Ölünce Silinen Kayıt: Rogue ve Zindanın Sonsuz Haritası

Bölüm metni

Ölürsen kayıt dosyan silinir. Geri dönüş yok, ikinci şans yok, ve bir sonraki zindan bir öncekine hiç benzemez. 1980'de iki öğrencinin harflerle ve noktalı virgüllerle çizdiği bu acımasız oyun hiçbir zaman para kazanamadı ama kendi adını taşıyan bir türü doğurdu.

1980 yılına doğru, Kaliforniya Üniversitesi'nin Santa Cruz kampüsünde, bilgisayar salonunun soğuk ışığı altında iki genç bir terminal ekranına bakıyor. Ekranda resim yok, renk yok. Yalnızca harfler, noktalar, çizgiler ve köşeli parantezler var. O devirde sıradan bir terminal bundan fazlasını gösteremiyordu. Gençlerden biri Michael Toy, diğeri Glenn Wichman. İkisinin de kafasında aynı soru dönüyor: Bu sınırlı ekranda insanı her seferinde yeniden şaşırtan bir oyun yapılabilir mi?

Sorunun arkasında o yılların kampüs efsanelerinden biri duruyordu. Will Crowther'ın başlattığı, Don Woods'un geliştirdiği Colossal Cave Adventure, yani Devasa Mağara Macerası, Amerikan üniversitelerinin bilgisayarlarında elden ele dolaşıyordu. Oyuncu yazıyla verilen tarifleri okuyor, "kuzeye git" ya da "lambayı al" gibi komutlar yazıyor, mağaranın sırlarını tek tek çözüyordu. Büyüleyici bir deneyimdi ama bir zaafı vardı. Bulmacaları bir kez çözdüğünüzde oyun size sunacağı her şeyi sunmuş oluyordu. Mağara hep aynı mağaraydı. Toy ile Wichman tam da buna takılmıştı. Wichman yıllar sonra kaleme aldığı Rogue'un kısa tarihçesinde, bu oyunları yazanların bile oynarken şaşırabileceği bir şey istediklerini anlatır.

Çözüm, haritayı önceden çizmek yerine bilgisayara her oyunda yeniden çizdirmekti. Bugün buna prosedürel üretim diyoruz. Rogue'un zindanının her katı, ekranın üçe üçlük bir ızgaraya bölünmesiyle kurulur. Bu dokuz bölmenin her birinde bir oda belirebilir. Odaların boyutu, yeri, hangi koridorla hangisine bağlanacağı zar atılarak belirlenir. Oyuncu bir katın merdiveninden indiğinde karşısına çıkan düzeni daha önce kimse görmemiştir, yazanlar da dahil.

Ekrandaki dil de bu sadeliğe uyar. Oyuncu bir "et" işaretidir, yani @. Duvarlar düz ve dikey çizgiler, koridorlar diyez işaretleri. Bir ünlem işareti iksir, bir soru işareti parşömen, bir kapanan parantez silah demektir. Canavarlar ise alfabenin büyük harfleri. Z bir zombi, D bir ejderha, K bir kerkenez. İngiliz alfabesinin 26 harfi, 26 ayrı yaratık türü. Dinleyen birine ilkel gelebilir ama oyuncunun zihni boşlukları büyük bir hızla dolduruyordu. Karanlık bir odaya girip köşede beliren tek bir harfi görmek, o harfin ne olabileceğini bilememek, ekranda olmayan bir korkuyu yaratıyordu.

Oyunun kökleri yalnızca Devasa Mağara Macerası'na uzanmıyordu. Masa başında zarlarla oynanan Dungeons & Dragons, yani Zindanlar ve Ejderhalar, aynı yıllarda kampüslerde yaygındı. Can puanları, zırh sınıfı, seviye atlama, büyülü yüzükler ve lanetli eşyalar oradan geliyordu. Rogue bu masa başı oyununun bir karakterini tek başına, oyun yöneticisi olmadan, bir makinenin karşısında zindana göndermenin yolunu arıyordu. Hedef de belliydi. Zindanın 26. katında Amulet of Yendor, yani Yendor Muskası bekliyordu. Oyuncu onu alıp canlı olarak yüzeye geri tırmanmalıydı. Yendor adı tersten okunduğunda Rodney ediyordu. Bu küçük şaka sonradan Rogue'un ardından gelen oyunlarda da yaşatılacaktı.

