemiyordu.

Duan Yongping, 1995'in ağustosunda, hissedarlık talebi karşılanmayınca şirketten ayrıldı ve kendi markasını kurdu; o kök, yıllar sonra Çin'in en büyük telefon üreticilerine uzanacaktı. Küçük Hükümdar onsuz da devam etti: SB-926, ardından 1998'de daha çok bilgisayara benzeyen bir arayüzle SB-2000. Bu arada "öğrenme makinesi" artık tek bir markanın bulduğu kılıf değil, Çin'de başlı başına bir ürün kategorisiydi; onlarca üretici aynı sözle aynı cihazı satıyordu. Koca bir sanayi, tek bir kelimenin üstünde duruyordu. 2000 yılında devlet, o kelimenin neyi kapsadığına karar verecekti.

Yüzyılın başında Çin'de oyunla ilgili kamusal tartışmanın merkezinde evler değil, salonlar vardı. Atari salonları ve yeni açılmaya başlayan bilgisayar oyunu odaları, çocuk sağlığı ve suç gündeminin birleştiği bir yerde duruyordu. Basındaki dil giderek keskinleşiyordu.

9 Mayıs 2000'de Çin'in en etkili gazetelerinden biri olan Guangming Ribao, yani Aydınlık Gazetesi, bir araştırma yazısı yayımladı. Yazının başlığı, oyunları çocuklara nişan almış bir uyuşturucuya benzetiyordu: elektronik eroin. Haberin çıkış noktası bir annenin şikâyetiydi; muhabirler Wuhan'daki oyun odalarına kimliklerini gizleyerek girip içeride gördüklerini anlattılar. Yazının etkisi anında oldu. Aydınlık Gazetesi'ndeki haberin çıktığı gün Wuhan'da yerel yönetim, şehirdeki oyun odalarına yönelik bir temizlik harekâtı başlattı. O metin daha sonra ülkenin en prestijli gazetecilik ödüllerinden birini aldı ve üniversitelerde ders kitaplarına örnek haber olarak girdi. Ama Çin'de oyunlarla ilgili yirmi yıl boyunca kullanılacak kalıbı da o yazı yerleştirdi: elektronik eroin.

Bir ay sonra, haziran 2000'de, Devlet Konseyi'nin genel sekreterliği bir görüş metnini bütün ülkeye dağıttı. Metnin altında yedi kurumun imzası vardı: Kültür Bakanlığı, Devlet Ekonomi ve Ticaret Komisyonu, Kamu Güvenliği Bakanlığı, Bilgi Endüstrisi Bakanlığı, Dış Ticaret ve Ekonomik İşbirliği Bakanlığı, Gümrük Genel İdaresi ve Sanayi ve Ticaret Devlet İdaresi. Belgenin konusu elektronik oyun işletmelerinin düzene sokulmasıydı; ama içindeki bir cümle, bir sanayinin tamamını kapattı. O cümle, bu görüşün yayımlandığı tarihten itibaren, yurt içi pazara yönelik elektronik oyun cihazlarının ve bunların parça ve aksesuarlarının üretiminin ve satışının derhal durdurulmasını emrediyordu.

Metnin hukuki tuhaflığı da burada. Bu bir kanun değildi; bakanlıkların ortak görüşüydü. Ama Çin'in idari pratiğinde böyle bir metnin bağlayıcılığı, bir kanundan aşağı kalmıyordu. Üstelik kimse metne bir bitiş tarihi yazmamıştı. Geçici bir temizlik harekâtı olarak tasarlanan şeyin on beş yıl sürmesinin sebebi büyük ölçüde budur: kaldırılması için ayrı bir karar gerekiyordu ve yıllarca o kararı almak kimsenin önceliği olmadı.

Faturayı önce yerli üreticiler ödedi. Klavyeli kılıfın üstüne kurulmuş kategori, bir gecede zemininden mahrum kaldı. Küçük Hükümdar, son Famicom kopyasını yasaktan önce çıkarmıştı; sonraki yıllarda şirket eğitim elektroniği, ses sistemleri, mutfak aletleri gibi alanlara dağılmış bir markalar topluluğuna dönüştü. Oyun, ürün yelpazesinin söylenmeyen tarafında kaldı.

Yasağın tam olarak neyi kapsadığı ise yıllarca yoruma açık kaldı ve bu boşlukta ilginç denemeler oldu. 2003'te Nintendo, mühendis Wei Yen ile kurduğu ortak girişim aracılığıyla Çin pazarına özel bir cihaz çıkardı: Çince adı Shenyouji, yani Tanrısal Oyun Makinesi. Cihaz aslında bir oyun kolunun içine yerleştirilmiş bir Nintendo 64'tü. Ayrı kartuşu yoktu; oyunlar mağazalardaki özel kiosklardan hafıza kartına indiriliyordu. Yani ortada klasik anlamda bir ev konsolu yoktu ve belgenin lafzına takılmıyordu. Ama Tanrısal Oyun Makinesi, korsan disklerin cep harçlığı fiyatına satıldığı bir pazarda, meşru ve pahalı bir seçenek olarak tutunamadı.

Asıl sonuç şuydu: Çin'de konsol fiziksel olarak kaybolmadı. Elektronik çarşılarında, tezgâhların altında, "eğitim cihazı" etiketiyle, kaçak yollarla gelmeye devam etti. Kaybolan şey, meşru bir pazardı. Resmî satış kanalı olmayan bir ülkede hiçbir yabancı yayıncı o ülke için konsol oyunu yapmaz, yerelleştirme yapmaz, satış beklemez. Donanım kaçak girebilir; bir sektör kaçak kurulamaz. Böylece Çin'de oyun, konsolu bırakıp başka bir odaya taşındı.

