Bombanın Saatçisi, Osiloskopta Tenis: Tennis for Two

Bölüm metni

Hiroşima'ya atılan bombanın tetik zamanlamasını hesaplayan adam, on üç yıl sonra bir laboratuvarın bodrumunda çocuklar sıkılmasın diye ekranda bir top zıplatmaya başladı. Ortaya çıkan oyunun önünde kuyruklar oluştu, sonra oyun sökülüp unutuldu. Bir gün mahkemede herkes aynı soruyu soracaktı: Video oyununu gerçekten kim icat etti?

New Mexico çölünde, 1945 yazının sıcak bir gecesinde, bir grup insan saatlerine bakıyordu. Ama asıl önemli saat bileklerinde değil, kablolarla, lambalarla ve rölelerle dolu kutuların içindeydi. Trinity adı verilen ilk atom bombası denemesinde patlamanın tam doğru anda gerçekleşmesi, saniyenin milyonda biri ölçeğinde işleyen elektronik devrelere bağlıydı. O devreleri tasarlayan ekibin başında, gözlüklü, sakin, piyano çalmayı ve dans etmeyi seven bir fizikçi vardı: William Higinbotham. Arkadaşları ona kısaca Willy derdi.

Higinbotham 1910'da doğmuştu. Fizik okumuş, ama kendini kâğıt üzerindeki denklemlerden çok, elle tutulur devrelerde bulan biriydi. İkinci Dünya Savaşı başladığında radar araştırmalarının merkezlerinden biri olan Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'ndeki radyasyon laboratuvarında çalışmaya başladı. Orada katot ışınlı tüplerle, yani ekranında elektron demetinin parlak bir iz bıraktığı o yeşil camlarla haşır neşir oldu. Radar ekranlarında hareket eden noktaları izlemek, sinyalleri zamanlamak, gürültünün içinden anlamlı bir iz çıkarmak onun gündelik işiydi. Bu ayrıntıyı aklımızın bir köşesinde tutalım, çünkü hikâyenin sonunda bambaşka bir kapıyı açacak.

1943'ün sonlarında Higinbotham, Manhattan Projesi'nin kalbi olan Los Alamos'a çağrıldı. Burada elektronik grubunun başına geçti. Görev açıktı ama korkutucuydu: bombanın içindeki patlayıcıların aynı anda, kusursuz bir eşzamanlılıkla ateşlenmesini sağlayacak zamanlama ve ölçüm devrelerini kurmak. Plütonyum bombasında patlayıcı mercekler çekirdeği her yönden aynı anda sıkıştırmalıydı. Küçük bir gecikme, simetriyi bozar, deney başarısız olurdu. Higinbotham'ın ekibinin ürettiği devreler bu yüzden projenin görünmeyen ama vazgeçilmez parçalarından biriydi. Bombanın saatini kuran el, onun eliydi.

16 Temmuz 1945'te Trinity denemesi yapıldı. Birkaç hafta sonra Hiroşima ve Nagazaki'ye bombalar atıldı. Higinbotham ve pek çok meslektaşı için savaşın bitişi bir rahatlama kadar ağır bir yük de getirdi. Yaptıkları şeyin ne anlama geldiğini, ne kadar büyük bir gücü dünyanın eline verdiklerini artık herkesten iyi biliyorlardı. Los Alamos'taki genç bilim insanlarının bir kısmı, bu silahın denetim altına alınması gerektiğine inanarak örgütlenmeye başladı. Higinbotham bu hareketin en önde gelen isimlerinden biri oldu.

1946'da kurulan ve kısa sürede adını Federation of American Scientists, yani Amerikan Bilim İnsanları Federasyonu olarak alacak örgütün ilk başkanı oydu. Washington'a taşındı, kongre koridorlarında dolaştı, politikacılarla konuştu, nükleer silahların sivil denetim altına alınması ve uluslararası kontrol için kamuoyu oluşturmaya çalıştı. Bir fizikçi için alışılmadık bir uğraştı bu. Laboratuvarın sessizliğinden siyasetin gürültüsüne geçmişti. Amerikan Bilim İnsanları Federasyonu onun sayesinde, atom çağının vicdanını temsil etmeye çalışan bir ses haline geldi.

