Yakuza'nın İskambil Kâğıtları: Nintendo'nun Kayıp Yüzyılı

Bölüm metni

Dünyanın en aile dostu oyun şirketi, ilk müşterilerini Kyoto'nun yeraltı kumarhanelerinde buldu ve iflasın eşiğinden yıllarca kurtulamadı. Mario'dan önce taksiler, oteller, hazır pirinç ve boş kalan bir atış salonu vardı. Nintendo'nun kimsenin anlatmadığı ilk seksen yılı, şirketi oyun dünyasına hangi çaresizliğin ittiğini gösteriyor.

Kyoto, 1889 sonbaharı. Eski imparatorluk başkentinin dar sokaklarında, Kamo Nehri'ne yürüme mesafesindeki küçük bir dükkânda bir adam kâğıt hamuruyla uğraşıyor. Adı Fusajiro Yamauchi. Önünde dut ağacı kabuğundan elde edilmiş kalın, lifli yapraklar duruyor. Bu yaprakları kat kat yapıştırıyor, kurutuyor, keskin bir bıçakla avuç içine sığacak küçük dikdörtgenlere kesiyor. Sonra her birinin üstüne fırçayla bir çiçek, bir kuş ya da bir ay çiziyor. Bu kartlara hanafuda, yani çiçek kartları deniyor. Fusajiro'nun 23 Eylül 1889'da açtığı atölyenin adı ise Nintendo Koppai, yani Nintendo Kart Atölyesi.

Kâğıt oyunlarının Japonya'ya gelişi bundan üç yüzyıl kadar önceye, 16. yüzyılda limanlara yanaşan Portekizli tüccarlara dayanıyor. Japonca'da oyun kâğıdı anlamına gelen karuta sözcüğü bile Portekizce carta kelimesinden geliyor. Ancak kartlar çok geçmeden kumarla özdeşleşti ve Tokugawa yönetimi onları defalarca yasakladı. Her yasaktan sonra kart ustaları desenleri değiştirip yeni bir deste icat etti; sayıları gizlediler, yerine resimler koydular. Hanafuda bu kedi fare oyununun en zarif ürünüydü. 48 karttan oluşan destede yılın 12 ayının her biri 4 kartla temsil ediliyordu. Ocak ayında çam ağacı ve turna kuşu, mart ayında kiraz çiçekleri, ağustosta sazlıkların üstünde parlayan dolunay vardı. Ekim kartında ise başını omzunun üstünden geriye çevirmiş bir geyik duruyordu. Bu geyik öyle tanınır hale geldi ki, Japonca'da birini görmezden gelmek anlamındaki argo ifade bugün hâlâ o kartın adından geliyor.

Ülke 19. yüzyılın ikinci yarısında Meiji döneminde Batı'ya açılırken kart yasakları da gevşedi ve 1880'lerde hanafuda yeniden yasal olarak satılmaya başladı. Fusajiro'nun zamanlaması mükemmeldi. Ama işini asıl büyüten, kartları kimin kullandığıydı. Kyoto ve Osaka'nın arka sokaklarındaki kumarhaneler, özellikle yakuza çetelerinin işlettiği oyun salonları her yeni elde kapağı açılmamış yeni bir deste istiyordu. Hile şüphesini önlemenin en kolay yolu buydu: bir kez oynanan deste bir kenara atılıyordu. Bir kumarhane bir gecede onlarca deste tüketebiliyordu. Fusajiro'nun sağlam, el yapımı kartları bu dünyada kısa sürede aranır hale geldi.

Bu bağın Japon dilinde iz bıraktığı bile söylenir. Hanafudaya akraba başka bir kart oyunu olan oicho kabu'da amaç, kartların toplamının son hanesini 9'a yaklaştırmaktır. Elinize 8, 9 ve 3 gelirse toplam 20 eder, son hane sıfırdır ve bu oyundaki en değersiz eldir. Japonca'da sekiz, dokuz ve üç sayılarının okunuşlarının ilk heceleri yan yana gelince "ya ku za" ortaya çıkıyor. Yaygın kabul gören açıklamaya göre işe yaramaz, kaybetmeye mahkûm adam anlamına gelen bu söz, zamanla kumar dünyasının insanlarına yapışıp kaldı.

Şirketin adının anlamı da bu kumar dünyasına uygun düşer. Nintendo sözcüğü en yaygın yoruma göre "talihi göğe bırak" ya da "şansı cennete emanet et" gibi bir anlama geliyor. Şirketin kendisi bu yorumu hiçbir zaman kesin olarak doğrulamadı, ama kartlarla geçen bir yüzyılın başındaki bir isim için daha uygun bir anlam bulmak zor.