O oda, içinde sıra sıra masaüstü bilgisayar bulunan, çoğu zaman bodrumda ya da ikinci katta, sigara dumanı altındaki internet kafeydi. Mantık, öğrenme makinesinin mantığının aynısıydı: evde bilgisayar almak hâlâ çok pahalıydı, ama saati birkaç yuana bilgisayar kiralamak herkesin bütçesine uyuyordu. Yüz milyonlarca insan internete ilk kez evinden değil, kafeden girdi.

Bu zemine 2001'de bir şirket oturdu. Şanghay'da 1999'un sonunda Chen Tianqiao tarafından kurulan Shanda, elinde kalan son 300 bin dolarla Güney Koreli bir stüdyodan çok oyunculu bir çevrimiçi rol yapma oyununun Çin haklarını aldı. Oyun, eylül 2001'de Çin'de Ateşli Kan Efsanesi adıyla açıldı ve iki ay içinde kâra geçti. Ama işin tarih açısından önemli kısmı oyunun kendisi değil, satış biçimiydi. Kutulu yazılım satacak perakende kanalı yoktu, olsa da korsanlık her kutuyu anlamsız kılardı. Dolayısıyla Shanda kutu satmadı: zaman sattı. Ön ödemeli kartlar internet kafeler üzerinden dağıtıldı, kafe işletmecileri fiilen satış noktasına dönüştü, oyuncu oyunu değil oyunda geçirdiği süreyi satın aldı. Ateşli Kan Efsanesi'nin eşzamanlı oyuncu sayısı 2002'de 700 bini geçti. Şirket 2004'te New York'ta Nasdaq'ta halka arz edildi; aynı yılın sonunda sekiz oyun işletiyor ve aynı anda 1,2 milyon oyuncuyu ağırlıyordu.

Yasak, oyun sanayisini öldürmek yerine iş modelini değiştirmişti. Ürün satılamayan bir pazarda hesap, abonelik ve sonunda oyun içi satış satılıyordu. Çin'in bugün dünyanın en büyük oyun pazarı olmasının ve ücretsiz oynanıp içinden para kazanan modelin burada bu kadar erken olgunlaşmasının kökü, büyük ölçüde o kapanmış kapıdır.

Ama internet kafeler de uzun süre rahat bırakılmadı, çünkü aynı korku onları da kuşatmıştı. 16 Haziran 2002 gecesi, saat üçe yaklaşırken, Pekin'in üniversiteler bölgesi Haidian'da iki katlı, ruhsatsız bir internet kafede yangın çıktı. Kafenin adı Lanjisu, yani Mavi Hız'dı. Yangını, kafeye alınmadıkları için tartışan 13 ve 14 yaşındaki iki ortaokul öğrencisi çıkardı; 1,8 litre benzin alıp merdiven boşluğunu tutuşturdular. Pencerelere demir parmaklık takılmıştı, tek kapı kilitliydi. 25 kişi öldü, 13 kişi yaralandı; ölenlerin çoğu çevredeki üniversitelerin öğrencileriydi. Bu, Pekin'in yarım yüzyıldan uzun süredir gördüğü en ölümcül yangındı.

Belediye başkanı şehirdeki bütün internet kafelerin denetim için kapatılmasını emretti. Denetim bir gerçeği ortaya çıkardı: şehirdeki yaklaşık 2.400 kafeden yalnızca 200'ünün ruhsatı vardı. Ardından gelen düzenleme, sektörü arka sokak odalarından çıkarıp ruhsatlı, zincirleşmiş, kimlik soran işletmelere dönüştürdü; 18 yaşından küçüklerin girişi yasaklandı ve bu yasak baskınlarla denetlendi. Böylece Çin'de oyun, kapıda kimlik gösterilen bir mekâna taşınmış oldu.

On beş yıl böyle geçti. Kapı, 2014 yılının ocak ayında aralandı: Devlet Konseyi, Şanghay serbest ticaret bölgesi içinde konsol üretimine ve satışına, deneme niteliğinde izin verdi. Deneme başarılı sayıldı ve temmuz 2015'te Kültür Bakanlığı bir tebliğle izni ülke geneline yaydı. Yabancı konsollar, on beş yıl sonra, yasal olarak Çin'e girdi.

Girdikleri ülke ise artık onları bekleyen ülke değildi. Bir Çinli oyuncunun zihninde oyun demek, yıllardır bir kutu ve bir kartuş değil, bir hesap, bir sunucu ve bir arkadaş listesi demekti. Konsollar geldiğinde, pazar çoktan bilgisayar üzerinden çevrimiçi oynamaya, oradan da telefona geçmişti. Konsol, Çin'de bugün de dar bir meraklı kitlesinin alanı olarak kaldı; paranın döndüğü yer bilgisayar ve mobil oyunlar oldu. Yedi bakanlığın imzaladığı metin oyunu durdurmadı, oyunun biçimini seçti.

Hikâyeyi başlatan markanın sonu ise neredeyse bir kapanış sahnesi gibidir. Küçük Hükümdar, 2018'de görkemli bir dönüş ilan etti: özel üretim bir AMD yongası taşıyan, Windows tabanlı melez bir oyun cihazı olan Z+. 3.000'den fazla cihaz üretildi, tanıtım yapıldı, ön sipariş alındı; ama ürün hiçbir zaman gerçek anlamda satışa çıkmadı. Kasım 2020'de şirket için iflas başvurusu yapıldı. Bir kuşağa oyun konsolunun aslında bir öğrenme makinesi olduğunu öğreten marka, konsolun nihayet yasal olduğu bir ülkede ayakta kalamadı. Kılıf, kılıfı yaratan yasaktan daha uzun yaşamadı; ama o kılıfın altında büyüyen kuşak, dünyanın en büyük oyun pazarını kurdu.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.