Kaybol Diye Yapılan Oyun: Zelda'nın Doğuşu

Bölüm metni

1986'da Nintendo'nun ekibi yeni oyunu ilk denediğinde kimse ne yapacağını bilemedi ve herkes kayboldu. Shigeru Miyamoto'nun cevabı oyunu kolaylaştırmak olmadı; tam tersine, kılıcı bile bir mağaranın karanlığına sakladı. Çünkü yapmak istediği bir oyun değil, çocukken ormanda tek başına hissettiği o korkuyla karışık merakın kendisiydi.

Kyoto'nun kuzeybatısında, dağların arasına sıkışmış Sonobe adında küçük bir kasaba var. 1950'lerin sonunda ve 1960'larda burada büyüyen bir çocuğun televizyonu, oyuncak dükkânı ya da gidebileceği bir eğlence merkezi pek yoktu. Ama ormanı, tepeleri, pirinç tarlaları ve sabahları sisle örtülen dereleri vardı. Bu çocuğun adı Shigeru Miyamoto'ydu. 1952'de doğmuştu ve ileride bir video oyunu yapıp milyonlarca insanı kaybolmaya davet edecekti.

Miyamoto'nun çocukluk anılarında aynı sahneler hep geri gelir. Okuldan sonra evden çıkar, tanımadığı bir patikaya sapar ve nereye çıktığını görmek için yürür. Kimse ona haritayı vermemiştir; haritayı kendisi çizer, ama kâğıda değil, aklına. Bir gün yürürken ağaçların arasında birden bir gölle karşılaşır. Ne bir tabela vardır ne de birinin "Bak, orada göl var" demesi. Sadece oradadır ve onu bulan kişi odur. Miyamoto yıllar sonra o anı, bir şeyi kendi başına keşfetmenin verdiği şaşkınlık olarak anlatacaktı.

Bir başka gün tepenin yamacında bir oyuk görür. Toprağın içine doğru uzanan, karanlık bir ağız. Yaklaşır, içeriye bakar ama giremez; karanlık fazla derindir. Eve döner, bunu düşünmeden duramaz. Birkaç gün sonra elinde bir fenerle geri gelir. Fenerin titrek ışığında mağaranın içine adım atar. Orada ne bulduğu pek önemli değildir. Asıl önemli olan, korkunun ve merakın aynı anda insanın göğsünde nasıl çarptığıdır. O his, yani bir sonraki köşede ne olduğunu bilmemek, ileride bir oyunun bütün iskeletini oluşturacaktı.

Bir de evin kendisi vardı. Geleneksel Japon evlerindeki sürgülü kâğıt kapılar, odaları birbirine bağlayan, açıldıkça yeni bir oda gösteren bir düzen kurar. Miyamoto'nun anlattıklarına göre çocukken bu kapılar onun için küçük bir labirentti. Bir odadan ötekine geçmek, bir sonraki kapının arkasında ne olduğunu merak etmek demekti. Zindan dediğimiz şey, oda oda ilerlenen, her kapının bir soru olduğu o mimari, işte o evin içinde filizlenmişti.

Miyamoto büyüdü, endüstriyel tasarım okudu ve 1977'de Nintendo'ya girdi. 1981'de Donkey Kong ile adını duyurdu. 1985'e gelindiğinde ise aynı anda iki büyük işin başındaydı. Bunlardan biri Super Mario Bros., yani Süper Mario Kardeşler'di: soldan sağa akan, zamana karşı koşulan, her bölümün bir başı ve sonu olan bir macera. Diğeri ise tam tersi bir fikirdi. Yanında, sonradan Nintendo'nun en önemli tasarımcılarından biri olacak Takashi Tezuka vardı. İkisi birlikte, oyuncuyu bir yöne itmek yerine her yöne bırakan bir oyun düşünüyorlardı.

