Barbie'nin Patronu, Mavi Kirpi: Sega Nintendo'ya Karşı

Bölüm metni

1990'da Amerika'daki her on oyun konsolundan dokuzu Nintendo'ydu ve Sega'nın başına gelen adam ömründe hiç video oyunu satmamıştı, sadece Barbie bebek satmıştı. Tokyo'daki yönetim kurulu planını duyunca masayı neredeyse terk etti: oyunu bedava vermek, fiyatı kırmak ve Mario'ya açıkça savaş ilan etmek. Bir yıl sonra mavi bir kirpi, oyun tarihinin en sert konsol savaşını başlatacaktı.

1990 yazında Hawaii'de, Maui adasında tatil yapan bir adamın kapısı çalınır. Kapıdakiler Sega'nın Tokyo'dan gelen patronu Hayao Nakayama ve ekibidir. Tatildeki adamın adı Tom Kalinske'dir. Oyun dünyasında pek tanınmıyordur ama oyuncak dünyasında çok bilinen bir isimdir. Yıllarca Mattel'de çalışmış ve şirketin en üst kademelerine yükselmiştir. Seksenlerin başında satışları gerileyen Barbie'yi yeniden canlandıran ekibin başındaki isim odur. Bebeği tek bir ürün olmaktan çıkarıp her biri ayrı bir hikâye anlatan tema serilerine dönüştürmüştür. He-Man figürlerini bir çizgi diziyle birlikte pazarlayarak oyuncakla televizyonu aynı hikâyenin iki parçası hâline getirmiştir. Nakayama'nın aradığı da tam olarak budur: video oyununu bir oyuncak, bir kimlik, bir yaşam biçimi gibi satabilecek biri.

O günlerde Amerika'da video oyunu demek Nintendo demekti. Nintendo'nun 8 bitlik konsolu pazarın yaklaşık yüzde 90'ını elinde tutuyordu. Şirket, kendi konsoluna oyun yapan yayıncılara sıkı kurallar koyuyordu. Kartuş üretimini kendi denetiminde tutuyor, bir yayıncının yılda çıkarabileceği oyun sayısını sınırlıyor ve pek çoğundan bu oyunları başka platformlara taşımamasını bekliyordu. Japonya'da Mega Drive adıyla satılan, Amerika'da ise Genesis adıyla 1989'da piyasaya çıkan Sega'nın 16 bitlik makinesi teknik olarak daha güçlüydü. Önceki yönetim kibar bir meydan okumayla, Genesis'in Nintendo'nun yapamadığını yaptığını söyleyen reklamlar da yapmıştı. Ama ortada bir eksik vardı: Sega'nın Mario'su yoktu.

Bu eksikliği Tokyo'da şirket de görüyordu. Sega bünyesinde bir maskot yarışması açılmıştı ve amaç açıktı: Mario'yla boy ölçüşebilecek, Sega'yı tek başına temsil edebilecek bir karakter bulmak. Önerilen taslaklar arasında kulaklarıyla nesneleri yakalayabilen bir tavşan, bir armadillo, bir köpek ve pijamalı, koca bıyıklı bir adam vardı. Bıyıklı adam elenmedi; kenara kondu ve sonradan kötü karakter oldu. Japonya'da Doktor Eggman, Amerika'da Doktor Robotnik diye tanınacak olan figür buydu.

Kazanan taslak, tasarımcı Naoto Ohshima'nın kirpisiydi. İlk çalışmalarda karaktere Japonca'da kirpi anlamına gelen kelimeye gönderme yapan, iğneli fare anlamında bir lakap takılmıştı. Kirpi seçiminin oyunla ilgili çok pratik bir gerekçesi vardı. Sırtı dikenli bir hayvan top gibi kıvrıldığında kendiliğinden bir silaha dönüşüyordu. Düşmanlara zıplamak için ayrı bir tuşa ya da ateş etmeye gerek yoktu; hız ve kıvrılma yeterliydi. Oyunun tasarım fikri karakterin bedenine yerleşmişti.

Rengi de tesadüf değildi. Sonic'in mavisi Sega logosunun kobalt mavisinden alındı. Kırmızı beyaz ayakkabıları için Ohshima'nın iki ilham kaynağından söz edilir: Michael Jackson'ın Bad albümü dönemindeki tokalı botları ve Noel Baba'nın kırmızı beyaz kıyafeti. Ohshima'nın New York'a yaptığı bir yolculukta taslakları Central Park'ta yoldan geçenlere gösterdiği ve en çok ilgiyi kirpinin gördüğü de anlatılır. Karakter Japonya'da çizilmiş olsa da gözünü baştan Amerikan pazarına dikmişti.