Atölye büyüdü. Fusajiro talebe yetişebilmek için Osaka'da da satış noktaları açtı, çırak aldı, üretimi düzene soktu. Şirketin en ünlü hanafuda markası Daitōryō, yani Başkan adını taşıyordu ve kutusunun üstünde Napolyon'un portresi vardı. 1902'de Nintendo, Japonya'da üretilen ilk Batı tipi oyun kâğıtlarını piyasaya sürdü. Bu kâğıtlar önce yurt dışına satılmak üzere üretildi ama çok geçmeden ülke içinde de alıcı buldu. Atölye artık bir yarı sanat, yarı sanayi kurumuydu.

Fusajiro'nun oğlu yoktu. Japon tüccar ailelerinde sık rastlandığı gibi, kızıyla evlenen Sekiryo Kaneda'yı evlat edindi ve damadı Yamauchi soyadını aldı. Sekiryo 1929'da şirketin başına geçti, Fusajiro ise 1940'ta öldü. Sekiryo, kayınpederinin atölyesini modern bir şirkete dönüştürdü. 1933'te şirketi yeniden yapılandırdı, 1930'larda Kyoto'da şirketin yeni merkez binasını yaptırdı. Savaş yılları zordu ama kart oyunları, karanlık zamanlarda da insanların vazgeçmediği küçük kaçışlardan biriydi. Nintendo ayakta kaldı. Asıl sarsıntı ise savaştan sonra, bir hastane odasından gelecekti.

1949'da Sekiryo Yamauchi felç geçirdi. Şirketi devredebileceği tek kişi torunuydu: Hiroshi Yamauchi. Hiroshi o sırada Tokyo'daki Waseda Üniversitesi'nde hukuk okuyordu ve 22 yaşındaydı. Küçük yaşta babası aileyi terk etmiş, onu büyükanne ve büyükbabası büyütmüştü. Dedesi sert bir adamdı, torunuyla arası hiçbir zaman yakın olmamıştı. Ama yatağından kalkamayan Sekiryo için seçenek kalmamıştı. Hiroshi okulu bıraktı ve Kyoto'ya döndü.

Hiroshi kabul etmeden önce tek bir şart koştu: şirkette aileden kendisinden başka kimse çalışmayacaktı. Bu, kuzenini işten çıkarmak anlamına geliyordu. Dedesi kabul etti. Genç patronun ilk günleri kolay geçmedi. Yıllardır şirkette çalışan yöneticiler, onlara emir veren bu deneyimsiz gence şüpheyle bakıyordu. Fabrika işçileri ise kısa süre içinde greve gitti. Hiroshi'nin cevabı sert oldu: kendisine meydan okuyan pek çok kıdemli yöneticiyi görevden aldı. Bundan sonra Nintendo'da yeni ürünler hakkında son sözü tek başına o söyleyecekti ve bu alışkanlık onlarca yıl sürecekti.

İlk adımları cesur ve başarılıydı. 1951'de şirketin adını Nintendo Oyun Kâğıdı Şirketi olarak değiştirdi. 1953'te Japonya'nın ilk plastik oyun kâğıtlarını üretti. Bunlar kâğıttan çok daha dayanıklıydı ama piyasa başta temkinliydi. Asıl sıçrama 1959'da geldi. Hiroshi, Walt Disney şirketiyle bir anlaşma yaptı ve Disney karakterlerinin basıldığı oyun kâğıtları üretmeye başladı. Bu basit bir lisans anlaşmasından fazlasıydı. Kartlar artık yalnızca yetişkinlerin, hatta kumarbazların değil, çocukların da eline geçiyordu. Desteler tütüncülerin ve kumar dükkânlarının yanı sıra oyuncakçılarda da satılmaya başladı. İlk yıl 600 bin deste satıldı. Nintendo'nun aileler için bir şey üreten bir şirket olarak görülmesi bu noktada başladı.

Ama Hiroshi'nin aklını kurcalayan bir an vardı. 1956'da Amerika'ya gitmiş ve dünyanın en büyük oyun kâğıdı üreticisi olan United States Playing Card Company'yi, yani Amerikan Oyun Kâğıdı Şirketi'ni ziyaret etmişti. Devasa bir fabrika, göz kamaştırıcı bir merkez bekliyordu. Karşılaştığı şey ise küçük bir ofis oldu. Sektörün en büyük oyuncusu bile bu kadar mütevazıysa, kart işinin bir tavanı olduğunu fark etti. Nintendo ne kadar büyürse büyüsün, oyun kâğıdı bir gün yetmeyecekti.