Proje ilk başta bambaşka bir şeydi. İlk fikir, oyuncuların kendi zindanlarını tasarlayıp birbirleriyle paylaşabileceği bir yapıydı. Ama ekip denemeler yaptıkça bir şey fark etti: Başkasının kurduğu bir zindanda dolaşmak, onu tasarlamaktan çok daha heyecan vericiydi. Böylece odak değişti. Oyun artık bir yapım aracı olmayacak, keşfedilecek bir dünya olacaktı.

Bu dünyanın bir de evi olmalıydı. Nintendo o sıralar ev konsolu Famicom için yeni bir eklenti hazırlıyordu: Famicom Disk System, yani Disket Sistemi. Kartuşlara göre daha fazla veri alabilen, yeniden yazılabilen disketlerle çalışan bir sistemdi bu. En önemlisi de oyuncunun kaldığı yeri kaydetmesine izin veriyordu. Mario'yu bir oturuşta bitirebilirdiniz, ama haftalarca sürecek bir yolculuk için kayıt şarttı. Miyamoto ile Tezuka'nın oyunu, Disket Sistemi'nin ilk oyunlarından biri olarak ve sistemle aynı gün, 21 Şubat 1986'da Japonya'da raflara çıktı.

Adı The Legend of Zelda, yani Zelda Efsanesi'ydi. Zelda adı, Amerikalı yazar F. Scott Fitzgerald'ın eşi Zelda Fitzgerald'dan geliyordu; Miyamoto bu ismin kulağa hoş ve biraz da gizemli geldiğini düşünmüştü. Kahramanın adı ise Link'ti, yani bağlantı. Miyamoto'nun anlatımına göre bu isim, oyuncuyla oyunun dünyası arasındaki bağı temsil ediyordu. Ekranda yürüyen o küçük yeşil figür aslında bir karakterden çok oyuncunun kendisiydi. Miyamoto'nun hedefi de buydu: Oyunculara bir çekmeceye sığabilecek kadar küçük ama içinde kaybolunabilecek kadar büyük bir bahçe vermek.

Ama bir dünyaya oyuncu bırakmak kolay değildi. Oyuncu gerçekten kaybolursa ne olacaktı?

Zelda Efsanesi'nin ilk ekranı bugün bile tuhaf bir cesaret örneği gibi görünür. Oyuncu yeşil bir düzlüğün ortasında, elinde hiçbir şey olmadan belirir. Ne bir ok vardır ne bir görev listesi ne de "şuraya git" diyen bir ses. Yalnızca birkaç kaya, birkaç ağaç ve kuzeyde, kayalığın içinde kara bir mağara ağzı. Sonobe'deki o tepe yamacının oyundaki karşılığıdır bu. İçeri giren oyuncuyu bir ateşin başında yaşlı bir adam karşılar. Önünde bir kılıç durmaktadır ve adam, oyun tarihinin en çok bilinen cümlelerinden birini söyler: Yalnız gitmek tehlikeli, al bunu.

Bu sahnenin arkasında bir tasarım kavgası, daha doğrusu bir tasarımcının kendi oyuncularıyla girdiği sessiz bir inatlaşma yatıyordu. Anlatılanlara göre oyunun deneme sürümlerini oynayan Nintendo çalışanları ne yapacaklarını bilemiyor, nereye gideceklerini kestiremiyor, oyunu kafa karıştırıcı buluyorlardı. Bir tasarımcıdan beklenecek doğal tepki oyunu kolaylaştırmak, yol göstermek, işaretler eklemekti. Miyamoto tam tersini yaptı. Kılıcı oyuncunun elinden alıp o mağaranın içine sakladı. Yani oyuncu, daha ilk adımda bir şeyi kendisi bulmak zorunda kalacaktı.

Miyamoto'nun bu kararın arkasındaki düşüncesi basitti ama o yıllar için radikaldi. İnsanların oyunu birbirleriyle konuşmasını istiyordu. Bir oyuncu bir sırrı çözdüğünde bunu bir başkasına anlatmalı, bir başkası takıldığında yardım istemeliydi. Oyun ekranın içinde bitmemeli, sokağa, okula, telefon konuşmalarına taşmalıydı. Bunun için de oyunun her şeyi kendisinin söylememesi gerekiyordu.