Ama bir karakter tek başına oyun değildir. Sonic'i Sonic yapan, programcı Yuji Naka'nın motoruydu. Naka, Genesis'in işlemcisini zorlayarak ekranın baş döndürücü bir hızla kaymasını, karakterin dikey çemberlerin içinden dönerek geçmesini ve eğimlerde ivme kazanmasını sağlayan bir sistem kurdu. Bölüm tasarımcısı Hirokazu Yasuhara da bu hızı anlamlı kılacak parkurlar çizdi. Hızlı oynayan oyuncu yüksek yollardan uçup gidiyor, tökezleyen ise aşağıdaki daha zorlu yollara düşüyordu. Müzik için Japonya'nın popüler grubu Dreams Come True'nun basçısı Masato Nakamura'yla çalışıldı. Ortaya çıkan şey Mario'nun dikkatli, ölçülü platform anlayışının neredeyse tam tersiydi: bir an bile durmak istemeyen, sabırsız ve havalı bir kahraman.

Karakter Amerika'ya ulaştığında Sega'nın Amerika şubesindekilerin hepsi aynı heyecanı duymadı. Yerel ekipten bazıları karakteri fazla tuhaf buldu. Japon taslaklarında yer alan bir insan kız arkadaş ve kirpinin rock grubu gibi ayrıntılar Amerikan ekibinin itirazıyla çıkarıldı. Sega'nın Amerika'daki pazarlama ekibinden Madeline Schroeder, karakterin kişiliğini ve sınırlarını tanımlayan kapsamlı bir rehber hazırladı. Ve kirpinin yeni patronu Tom Kalinske, bu mavi hayvanla bütün şirketi riske atacak bir plan kurmaya başladı.

Kalinske'nin planı dört ayak üzerine kuruluydu. Genesis'in fiyatı 189 dolar 99 sentten 149 dolar 99 sente düşecekti. Konsolun yanında verilen eski oyun kutudan çıkarılacak, yerine Sonic konacaktı. Sega, Amerikalı oyuncunun zevkine göre, özellikle spor oyunları ağırlıklı olmak üzere Amerika'da geliştirilen oyunlara yatırım yapacaktı. Reklamlarda da Nintendo'ya kibarca değil, doğrudan saldırılacaktı.

Plan Tokyo'daki yönetim kurulunda soğuk karşılandı. Japonya'da Sega'nın hit oyunu ayrı satılırken, Amerika'da her konsolun yanında bedavaya verilmesi pek çok yöneticiye akıl dışı geliyordu. Bu, en değerli ürünün gelirinden vazgeçmek demekti. Anlatılana göre toplantıdaki itirazlar uzayıp gidince Nakayama araya girdi ve Kalinske'yi Amerika'daki kararları vermesi için işe aldıklarını, o yüzden bırakın kararını versin dediklerini söyledi. Kumar onaylanmıştı.

Sonic the Hedgehog, yani Kirpi Sonic, Kuzey Amerika'da 23 Haziran 1991'de piyasaya çıktı. Yaklaşık iki ay sonra, 23 Ağustos 1991'de Nintendo'nun 16 bitlik cevabı Super Nintendo da Amerika raflarındaki yerini aldı. Nintendo'nun yeni makinesi 199 dolar 99 sentti ve yanında Mario'nun yepyeni macerası geliyordu. Böylece o yılbaşı sezonu iki şirketin doğrudan karşılaştığı ilk büyük meydan oldu. Bir tarafta tanınan, güven veren bıyıklı tesisatçı, öbür tarafta daha ucuz bir konsolla birlikte bedava gelen, ayağını sabırsızca yere vuran mavi kirpi vardı.

Kalinske'nin oyuncak sektöründen getirdiği en önemli şey, ürünün karşısındaki kişiyi tanımlamaktı. Nintendo aileye, çocuklara, oturma odasına sesleniyordu. Sega ise kendine biraz daha büyük, biraz daha asi bir genç kitle seçti. Reklam ajansı Goodby, Berlin ve Silverstein'ın hazırladığı reklamlar hızlı kurgulu, gürültülüydü ve sonunda Sega adını haykıran bir sesle kapanıyordu. Pazarlama ekibi, Genesis'in teknik üstünlüğünü anlatmak için hızlı işleme anlamına gelen ve aslında teknik bir terimden çok reklam buluşu olan bir slogan da uydurdu. Bazı reklamlarda iki konsol açıkça karşılaştırılıyor, Nintendo'nun makinesi yavaş ve çocukça gösteriliyordu. O dönem Amerikan televizyonunda bir rakibi adıyla anarak hedef almak oyun sektöründe pek görülmemişti.