Ama Higinbotham'ın asıl yeri yine de laboratuvardı. 1947'de New York'un Long Island bölgesinde yeni kurulan Brookhaven National Laboratory, yani Brookhaven Ulusal Laboratuvarı'na katıldı. Burası savaş sonrası Amerika'nın barışçıl atom araştırmaları için kurduğu merkezlerden biriydi. Reaktörler, parçacık hızlandırıcıları, radyasyon ölçüm cihazları vardı. Higinbotham zamanla laboratuvarın enstrümantasyon bölümünün başına geçti. Yani bilim insanlarının deneylerinde kullandıkları ölçüm aletlerini, sayaçları, elektronik sistemleri tasarlayan ekibi yönetiyordu.

Brookhaven Ulusal Laboratuvarı'nın her yıl sonbaharda düzenlediği bir gelenek vardı: ziyaretçi günleri. Bu günlerde laboratuvarın kapıları halka açılır, çevredeki aileler, öğrenciler, meraklı komşular içeri girer, bilim insanlarının ne yaptığını yakından görürdü. Soğuk Savaş'ın tam ortasıydı. Atom kelimesi insanların zihninde hem umut hem korku uyandırıyordu. Laboratuvar, kendisini topluma anlatmak, yaptığı işin şeffaf ve barışçıl olduğunu göstermek istiyordu. Ancak bir sorun vardı. Sergilenen şeyler genellikle duvarlara asılmış fotoğraflar, durağan cihazlar ve açıklama panolarından ibaretti. Higinbotham'ın deyişiyle bunlar pek de heyecan verici değildi. İnsanlar gelip bakıyor, başlarını sallıyor ve geçip gidiyordu.

1958 yazında Higinbotham bu duruma bir çözüm aramaya başladı. Ziyaretçilerin sadece bakmakla kalmayıp dokunabileceği, bir şey yapabileceği bir sergi istiyordu. Elinin altında laboratuvarın kullandığı küçük bir analog bilgisayar vardı. Bu makinenin kullanım kılavuzunu karıştırırken bir örnek dikkatini çekti: kılavuz, bilgisayarın mermi yörüngeleri ve zıplayan top gibi hareketleri nasıl hesaplayabileceğini gösteriyordu. Havaya atılan bir cismin yerçekimiyle eğri çizerek düşmesi, yere çarpıp sekmesi. Higinbotham'ın aklında bir fikir parladı.

Fikir basitti, ama o güne kadar kimsenin bu şekilde denemediği bir şeydi. Ya o zıplayan top bir tenis topu olsaydı? Ya iki kişi ona vurabilseydi?

Higinbotham sonradan anlatacaktı ki tasarımı birkaç saat içinde kâğıda dökmüştü. Devreleri kuran ise laboratuvarın teknisyenlerinden Robert Dvorak oldu. Dvorak yaklaşık 3 hafta boyunca kabloları bağladı, parçaları yerleştirdi, düzeneği çalışır hale getirdi. Ortaya çıkan şeye Tennis for Two, yani İki Kişilik Tenis adı verildi.

Şimdi o düzeneği gözümüzün önüne getirelim. Masanın üzerinde, rafların, düğmelerin ve kabloların arasında, çapı yalnızca 5 inç, yani 13 santim kadar olan yuvarlak bir osiloskop ekranı duruyor. Osiloskop aslında elektrik sinyallerini görmek için kullanılan bir ölçüm aletiydi. Ekranında genellikle titreşen dalgalar, düz çizgiler, teknik izler görünürdü. Ama bu kez ekranda başka bir şey var. Yeşilimsi ışıkla çizilmiş yatay bir çizgi: tenis kortunun zemini. Ortasında kısa, dikey bir çizgi: file. Ve bir yanda, parlak, küçük bir nokta: top.

İki Kişilik Tenis'i sonraki pek çok oyundan ayıran ilk özellik bakış açısıydı. Kortu yukarıdan değil, yandan görüyordunuz. Tıpkı tribünde, filenin hizasında oturan bir seyirci gibi. Top havada bir yay çizerek ilerliyor, yerçekimi onu aşağı çekiyor, zemine çarptığında sekiyor, fileye takılırsa düşüyordu. Bütün bu hareketler, analog bilgisayarın direnç, kondansatör ve rölelerden oluşan devrelerinde gerçek zamanlı olarak hesaplanıyordu. Ekranda gördüğünüz şey önceden çizilmiş bir animasyon değil, fizik yasalarının elektronik bir taklidiydi. Hatta topa rüzgâr direncine benzer bir etki bile eklenmişti.