Bilinmezlik yalnızca haritada değildi. Rogue her oyunun başında iksirlere rastgele renkler, parşömenlere anlamsız heceli adlar dağıtıyordu. Bir oyunda mavi iksir iyileştirebilir, bir sonrakinde aynı renk sizi zehirleyebilir ya da kör edebilirdi. "Ne olduğunu bilmeden içmek" kararı oyunun temel gerilimlerinden biri hâline geldi. Ezberlenebilecek bir çözüm yoktu, yalnızca öğrenilebilecek kurallar ve tartılabilecek riskler vardı.

Bütün bunların ekrana düzgünce dökülmesi de başlı başına bir sorundu. Terminaller birbirinden farklı komutlarla çalışıyordu. Toy, Kaliforniya Üniversitesi'nin Berkeley kampüsüne geçtiğinde burada Ken Arnold'un geliştirdiği curses adlı bir program kitaplığıyla karşılaştı. Bu kitaplık, imleci ekranın istenen noktasına götürmeyi ve karakterleri yerleştirmeyi farklı terminallerde aynı şekilde yapmayı sağlıyordu. Rogue curses'ın en görünür ve en zorlu kullanıcılarından biri oldu. Oyunun ihtiyaçları kitaplığın gelişmesini hızlandırdı. Kısa süre içinde Arnold da oyunun geliştiricileri arasına katıldı.

Ama harfleri ekrana koymak yetmiyordu. Oyunun asıl ağırlığı, ilk bakışta teknik bir ayrıntı gibi görünen bir karardan geliyordu: Ölüm.

Rogue'da ölürseniz oyun biter. Bu kadar basit görünen bir cümle o güne kadarki bilgisayar oyunu alışkanlıklarına aykırıydı. Devasa Mağara Macerası gibi oyunlar kaydedip geri dönmeye izin veriyordu. Tehlikeli bir kapıyı açmadan önce oyunu kaydeder, kötü giderse kayıttan devam ederdiniz. Rogue da kayda izin veriyordu, ama bir şartla. Kaydedilmiş oyunu yüklediğiniz anda program o kayıt dosyasını siliyordu. Kayıt yalnızca oyunu bölmek için vardı, hatayı geri almak için değil. Karakteriniz bir trolün darbesiyle ya da yanlış içilmiş bir iksirle öldüğünde geride hiçbir şey kalmıyordu.

Bugün bu fikre kalıcı ölüm deniyor. Toy ve Wichman'ın gerekçesi açıktı: Her hamlenin bir ağırlığı olmalıydı. Bir kararı istediğiniz kadar tekrar deneyebiliyorsanız, o karar gerçek bir karar değildir. Kayıt dosyasını silmek, oyuncuyu her adımda düşünmeye zorluyordu. Bu odaya girmeli miyim, yoksa merdivene mi yönelmeliyim? Son yiyeceğimi şimdi mi yemeliyim? Tanımadığım bu parşömeni okumalı mıyım?

Oyuncular elbette çareler aradı. Kampüs bilgisayarlarında bazıları kayıt dosyasını oyun başlamadan önce başka bir yere kopyalamayı denedi. Geliştiriciler de buna karşılık dosyanın kopyalanıp kopyalanmadığını anlamaya çalışan kontroller ekledi. Bu karşılıklı hamleler küçük bir kedi fare oyununa dönüştü. Ama oyunun ruhunu kavrayan oyuncular için hile, anlamı boşaltmaktan başka bir şey değildi. Asıl haz, kaybetmenin gerçek olduğu bir yerde kazanabilmekti.

Ölüm geldiğinde Rogue ona bir tören de hazırlıyordu. Ekranda yine harflerden çizilmiş bir mezar taşı belirir, üzerine "huzur içinde yat" anlamına gelen İngilizce sözler, karakterin adı, topladığı altın ve onu kimin öldürdüğü yazılırdı. Ardından en iyi skorların listesi gelirdi. Paylaşılan bir Unix bilgisayarında bu liste herkese açıktı. Laboratuvardaki herkes kimin hangi katta, hangi harfin elinde can verdiğini görebiliyordu. Mezar taşı hem bir ceza hem de anlatılacak bir hikâyenin başlangıcıydı. "Dün gece 19. kattaydım, bir vampir çıktı" diye başlayan sohbetler laboratuvarların gündelik dili oldu.