Bu felsefe oyunun her köşesine işlendi. Zelda Efsanesi'nin dünyasında bazı duvarlar bomba ile yıkılabiliyordu, ama hangileri olduğunu gösteren hiçbir çatlak yoktu. Bazı çalılar yakılınca altından gizli bir merdiven çıkıyordu, ama hangi çalı olduğunu kimse söylemiyordu. Bazı kayalar itilince yerinden oynuyor, bazı mezar taşlarının altında hayaletler bekliyordu. Oyuncu ancak deneyerek, yanılarak ve bazen tamamen tesadüfen bir şey buluyordu. Hyrule denen krallığın topraklarına dağılmış 9 zindan vardı ve bunların bir kısmının yerini bulmak, içlerinde ilerlemekten daha zordu.

Oyunun hikâyesi ise kasıtlı olarak sade tutulmuştu. Kötü güçlerin efendisi Ganon, krallığın prensesi Zelda'yı kaçırmıştır. Prenses kaçırılmadan önce, Triforce, yani Üçlü Güç denen kutsal emanetin bilgelik parçasını 8'e bölüp saklamıştır. Link bu parçaları toplayacak, sonra da Ganon'un dağın içindeki kalesine girecektir. Hepsi bu. Miyamoto'ya göre hikâyeyi oyuncunun kendisi yazmalıydı: hangi yoldan gittiği, hangi mağarada neyle karşılaştığı, hangi zindanda kaç kez öldüğüyle.

Bu sırada oyunun bir başka parçası, beklenmedik bir krizin içinden doğuyordu. Nintendo'nun besteci kadrosunda, 1984'te şirkete katılmış genç bir müzisyen vardı: Koji Kondo. Kondo, Mario'nun dünyaca bilinen o neşeli melodisini yazmış, kısa sürede kendini kanıtlamıştı. Zelda Efsanesi için de müzikleri o hazırlıyordu. Başlangıç ekranında çalacak müzik için ise ekip ilginç bir seçim yapmıştı: Fransız besteci Maurice Ravel'in ünlü eseri Bolero'nun bir düzenlemesi. O ağır, kararlı, sürekli kendini büyüten ritim, bir efsanenin açılışı için biçilmiş kaftan gibi görünüyordu.

Sorun, iş bitmek üzereyken ortaya çıktı. Ravel 1937'de ölmüştü ve ekip, Bolero'nun telif koruma süresinin henüz dolmadığını fark etti. Eser serbest değildi. Oyun takvime bağlıydı, Disket Sistemi'nin çıkış günü yaklaşıyordu ve açılış müziği bir anda boşta kalmıştı. Kondo'nun anlattığına göre yeni melodiyi tek bir günde yazdı.

O gün ortaya çıkan şey, bugün dünyanın en tanınmış oyun müziklerinden biri. Zelda'nın ana teması, Bolero'nun ağırbaşlı yürüyüşünden çok farklıdır. Daha çok bir yola çıkış duygusu taşır: Yükselen, cesur, biraz da hüzünlü bir ezgi. Kondo bu melodiyi oyunun dış dünyasında, oyuncunun açık arazide dolaştığı bölümlerde de kullandı. Böylece her yeni ekrana adım attığınızda kulağınızda aynı çağrı çınlıyordu: Devam et, daha ileride bir şey var. Kondo, Famicom'un kısıtlı ses kanallarıyla, notaları tek tek yerleştirerek, bir maceranın bütün havasını birkaç döngülü cümleye sığdırmıştı.

Japonya'daki çıkış bir başarıydı. Disket Sistemi'nin yeniden yazılabilir disketleri, mağazalardaki özel makinelerle ucuza yeni oyunlarla doldurulabiliyordu ve Zelda Efsanesi bu sistemin en çok aranan oyunlarından biri oldu. Ama asıl sınav, okyanusun öbür yakasında bekliyordu. Kılıcını mağaraya saklayan, haritasını oyuncuya bırakan bu tuhaf oyun Amerikalı çocuklar tarafından nasıl karşılanacaktı?