Oyuncuların ellerinde birer küçük alüminyum kutu vardı. Her kutunun üzerinde bir döner düğme ve bir basma düğmesi bulunuyordu. Döner düğmeyle topa vuracağınız açıyı ayarlıyordunuz. Top sizin tarafınıza geldiğinde basma düğmesine basıyor ve onu karşıya gönderiyordunuz. Raket yoktu, oyuncu figürü yoktu, skor tabelası yoktu. Sadece top, file ve doğru anı yakalama telaşı vardı. Ama bu sadelik, oyunu herkesin birkaç saniyede anlayabileceği bir hale getiriyordu.

Ve bir de o kuyruk vardı. Osiloskop ekranlarında parlayan noktalar, geçtikleri yerde kısa bir süre sönmeyen bir iz bırakırdı. Top havada ilerlerken arkasında ince, ışıltılı bir kuyruk uzanıyor, çizdiği yayı gözünüzün önünde bırakıyordu. Bu, tasarlanmış bir süsleme değil, ekranın doğasından gelen bir özellikti. Ama oyuna tuhaf bir güzellik katıyordu. Top sanki bir kuyruklu yıldız gibi kortun üzerinden geçiyordu.

18 Ekim 1958'de Brookhaven Ulusal Laboratuvarı'nın ziyaretçi günü başladı. İki Kişilik Tenis, laboratuvarın enstrümantasyon bölümünün sergisinin bir köşesine yerleştirilmişti. Higinbotham bir sürpriz bekliyordu belki, ama olanlar beklentisini aşmış olmalı. Ziyaretçiler önce merakla yaklaştı, sonra denedi, sonra bırakmak istemedi. Kısa süre içinde düzeneğin önünde uzun bir kuyruk oluştu. Laboratuvarın geri kalanındaki ciddi, ağırbaşlı sergilerin yanında, küçük bir ekranda zıplayan o nokta herkesin ilgisini çekiyordu.

Kuyrukta bekleyenlerin arasında özellikle gençler ve çocuklar vardı. Lise öğrencileri sıralarını bekliyor, bir oyun bitince hemen yeniden başlamak istiyordu. Anlatılanlara göre yetişkinler de bu cazibeden kaçamadı. Bir nükleer araştırma merkezinde, reaktörlerin ve hızlandırıcıların arasında, insanların en çok hatırladığı şey bir tenis maçı oldu. Ziyaretçiler belki atom çekirdeği hakkında yeni bir şey öğrenmeden çıktılar, ama bilgisayarın sadece hesap yapan soğuk bir makine olmadığını, onunla oynanabileceğini görmüş olarak çıktılar.

Başarı o kadar açıktı ki İki Kişilik Tenis ertesi yıl, 1959'daki ziyaretçi gününde yeniden sergilendi. Bu kez geliştirilmiş bir sürümüydü. Ekran büyütülmüştü. Daha da ilginci, oyuna farklı yerçekimi seçenekleri eklenmişti. Oyuncular dilerse Dünya'da, dilerse Ay'da, dilerse Jüpiter'de tenis oynayabiliyordu. Ay'ın zayıf yerçekiminde top uzun, tembel yaylar çizerek süzülüyor, Jüpiter'in güçlü çekiminde ise sert ve kısa sıçrayışlarla yere çakılıyordu. Bu, eğlencenin içine gizlenmiş küçük bir fizik dersiydi. Uzay yarışının yeni başladığı, Sputnik'in daha bir yıl önce fırlatıldığı bir dönemde, başka gezegenlerde top oynamak fikri insanların hayal gücüne dokunuyordu.

Burada bir şeyi tartmak gerekiyor. İki Kişilik Tenis tarihteki ilk bilgisayar oyunu değildi. Ondan önce de bilgisayarlarda oyun denemeleri yapılmıştı. 1950'lerin başında İngiltere'de tic tac toe oynayan bir program yazılmıştı, satranç ve dama üzerine çalışmalar vardı. Ama bunların çoğu ya sadece bilgisayar bilimcilerinin görebileceği yerlerde kalmıştı ya da sıra tabanlı, durağan oyunlardı. İki Kişilik Tenis'i özel kılan, birkaç şeyi bir araya getirmesiydi. Gerçek zamanlı bir hareket vardı, iki insan birbirine karşı oynuyordu, elde tutulan bir kontrol aracı kullanılıyordu ve en önemlisi, bunu sıradan halk deneyimliyordu. Uzmanlar için yapılmış bir deney değil, ziyaretçiler için yapılmış bir eğlenceydi. Bu yüzden pek çok tarihçi onu, bugün video oyunu dediğimiz şeyin en eski atalarından biri olarak görür.