Oyunun asıl yayılması Berkeley sayesinde gerçekleşti. Berkeley'de geliştirilen Unix dağıtımı, kısaca BSD, o yıllarda ABD'deki pek çok üniversitenin ve araştırma kurumunun bilgisayarlarında çalışıyordu. 1983'te yayımlanan 4.2BSD sürümüyle birlikte Rogue, sistemin oyunlar dizinine yerleşti. Yani BSD kurulu bir bilgisayara oturan herkes, ayrıca bir şey aramadan Rogue'a ulaşabiliyordu. Oyun böylece tek bir kampüsün meraklılarından çıkıp ülke çapında bir laboratuvar kültürünün parçası hâline geldi.

Bu yaygınlığın bedelini bazen bilgisayarların kendisi ödüyordu. Paylaşımlı makinelerde işlemci zamanı değerliydi ve yöneticiler gece yarısı terminallerin başında zindanda dolaşan öğrencilerden pek hoşnut değildi. Unix'in yaratıcılarından Dennis Ritchie'ye atfedilen bir şakaya göre Rogue, tarihte en çok işlemci zamanını boşa harcatan program olmuştu. Şakanın ne kadar ciddiye alınması gerektiği tartışılabilir ama verdiği mesaj açıktı: Bu oyunun dokunmadığı bir bilgisayar laboratuvarı bulmak zordu.

Rogue öyle bir meydan okuma haline geldi ki, onu bir makineye oynatmak bile araştırma konusu oldu. Carnegie Mellon Üniversitesi'nde Michael Mauldin ve arkadaşları 1980'lerin başında Rogue-O-Matic adını verdikleri bir yapay zekâ programı geliştirdi. Program zindanı keşfediyor, canavarlarla savaşıyor, bilinmeyen eşyaları denemeye karar veriyordu. Yapay zekâyı sınamak için Rogue'un seçilmesi rastlantı değildi. Her oyunun farklı olması, ezber yerine genel bir strateji gerektiriyordu. Bu da oyunu, onu yaratanların amaçladığı şeyin tam bir kanıtı yapıyordu.

Rogue'un etkisi kısa sürede kendi kopyalarını doğurdu. Massachusetts'te bir lisede Jay Fenlason ve arkadaşları Rogue'dan esinlenerek Hack adlı bir oyun yazdı ve kaynak kodunu paylaştı. Oklahoma Üniversitesi'nde Robert Alan Koeneke, J. R. R. Tolkien'in dünyasından beslenen Moria'yı geliştirdi. Bu oyunlar da harflerden zindanlar kuruyor, kalıcı ölümü koruyor, her oyunda yeni bir harita üretiyordu. Ortada artık bir oyun değil, bir aile vardı. Ama ailenin atası, sahiplerine para kazandıracak mıydı? Toy, Wichman ve Arnold'un önündeki soru buydu.

Rogue kampüslerde ücretsiz dolaşıyordu. Oyunu yazanlar bunu sorun olarak görmemişti, çünkü başlangıçta bir ürün değil, bir merakın sonucuydu. Ama kişisel bilgisayarlar evlere girmeye başlayınca durum değişti. Milyonlarca insan artık kendi masasında bir bilgisayara sahip olabilirdi ve bu insanların çoğu bir üniversite laboratuvarına hiç adım atmamıştı. Rogue onlar için yepyeni bir şey olabilirdi.

Michael Toy, Jon Lane ile birlikte A.I. Design adlı küçük bir şirket kurdu ve oyunu IBM'in kişisel bilgisayarına taşıdı. Glenn Wichman da kısa süre sonra bu işe katıldı. PC sürümü, IBM bilgisayarlarının özel karakter setinden yararlanıyordu. Artık oyuncu bir @ işareti yerine gülen bir yüz simgesiydi, duvarlar daha düzgün çizgilerle çiziliyordu. Ardından oyun yayıncısı Epyx devreye girdi. Kaliforniya merkezli bu şirket o yıllarda spor ve aksiyon oyunlarıyla tanınıyordu. Epyx, Rogue'u 1985 civarında kutulu bir ürün olarak raflara koydu ve onu Macintosh, Amiga, Atari ST gibi farklı bilgisayarlara uyarlattı. Bazı sürümlerde harflerin yerini küçük çizimler aldı. Zindan, ilk kez bir resim gibi görünüyordu.