1962'de Nintendo, Osaka Borsası'na ve Kyoto Borsası'na açıldı. Bir yıl sonra adındaki "oyun kâğıdı" sözünü düşürdü ve yalnızca Nintendo Şirketi oldu. Bu isim değişikliği bir niyet beyanıydı: şirket artık her şey olabilirdi. Ve Hiroshi gerçekten de her şeyi denedi. Bir taksi şirketi kurdu. Hazır pirinç ve hazır şehriye gibi gıda ürünleri piyasaya sürdü. Şirketin kısa saatlik kiralanan otel işine girdiği de anlatılır, ama bu iddia hiçbir zaman tam doğrulanmadı. Taksi şirketi sendika anlaşmazlıklarıyla boğuştu ve kâr getirmedi. Gıda ürünleri tutunamadı. Deneylerin hiçbiri ayakta kalamadı.

Bu sırada şirketin dayandığı direk de sallanıyordu. 1960'ların ortasında Japonya'da oyun kâğıdı piyasası doyuma ulaştı. Televizyon evlere girmişti, gençlerin boş zamanı başka yerlere akıyordu, kumarhaneler eskisi gibi deste tüketmiyordu. Satışlar düştü. Nintendo hisselerinin fiyatı 900 yen civarından 60 yene kadar indi. Kyoto'daki o eski atölyenin 75 yıllık mirası, genç bir patronun elinde eriyip gidiyormuş gibi görünüyordu.

Kurtuluş beklenmedik bir yerden, bir bakım atölyesinden çıktı. 1965'te Nintendo, kart üretim makinelerinin bakımıyla ilgilenmesi için Gunpei Yokoi adında genç bir elektronik mühendisi işe aldı. Yokoi boş vakitlerinde kendi eğlencesi için kurcalıyordu. Yaptıklarından biri, iç içe geçmiş tahta çubuklardan oluşan, bir sapı sıkınca uzayıp uzaktaki nesneleri kavrayan bir makas koldu. Hiroshi Yamauchi fabrikayı dolaşırken bu oyuncağı gördü, Yokoi'yi odasına çağırdı ve ondan bunu satılabilir bir ürüne dönüştürmesini istedi.

1966'da piyasaya çıkan Ultra Hand, yani Ultra El, 1 milyondan fazla sattı. Nintendo yıllardır aradığı yeni kapıyı bulmuştu: oyuncak. Hiroshi kart makinelerini tamir eden bu mühendisi yeni kurulan araştırma ve geliştirme birimine aldı. Ardından fırlatma makineleri, el ele tutuşan iki kişinin arasındaki elektrik akımını ölçüp aralarındaki aşkı puanlıyormuş gibi yapan Love Tester, yani Aşk Ölçer, ve başka oyuncaklar geldi. Nintendo artık elektrikle, ışıkla, sensörlerle uğraşıyordu.

Bu dönüşümde bir isim daha önemlidir: Masayuki Uemura. Uemura, güneş pilleri üreten Sharp şirketinde çalışıyordu ve Nintendo'ya ışığa duyarlı hücreler satmaya gelmişti. Yokoi ile birlikte, bir ışık tabancasının hedefe isabet ettiğini algılayan oyuncak tüfekler tasarladılar. 1970'te piyasaya çıkan bu ışın tabancası serisi büyük ilgi gördü ve Uemura kısa süre sonra Nintendo'ya katıldı.

Sonra Hiroshi, şirketin geleceğini koca bir bahse yatırdı. 1960'ların sonunda Japonya'da bir bowling çılgınlığı yaşanmış, ülkenin dört bir yanında salonlar açılmıştı. Ama 1970'lerin başında bu çılgınlık söndü ve salonlar bomboş kaldı. Nintendo bu salonları bir fırsat olarak gördü. Işın tabancası teknolojisini insan boyutuna taşıdılar ve 1973'te Laser Clay Shooting System, yani Lazer Atış Sistemi'ni kurdular. Eski bowling pistlerinin sonuna perdeler gerildi, projektörler havaya fırlatılan uçan hedefleri yansıtıyor, oyuncular ellerindeki tüfeklerle onları vurmaya çalışıyordu. Lazer Atış Sistemi'nin ilk salonları ağzına kadar doluydu ve sipariş yağıyordu.

Ama aynı yıl 1973 petrol krizi patlak verdi. Japonya ekonomisi sarsıldı, eğlence harcamaları ilk kesilen kalem oldu. Siparişler birbiri ardına iptal edildi. Nintendo, bu salonlar için yaptığı yatırımlar yüzünden yaklaşık 5 milyar yenlik bir borcun altına girdi. Şirket bir kez daha uçurumun kenarındaydı.