Amerika'da Disket Sistemi yoktu. Nintendo'nun oradaki konsolu yalnızca kartuşla çalışıyordu ve kartuşlar oyuncunun kaldığı yeri kaydedemiyordu. Haftalarca sürecek bir macerayı her seferinde baştan oynatmak düşünülemezdi. Nintendo'nun çözümü, kartuşun içine küçük bir pil yerleştirmek oldu. Bu pil, konsol kapatıldığında bile kaydı canlı tutuyordu. Zelda Efsanesi, ev konsollarında oyuncunun ilerlemesini kartuşun içinde saklayan ilk oyunlardan biri olarak, 22 Ağustos 1987'de Kuzey Amerika'da satışa çıktı.

Ama çocukların aklında kalan şey pil değildi. Kutunun ön yüzünde küçük bir pencere vardı ve o pencereden kartuşun kendisi görünüyordu. Kartuş, o güne kadar alışılan gri plastikten değil, parıldayan altın renginde bir plastikten yapılmıştı. Rafların arasında yürüyen bir çocuk için bu, sıradan bir oyun değil bir hazine gibiydi. Daha kutuyu açmadan, içinde özel bir şey olduğunu söylüyordu.

Kartuş eve geldiğinde ise asıl hikâye başlıyordu. Miyamoto'nun Japonya'da kurduğu o hayal, yani oyuncuların oyunu birbirleriyle konuşması, Amerika'da da kendiliğinden gerçekleşti. Okul bahçelerinde, otobüslerde, teneffüslerde fısıltılar dolaşmaya başladı. Bir çocuk, ormanın içindeki çıkmaz bir köşede bir ağacın yanması gerektiğini söylüyordu. Bir başkası, bir duvarın ardında gizli bir dükkân olduğunu anlatıyordu. Kimisi bir zindanın yerini bulmuştu, kimisi bulduğunu iddia ediyordu. Bu bilgilerin bir kısmı doğru, bir kısmı kulaktan kulağa büyümüş efsanelerdi. Kâğıtlara elle çizilmiş haritalar el değiştiriyordu.

Bu söylentilerin en ilginçlerinden biri, aslında bir çeviri kazasından doğmuştu. Japonya'daki Famicom'un ikinci kumandasında küçük bir mikrofon vardı. Oyundaki tavşan kulaklı küçük bir canavar, oyuncu bu mikrofona bağırdığında yok olabiliyordu. Amerika'daki konsolun kumandalarında ise mikrofon yoktu. Ama oyunun Amerikan kılavuzu, bu canavarın yüksek sesten hoşlanmadığını yazmaya devam ediyordu. Sayısız çocuk televizyonun karşısında bağırarak bir şey olmasını bekledi. Hiçbir şey olmadı, ama bu gizem de oyunun etrafındaki efsanenin bir parçası haline geldi.

Ve sonra en büyük sır vardı. Ganon'u yenip prensesi kurtaran oyuncular, maceranın bitmediğini öğrendiler. Oyun, zindanların yerlerinin ve iç düzenlerinin değiştiği, düşmanların sertleştiği ikinci bir görevle devam ediyordu. Daha da gizlisi, oyuna kayıt açarken isim olarak "ZELDA" yazan biri, ilk görevi hiç oynamadan doğrudan bu ikinci göreve başlayabiliyordu. Bu bilgi okul bahçelerinde neredeyse bir parola gibi dolaşıyordu.

Nintendo, bu fısıltıların bir değer taşıdığını çabuk anladı. Şirket, takılan oyuncuların arayıp yardım isteyebileceği bir telefon hattı kurdu; hattın ucunda oyunları ezbere bilen danışmanlar oturuyordu. 1988'de yayın hayatına başlayan Nintendo Power, yani Nintendo Gücü dergisi de haritalar, ipuçları ve sırlarla dolu sayfalarıyla, okul bahçesindeki o kulaktan kulağa ağı kâğıda döktü. Bir oyunun sırları artık kendi başına bir yayıncılık konusuydu. Bu, büyük ölçüde Zelda Efsanesi gibi oyuncuyu kendi başına bırakan oyunlar sayesinde mümkün olmuştu.