Sonuç dengeleri değiştirdi. Sonic'in Genesis için satılan kopya sayısının, büyük kısmı konsolla birlikte verilenler olmak üzere, 15 milyona yaklaştığı kabul edilir. Genesis satışları hızla yükseldi. Sega'nın kendi açıkladığı rakamlara göre şirket, doksanların ortasına doğru birkaç yılbaşı sezonunda Amerika'daki 16 bitlik pazarın yarısından fazlasını ele geçirdi. Nintendo bu rakamlara her zaman itiraz etti ve yıllık toplamlarda kendi makinesinin önde olduğunu savundu. Ama tartışmasız olan bir şey vardı: neredeyse tek başına bir pazara hükmeden şirketin artık gerçek bir rakibi vardı.

Kalinske kirpiyi bir oyun kahramanından fazlasına dönüştürdü. Sonic çizgi dizilere, çizgi romanlara, okul çantalarına ve New York'taki ünlü şükran günü geçit törenindeki dev bir balona taşındı. Bu tam olarak Mattel'deki formüldü: karakteri ekranın dışına çıkar, çocuğun gününün her köşesine yerleştir. 24 Kasım 1992'de devam oyunu, tarihin ilk büyük dünya çapında eş zamanlı oyun lansmanlarından biriyle aynı gün Amerika, Avrupa ve Japonya'da birden satışa çıktı. Sega bu salı gününe, ikinci oyunun adıyla haftanın gününü birleştiren bir kelime oyunu yakıştırdı.

Rekabet yalnızca reklam filmlerinde değil, yayıncıların masasında da sürüyordu. Genesis güçlendikçe Nintendo'nun koyduğu sıkı kurallar yayıncılar için daha ağır gelmeye başladı. İki büyük konsol olduğu bir dünyada bir yayıncıyı tek bir platforma bağlamak zorlaştı. Nintendo da doksanların başında bu kısıtlamalarından bazılarını gevşetti. Kalinske'nin kumarı Nintendo'yu yenmekten çok, Nintendo'nun hükmettiği düzeni dağıtmış ve Amerikan oyun pazarını iki kutuplu hâle getirmişti.

Ama zirvede duran her şirket gibi Sega da bir sonraki adımı düşünmek zorundaydı. Ve o adımı atarken şirketin iki yakası, Tokyo ile Kaliforniya, birbirinden giderek uzaklaşıyordu.

Doksanların ortası, oyun dünyasının üç boyuta geçtiği yıllardı. Sega bu geçişte tek bir yol seçmek yerine birden fazla yola birden girdi. 1992'de Genesis'e takılan bir CD eklentisi çıktı. Kasım 1994'te Genesis'i 32 bitlik makineye dönüştürmeyi vaat eden ikinci bir eklenti, 32X geldi. Aynı ay, 22 Kasım 1994'te ise Japonya'da tamamen yeni bir konsol, Saturn satışa sunuldu. Oyuncular ve geliştiriciler hangi Sega makinesine yatırım yapacaklarını bilemez hâle geldi. Geliştiriciler, iki ayrı işlemcili karmaşık mimarisi nedeniyle Saturn'e oyun yazmanın zor olduğundan yakınıyordu.

Bu tabloda yeni bir oyuncu daha vardı. Saturn'den sadece birkaç gün sonra, 3 Aralık 1994'te Sony, PlayStation'ı Japonya'da piyasaya sürdü. Kalinske yıllar sonra verdiği röportajlarda, daha önce Sony ile Sega'nın Amerika şubesi arasında ortak bir donanım üzerine görüşmeler yapıldığını ve bu fikrin Tokyo'daki yönetim tarafından reddedildiğini anlatacaktı. Bu, olaylara Kalinske'nin bakış açısıdır. Ama ortadaki gerçek değişmiyordu: Sega'nın en tehlikeli rakibi artık Nintendo değil, oyun dünyasına yeni giren bir elektronik devi olacaktı.