Bu sefer çıkış yolu, büyük salonları küçültmekten geçti. Nintendo aynı film yansıtma ve ışık algılama tekniğini tek bir kabine sığdırdı. 1974'te çıkan Wild Gunman, yani Vahşi Silahşor, oyuncuyu perdede beliren bir kovboyla düelloya sokuyordu. Bu, şirketin oyun salonlarına yönelik ilk adımlarından biriydi. 1975'te Nintendo, dünyanın ilk ev video oyunu konsolunun Japonya'daki dağıtımını üstlendi ve böylece bu yeni dünyayı içeriden tanıma fırsatı buldu. 1977'de Mitsubishi Electric ile ortaklaşa geliştirdiği Color TV-Game, yani Renkli Televizyon Oyunu serisini çıkardı. Serinin farklı modelleri toplamda yaklaşık 3 milyon adet sattı. Kart makinelerinin yağ kokusundan, televizyon ekranlarının ışığına geçiş tamamlanıyordu.

Aynı yıl, 1977'de, Nintendo'ya sanayi tasarımı okumuş Shigeru Miyamoto adında genç bir sanatçı katıldı. Babasının, Hiroshi Yamauchi'nin eski bir tanıdığı olduğu anlatılır. Birkaç yıl içinde Miyamoto, bir marangozun koca bir maymundan sevgilisini kurtarmaya çalıştığı Donkey Kong'u tasarlayacaktı. Yokoi ise 1980'de tek bir oyun oynatan cep boyutundaki Game & Watch, yani Oyun ve Saat cihazlarını yaratacaktı. 1983'te ise Uemura'nın liderliğindeki ekip Famicom'u, yani Aile Bilgisayarı'nı piyasaya sürecekti. Sonrası, bugün herkesin bildiği hikâye.

Ama o bilinen hikâyenin içinde, kayıp yüzyılın izleri hâlâ okunuyor. Gunpei Yokoi'nin ömrü boyunca savunduğu bir felsefe vardı. Japonca'da "eskimiş teknolojiyle yatay düşünme" diye özetlenir. Yokoi'ye göre en yeni, en pahalı teknolojiyi kovalamak yerine, ucuzlamış, iyice anlaşılmış, güvenilir parçaları yeni ve beklenmedik biçimde kullanmak gerekiyordu. Bu bakış, bir kart üreticisinin elektronik dünyasına giriş biçiminin ta kendisidir. Nintendo hiçbir zaman en güçlü makineyi yapma yarışına girerek değil, mevcut bir şeyle insanları nasıl şaşırtabileceğini sorarak büyüdü. Tahta çubuklardan bir makas kol, bir güneş pilinden bir ışın tabancası, boş bir bowling salonundan bir atış poligonu. Bu zincirin halkaları birbirine benzer.

Hiroshi Yamauchi'nin şirkete yerleştirdiği sert merkeziyetçilik de aynı mirasın parçasıydı. O, kendisi oyun oynamayan bir adamdı ve bunu açıkça söylerdi. Ama yılların deneme yanılmasından çıkardığı ders, bir ürünün teknik özelliklerinden çok, insanlara ne hissettirdiğinin önemli olduğuydu. Taksiler, pirinç paketleri, boşalan salonlar ona neyi yapmaması gerektiğini öğretmişti. Hiroshi 2002'ye kadar, yani 53 yıl boyunca şirketin başında kaldı ve 2013'te öldü.

Ve kartlar? Kartlar hiç bitmedi. Nintendo bugün hâlâ hanafuda üretiyor. Kyoto'daki mağazalarda, kutuları üzerinde Napolyon'un portresiyle Başkan markalı desteler satılıyor. Şirket zaman zaman kendi oyun karakterlerini de bu geleneksel destelere yerleştirdi; ekim ayının geyiğinin yerine tanıdık yüzlerin göründüğü kartlar çıktı. Sekiryo Yamauchi'nin 1930'larda yaptırdığı o eski merkez binası ise bugün bir otel. 2022'de kapılarını açan bu otel, Nintendo tabelasının bir zamanlar asılı olduğu cepheyi, bina girişindeki eski şirket levhasını koruyor.

Bir zamanlar Kyoto'nun arka sokaklarında, kumarbazların her elde yırtıp attığı kartları üreten küçük bir atölye, bir yüzyıl sonra dünyanın en tanınmış eğlence şirketlerinden birine dönüştü. Arada pek çok batış, pek çok yanlış kapı vardı. Ama atölyenin adı, belki de en baştan beri ne yapılması gerektiğini söylüyordu: elinden geleni yap, gerisini talihe bırak.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.