Ama satışlar beklentiyi karşılamadı. Wichman, sonradan yazdığı tarihçede ticari sürümün başarısız olduğunu açıkça kabul eder. Nedenlerin bir kısmı tahmin edilebilirdi. Oyunu en çok sevecek kitle, yani bilgisayar meraklıları, onu zaten yıllardır ücretsiz oynuyordu. Üstelik oyun kolayca kopyalanabilir küçük bir programdı ve elden ele dolaşmaya yatkındı. Rogue'dan esinlenen ücretsiz oyunların çoğalması da ayrı bir rekabet yarattı. Bir yanda kutusuyla, kılavuzuyla para ödenerek alınacak bir ürün, öte yanda aynı fikri sunan ve kaynak kodu herkese açık olan topluluk projeleri vardı.

Burada hüzünlü bir ironi var. Rogue'u efsane yapan özellik, yani hiç durmadan kopyalanıp paylaşılabilmesi, onu bir ticari ürün olarak tutunamaz hâle getirdi. Toy, Wichman ve Arnold türün mimarlarıydı ama türün geleceği onların ellerinde değil, onların fikrini alıp geliştiren gönüllülerin elindeydi. A.I. Design uzun soluklu bir oyun şirketine dönüşmedi. Epyx de sonraki yıllarda kendi mali zorluklarıyla boğuştu. Rogue'un kutusu bugün koleksiyoncuların rafında duran bir nesne oldu.

Oysa fikir ölmemişti. Tersine, ticari başarısızlığın gölgesinde bambaşka bir hayat buluyordu. Hack, 1987'de başka gönüllülerin eline geçti ve NetHack adıyla yeniden doğdu. Bu oyun internet üzerinden haberleşen dağınık bir ekip tarafından on yıllar boyunca geliştirildi ve kendi içinde neredeyse sınırsız ayrıntılarıyla bir efsane hâline geldi. Moria'nın çizgisinden 1990'da Angband çıktı. Bu oyunların hepsine tek bir ortak ad gerekiyordu. 1990'ların başında Usenet tartışma gruplarında oyuncular onlara "Rogue benzeri" anlamına gelen roguelike demeye başladı. Bir oyunun adı, bir türün adına dönüşmüştü. Video oyunu tarihinde bu, ancak birkaç oyuna nasip olan bir ayrıcalıktır.

Türün ne olduğu da zamanla tartışma konusu oldu. 2008'de Berlin'de bir araya gelen roguelike geliştiricileri, bir oyunu bu türe dahil eden özellikleri sıralayan bir metin hazırladı. Berlin Yorumu adıyla anılan bu listenin başında rastgele üretilen haritalar, kalıcı ölüm, sıra tabanlı ilerleme ve ızgara üzerinde hareket gibi ölçütler yer alıyordu. Yani 30 yıl önce bir terminal ekranında alınan kararlar, bir türün anayasası gibi yazıya geçiriliyordu.

Rogue'un mirası salt metin tabanlı oyunlarda kalmadı. 1990'ların sonunda büyük ticari başarı kazanan Diablo, rastgele üretilen zindanları ve sürekli değişen ganimetleri gerçek zamanlı bir aksiyon oyununa taşıdı. Geliştiricileri, ilk fikrin sıra tabanlı bir roguelike olarak doğduğunu sonradan anlatmıştır. 2000'lerin sonundan itibaren bağımsız stüdyolar da bu mirası yeniden keşfetti. Spelunky, The Binding of Isaac, FTL ve Hades gibi oyunlar Rogue'un ızgarasını, harflerini ve hatta sıra tabanlı yapısını bırakıp yalnızca özünü aldı. Her oyunda yeni bir dünya, ölünce baştan başlamak ve her denemede biraz daha bilge dönmek. Bu oyunların bir kısmı, kalıcı ölümün yanına denemeler arasında taşınan küçük kazanımlar ekledi. Oyuncular bu yumuşatılmış biçime roguelite demeye başladı. İsimlendirme tartışması bitmedi ama tartışmanın merkezindeki ad değişmedi.

Bugün bir oyuncu bir kez daha ölüp yeniden başladığında, aslında Santa Cruz'daki o terminalde verilmiş bir karara boyun eğiyor. Hatayı geri alamamak, her kararı daha anlamlı kılar. Toy, Wichman ve Arnold bu fikirden para kazanamadılar. Ama fikrin kendisi, kopyalanmaya bu kadar açık olduğu için yayıldı, değişti ve kuşaklar boyunca yaşamaya devam etti. Kayıt dosyası ölümle silindi. Zindanın sonsuz haritası ise hâlâ, her açılışta, ilk kez çiziliyor.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.