Mayıs 1995'te, Los Angeles'ta ilk Elektronik Eğlence Fuarı, kısaca E3 düzenlendi. Sektörün yeni kuşak konsolları burada vitrine çıkacaktı. Amerika'da Saturn'ün 2 Eylül'de piyasaya çıkacağı daha önce duyurulmuş, Sega bu tarihe Satürn kelimesiyle cumartesiyi birleştiren bir isim bile koymuştu. Kalinske sahneye çıktı ve salonu şaşırtan bir duyuru yaptı: Saturn eylülü beklemeyecekti. Konsol tam o gün, 399 dolarlık fiyatla, seçilmiş birkaç perakende zincirinin raflarına girmişti bile.

Sürpriz lansman kâğıt üzerinde Sony'nin önüne geçmek için zekice bir hamleydi. Pratikte ise ters tepti. İlk sevkiyat sınırlıydı ve oyun kütüphanesi ancak birkaç oyundan oluşuyordu. Asıl zarar perakende tarafında yaşandı. Erken satıştan haberdar edilmeyen ya da dışarıda bırakılan mağazalar kendilerini aldatılmış hissetti. KB Toys zinciri gibi bazı perakendeciler Sega ürünlerini satmayı bıraktı. Geliştiricilerin de çoğu oyunlarını eylül tarihine göre planlamıştı. Kalinske sonradan bu erken lansmana karşı olduğunu, kararın Japonya'dan geldiğini söyleyecekti. Sahneye çıkıp duyuruyu yapan yine de oydu.

Ardından Sony'nin sırası geldi. Sony'nin Amerika'daki oyun biriminin başındaki Steve Race kürsüye çıktı ve sadece tek bir sayı söyledi: 299. Ardından sahneyi terk etti. PlayStation, Saturn'den 100 dolar ucuz olacaktı. Salondakilerin alkışı, birkaç dakika önce Sega'nın yaptığı duyuruyu bir anda gölgede bıraktı. PlayStation Kuzey Amerika'da 9 Eylül 1995'te piyasaya çıktığında, Saturn'ün erken başlangıcının sağladığı avantaj eriyip gitmişti.

Bu, Kalinske'nin yıllar önce Nintendo'ya karşı kullandığı oyunun neredeyse aynısıydı: daha uygun fiyat, daha genç ve daha havalı bir kimlik, yetişkinliğe adım atmakta olan oyuncuya seslenen bir dil. Bu kez aynı silah Sega'ya doğrultulmuştu. Saturn dünya çapında 9 milyon kadar satarken, PlayStation zamanla 100 milyonu aşacaktı.

Tom Kalinske, 1996 yazında Sega'dan ayrıldığını açıkladı ve oyuncak ile eğitim dünyasına geri döndü. Sega, 1998'de Japonya'da ve ertesi yıl Amerika'da Dreamcast'le son bir atak yaptı. Bu konsol yaratıcı oyunlarıyla bugün hâlâ sevgiyle anılır. Ama 31 Ocak 2001'de Sega konsol üretiminden çekildiğini ve bundan sonra yalnızca oyun yayıncısı olarak yoluna devam edeceğini duyurdu.

Hikâyenin en ironik halkası bundan sonra geldi. Mario'yu yenmek için tasarlanmış kirpi, aynı yıl Nintendo'nun konsoluna taşındı. 2007'de ise Mario ve Sonic, Olimpiyat temalı ortak bir oyunda aynı koşu pistinde yan yana göründü. Bir dönem birbirine laf yetiştiren reklam filmlerinin kahramanları artık aynı kutunun kapağını paylaşıyordu.

Ama savaşın bıraktığı iz bir maskottan çok daha kalıcıydı. Kalinske'nin Sega'sı, video oyunlarının yalnızca çocuklara değil, gençlere ve genç yetişkinlere de satılabileceğini gösterdi. Konsol satışını sürükleyen şeyin donanımdan çok yanında gelen oyun ve marka kimliği olduğunu kanıtladı. Rakibe doğrudan meydan okuyan reklam dilini sektörün olağan bir parçası hâline getirdi. Sony'nin doksanların ortasında kurduğu PlayStation kimliği, kısmen bu zeminin üzerinde yükseldi. Gazeteci Blake J. Harris bu yılları 2014'te Console Wars, yani Konsol Savaşları adlı kitabında anlattı. Konsol Savaşları sonradan bir belgesele de dönüştü. Mavi kirpi ise 2020'den itibaren sinema perdesinde koşmaya başladı.

Bugün mağaza raflarında konsollar hâlâ birbirleriyle yarışıyor. Ama o rekabetin dili, yani fiyat kırmalar, oyunla birlikte satılan paketler ve rakibe açıkça göz kırpan sahne gösterileri, bir oyuncakçının Hawaii'deki tatilinin yarıda kesildiği o yaz gününe kadar uzanıyor.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.