Ama 1959 sonbaharı geçip ziyaretçiler evlerine döndüğünde, İki Kişilik Tenis'in kaderi çoktan belirlenmişti.

Ziyaretçi günü bittikten sonra düzenek söküldü. Bunda dramatik bir karar yoktu, sadece pratik bir gereklilik vardı. Analog bilgisayar, osiloskop, röleler ve diğer parçalar laboratuvarın malıydı ve başka işlerde kullanılmaları gerekiyordu. 1950'lerin sonunda elektronik parçalar pahalıydı, bir sergiyi yıl boyunca öylece tutmak için hiçbir neden yoktu. Higinbotham ve ekibi için İki Kişilik Tenis, bir ziyaretçi gününü canlandırmak için yapılmış hoş bir projeydi, o kadar. Parçalar raflara, deneylere, başka cihazlara dağıldı. Kortun yeşil çizgisi ve o kuyruklu top, bir daha aynı biçimde bir araya gelmedi.

Higinbotham fikrinin patentini almayı da hiç düşünmedi. Sonraki yıllarda bu konuda sorulduğunda, aklına bile gelmediğini, ayrıca bir devlet laboratuvarında çalışan biri olarak patent alsa bile bunun hükümete ait olacağını söyledi. Onun gözünde yaptığı şey bir buluş değil, mevcut aletlerle kurulmuş zekice bir gösteriydi. Ve böylece Higinbotham, işine geri döndü. Yıllarca Brookhaven Ulusal Laboratuvarı'nda çalıştı, radyasyon ölçümü ve elektronik üzerine uğraştı. Hayatının ilerleyen döneminde özellikle nükleer malzemelerin güvenliği ve denetimi konusunda uzmanlaştı. Nükleer maddelerin silah yapımına kaydırılmasını engellemek için geliştirilen uluslararası denetim yöntemleri üzerinde çalıştı. Los Alamos'ta bombanın saatini kuran adam, ömrünün geri kalanını o bombanın bir daha kullanılmaması için harcadı.

Bu arada dünya değişiyordu. 1960'lar ve 1970'ler boyunca bilgisayarlar küçüldü, ucuzladı. 1972'de evlerdeki televizyonlara bağlanan ilk oyun konsolu Magnavox Odyssey piyasaya çıktı. Aynı yıl Atari'nin Pong'u, yani yine bir masa tenisinden ilham alan o basit ama bağımlılık yapan oyun, barlarda ve salonlarda büyük bir patlama yarattı. Birkaç yıl içinde video oyunları milyonlarca dolarlık bir sektöre dönüştü. Ve para büyüdükçe, kaçınılmaz soru da ortaya çıktı: bu fikir kime aitti?

Odyssey'nin arkasındaki mucit Ralph Baer'in patentleri, Magnavox şirketine ait haklar üzerinden açılan bir dizi davaya konu oldu. Magnavox, kendisinden izinsiz video oyunu yapan şirketleri mahkemeye verdi. Davalı taraflar ise savunma için daha önce yapılmış örnekler, yani patentten önceki teknikler arıyordu. Eğer Baer'den önce birisi aynı şeyi yaptıysa, patentin geçerliliği tartışmalı hale gelebilirdi. Ve avukatlar, yıllar önce bir ziyaretçi gününde sergilenip sökülen o tenis oyununu buldular.