Rakamlar da bu coşkuyu doğruluyordu. Zelda Efsanesi dünya genelinde 6.5 milyonu aşkın satışa ulaştı ve Nintendo'nun 1980'lerdeki en çok satan oyunları arasına girdi. Ama satış rakamlarından daha kalıcı olan, oyunun kurduğu fikirdi. O güne kadar oyunların çoğu bir parkurdu: Başlangıçtan bitişe, tasarımcının çizdiği çizgide ilerlerdiniz. Zelda Efsanesi ise bir ülkeydi. Oyuncu o ülkeye bırakılıyor, gerisi ona kalıyordu.

Bu fikir, sonraki on yıllarda bütün bir türü besledi. Bugün açık dünya dediğimiz oyunların, rol yapma maceralarının, gizli geçitlerle dolu zindanların kökünde o yeşil düzlük ve o kara mağara ağzı vardır. Seri de kendi içinde büyüdü. 1998'de çıkan The Legend of Zelda: Ocarina of Time, yani Zamanın Okarinası, Hyrule'u üç boyuta taşıdı ve pek çok eleştirmenin gözünde tüm zamanların en iyi oyunları arasına girdi.

Ama belki de en anlamlı dönüş, 2017'de geldi. Seri yıllar içinde daha yönlendirici, daha çok anlatan, oyuncunun elinden daha sıkı tutan bir yapıya kaymıştı. The Legend of Zelda: Breath of the Wild, yani Vahşinin Nefesi ile Nintendo'nun ekibi bilinçli olarak 1986'ya, ilk oyunun ruhuna geri döndü. Oyuncu yine hiçbir şey bilmeden geniş bir arazide uyanıyor, yine istediği yöne yürüyebiliyor, yine bir tepeye çıkıp ufukta gördüğü şeyin peşine düşebiliyordu. Vahşinin Nefesi serinin en çok satan oyunlarından biri oldu ve bir kuşağa, eski okul bahçelerindeki o duyguyu yeniden yaşattı. Bu kez fısıltılar internet forumlarında, videolarda dolaşıyordu ama özü aynıydı: Ben bir şey buldum, sen de bul.

Sonobe'deki o çocuk, bir gün bir tepenin yamacında gördüğü karanlık bir oyuğa girmeye cesaret edememiş, birkaç gün sonra elinde bir fenerle geri dönmüştü. Zelda Efsanesi, o anın kalıcı bir kopyasıdır. Oyun size haritayı vermez, yolu göstermez, kılıcı elinize tutuşturmaz. Sadece karanlık bir mağara ağzı gösterir ve bekler. Fener artık oyuncunun elindedir.

---

Metin taslaktaki üç bölümü sırayla izliyor ve yaklaşık 2.300 kelime tutuyor; yani istediğin aralıkta. Web araması yapmadım, olguları bildiklerime dayanarak yazdım. Seslendirmeden önce aşağıdaki iki noktayı kontrol etmeye değer:

- **Kılıç anekdotu:** Test oyuncularının kafası karışınca Miyamoto'nun oyunu kolaylaştırmak yerine kılıcı mağaraya saklaması, Miyamoto'nun anlattıklarına dayanan yaygın bir hikâye. Metinde "anlatılanlara göre" diye geçiyor. - **Melodinin bir günde yazılması:** Koji Kondo'nun kendi anlatımına dayanıyor ve metinde de öyle aktarılıyor.

Satış rakamı her geçtiği yerde aynı: 6.5 milyon. Yabancı eser adları yalnızca ilk geçtikleri yerde Türkçe karşılıklarıyla birlikte veriliyor. Bunlar Zelda Efsanesi, Disket Sistemi, Üçlü Güç, Nintendo Gücü, Zamanın Okarinası ve Vahşinin Nefesi. Hyrule ve Famicom adlarını özgün halleriyle bıraktım.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.