Böylece Higinbotham, neredeyse unuttuğu bir projesi yüzünden ifade vermeye çağrıldı. Mahkeme salonlarında, avukatların karşısında İki Kişilik Tenis'i anlattı, nasıl çalıştığını, ne zaman sergilendiğini açıkladı. Elinde fazla belge yoktu. Düzeneğin birkaç çizimi ve ziyaretçi gününden kalma birkaç fotoğraf dışında somut iz kalmamıştı. Mahkemeler sonunda Baer'in patentlerini geçerli saydı. Belirleyici ayrımlardan biri teknikti: İki Kişilik Tenis bir osiloskop ekranında çalışıyordu ve televizyonlardaki gibi bir video sinyali üretmiyordu. Baer'in patenti ise tam olarak televizyon ekranına sinyal gönderen oyunları kapsıyordu. Yani hukuki açıdan Higinbotham'ın oyunu, kelimenin dar anlamıyla bir video oyunu bile sayılmıyordu. Bu ayrım, bugün hâlâ tarihçiler arasında bir tartışma konusu. İlk video oyunu hangisiydi sorusunun cevabı, video kelimesini nasıl tanımladığınıza bağlı.

Davalar, İki Kişilik Tenis'i karanlıktan çıkardı. 1982'de bilgisayar dünyasının önde gelen yayınlarından Creative Computing, yani Yaratıcı Bilişim dergisi, Higinbotham'ın hikâyesini okurlarına anlattı ve onu video oyunlarının büyükbabası olarak nitelendirdi. Bu sıfat hızla yayıldı. Gazeteciler kapısını çalmaya, röportaj istemeye başladı. Bir zamanlar bir hafta sonu eğlencesi olarak tasarladığı şey, şimdi onun adının yanına yapışan bir etikete dönüşmüştü.

Ve burada hikâyenin en hüzünlü katmanı ortaya çıkıyor. Higinbotham bu ünden pek memnun değildi. Kendisini hatırlatan şeyin bir tenis oyunu olmasından çok, nükleer silahların yayılmasını önleme yolundaki çabalarıyla anılmayı tercih ettiğini açıkça dile getirdi. Onun için asıl mesele, savaştan sonra arkadaşlarıyla birlikte kurduğu federasyon, kongre koridorlarında harcadığı yıllar, nükleer denetim üzerine yazdığı raporlardı. Atom çağının tehlikelerine karşı uyaran bir bilim insanı olarak hatırlanmak istiyordu. Ama tarih, insanların hatırlamak istediği şeyi her zaman seçmez. Dünya onu, bir öğleden sonra birkaç saatte çizdiği bir oyunla tanıdı.

William Higinbotham 10 Kasım 1994'te hayatını kaybetti. O öldüğünde video oyunları artık devasa bir endüstriydi. Üç boyutlu dünyalar, renkli kahramanlar, milyonlarca oyuncu vardı. Bu dünyanın içinde, küçük yuvarlak bir ekranda zıplayan yeşil bir nokta neredeyse bir masal gibi görünüyordu.

Brookhaven Ulusal Laboratuvarı ise bu mirası sahiplenmeye karar verdi. 1997'de laboratuvar, ilk sergilenmesinin 40. yılı vesilesiyle oyunun bir kopyasını yeniden yaptı. 2008'de, 50. yıl dönümünde, laboratuvarın mühendisleri orijinal çizimlerden ve fotoğraflardan yola çıkarak İki Kişilik Tenis'i bir kez daha kurdu. Bu kez ziyaretçiler, 1958'deki atalarının gördüğü o sahneyi yeniden yaşayabildi. Aynı yandan bakış, aynı file, aynı kuyruklu top. Yeni nesiller, bugün ceplerindeki telefonlarda oynadıkları oyunların büyük büyük dedesine dokunma fırsatı buldu.

İki Kişilik Tenis'in asıl mirası belki de şu: bir makine ilk kez insanları birbirine bağlayan bir oyun alanına dönüşmüştü. Savaşın en karanlık teknolojisini kuran ellerden biri, barış zamanında o teknolojinin parçalarıyla iki yabancıyı aynı ekranın başında güldürmeyi başarmıştı. Higinbotham bunun tarihe geçeceğini hiç düşünmedi. Patentini almadı, onunla övünmedi, söküp kaldırdı ve unuttu. Ama ziyaretçi gününde kuyrukta bekleyen o çocukların yüzündeki merak, bugün dünyanın her yerinde ekranların önünde oturan milyonlarca insanın yüzünde hâlâ duruyor.

Bombanın saatini kuran adam, farkında olmadan başka bir saati de kurmuştu. O saat, bir eğlence çağının başlangıcını gösteriyordu. Ve Higinbotham ne kadar istemese de, o saatin tik takları onun adını, nükleer raporlarından çok daha uzağa taşıdı.

Nöron Oyun'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.