Sevdiğin İşe Para Ödeyince Neden Soğursun

Bölüm metni

Bir çocuğa sevdiği için resim yapmasının karşılığında ödül verin; birkaç hafta sonra kalemi hiç eline almasın. Aynı şey sevdiğiniz hobiyi işe çevirdiğinizde, en sevdiğiniz kitabı "okumak zorunda" olduğunuzda da oluyor. Ödül bazen bir şeyi büyütmez, öldürür.

1973 yılında, Stanford Üniversitesi'ne bağlı bir anaokulunun oyun odasında, tek yönlü aynanın arkasında oturmuş çocukları izleyen üç araştırmacı vardı. Mark Lepper, David Greene ve Richard Nisbett'in aradığı şey çok özel bir şeydi: keçeli kalemlere kendiliğinden koşan çocuklar. Kimse söylemeden, kimse istemeden, serbest oyun saatinde masaya oturup çizen çocuklar. Bunu günlerce, sabırla not ettiler. Çünkü deneyin bütün mantığı buna dayanıyordu; birinin bir işi zaten sevdiğinden emin olmadan, o sevginin nasıl söndüğünü ölçemezsiniz.

Sonunda 51 çocuk seçtiler. Hepsi de çizim yapmayı gerçekten seven, kalemlerin başında kendiliğinden zaman geçiren çocuklardı. Sonra bu 51 çocuğu üçe ayırdılar.

Birinci gruptaki çocuklar tek tek odaya çağrıldı ve onlara güzel bir teklif yapıldı: biraz resim yaparlarsa karşılığında bir belge alacaklardı. Adı İyi Oyuncu Belgesiydi; üzerinde çocuğun adı yazıyordu, altın renkli bir yıldız ve kırmızı bir kurdele vardı. Çocuklar çizdi, belgeyi aldı, mutlu oldu.

İkinci gruptaki çocuklara hiçbir şey söylenmedi. Onlar da odaya çağrıldı, onlar da çizdi; ama iş bittikten sonra, hiç beklemedikleri bir anda aynı altın yıldızlı belge onlara da verildi. Aynı belge, aynı kurdele, aynı sevinç. Tek fark: sözü önceden verilmemişti.

Üçüncü gruptaki çocuklar sadece çizdi. Ne söz, ne belge, ne yıldız.

Sonra araştırmacılar bekledi. Bir iki hafta boyunca hiçbir şey yapmadılar. Ve bir gün, tamamen sıradan bir serbest oyun saatinde, keçeli kalemleri yine masaya bıraktılar. Odada başka oyuncaklar da vardı; hiç kimse hiçbir çocuğa hiçbir şey söylemedi. Sadece aynanın arkasına geçip kronometreyi çalıştırdılar. Soru basitti: hangi çocuk, kendi isteğiyle, o kalemlere kaç dakika ayıracak?

Hiç ödül almamış çocuklar eskisi gibi çiziyordu. Beklemedikleri bir anda belge verilen çocuklar da eskisi gibi çiziyordu. Ama önceden söz verilip ödüllendirilen çocuklar, diğerlerinin yaklaşık yarısı kadar zaman ayırdı o kalemlere. İki hafta önce kendi isteğiyle masaya koşan çocuklar, şimdi oyalanıyor, başka bir şeye bakıyor, çabuk kalkıyordu. Dahası, ödül vaadiyle yapılmış resimlerin niteliğini, hangi çocuğun hangi grupta olduğunu bilmeyen değerlendiriciler daha düşük buldu. Yani sadece süre kısalmamıştı; işin kendisi de özensizleşmişti.

Burada durup şunu fark etmek gerekiyor: hiçbir çocuk cezalandırılmadı. Kimse azarlanmadı, kimseden bir şey alınmadı. Herkes iyi muamele gördü. Tek yapılan şey, çocuğun zaten sevdiği bir işe iyi bir şey eklemekti. Ve o iyi şey, sevgiyi aşındırdı.

Araştırmacılar bunu "aşırı gerekçelendirme" diye adlandırdı. Fikir şu: insan, kendi davranışını da tıpkı bir başkasınınkini izler gibi izler ve ondan bir sonuç çıkarır. Çocuk çizerken kafasının bir yerinde sessiz bir soru döner: ben bunu neden yapıyorum? Ödül yokken bu sorunun tek bir cevabı vardır, çünkü ortada başka hiçbir sebep yoktur. Çiziyorum çünkü çizmek hoşuma gidiyor. Ama masaya altın yıldızlı bir belge konduğunda, aynı soruya çok daha görünür, çok daha somut, çok daha kolay bir cevap belirir: çiziyorum çünkü belgeyi alacağım. Zihin, iki geçerli gerekçe arasında seçim yapmak zorunda kalmaz; sadece en dışarıdan görünür olanına tutunur. Ve ödül ortadan kalktığında, o gerekçe de kalkar. Geriye eskisinden daha zayıf bir şey kalır.

Aynı yıllarda, çocuklardan çok uzakta, aynı şeyin yetişkinlerde de olup olmadığını merak eden biri vardı. Edward Deci, üniversite öğrencilerine SOMA küpü denen bir bulmacayı verdi. Yedi parçadan çeşitli şekiller kurmanız gereken, insanı gerçekten içine çeken bir bulmacaydı bu; öğrenciler onu seviyordu. Deci deneyi üç oturuma yaydı. İlk oturumda herkes bedavaya, keyfi için çözdü. İkinci oturumda öğrencilerin bir kısmına, çözdükleri her şekil için 1 dolar ödeneceği söylendi. Diğerlerine yine hiçbir şey söylenmedi.

Deneyin asıl ölçümü ise bulmacaların çözülüşü değildi. Deci her oturumun ortasında bir bahane uydurup odadan çıkıyor, öğrenciyi birkaç dakikalığına yalnız bırakıyordu. Masada dergiler vardı, bulmaca vardı, kimse kimseyi izlemiyordu; en azından öğrenci öyle sanıyordu. Deci aslında dışarıdan bakıyor ve tek bir şeyi ölçüyordu: kimse istemezken, karşılığında hiçbir şey yokken, bu insan bulmacaya kaç saniye dokunacak? Sevginin en dürüst ölçüsü budur; kimsenin bakmadığı dakikalarda ne yaptığınız.

Sonuç çocuklardakiyle aynı yöne işaret etti. Para ödenen oturumdan sonra, üçüncü oturumun o boş dakikalarında, ödeme almış öğrenciler bulmacaya daha az uzandı. Hiç para almamış olanlar ise oynamaya devam etti. Para, bulmacayı ilk gördükleri andaki o merakın üzerine bir katman çekmişti ve para kesildiğinde altındaki merak da bir miktar sönmüştü.

Ama bu deneyin bize verdiği en kıymetli şey, sönmenin kendisi değil. Anaokulundaki o ikinci gruba dönün: onlara da tamamen aynı belge, aynı altın yıldız verildi. Hiçbir şey eksik değildi. Onlarda hiçbir şey sönmedi. Yani mesele belgenin kendisi değil. Mesele, belgenin çizimden önce mi sonra mı ortaya çıktığı. Sönen şey ödül değil; sönen şey, iş başlamadan kurulan sözleşme.

Bu ayrım önemli, çünkü buradan çok yanlış bir sonuç çıkarmak mümkün: madem ödül zarar veriyor, o halde hiç kimseye hiçbir şey vermeyelim, çalışanı övmeyelim, çocuğu takdir etmeyelim. Bu, deneylerin söylediği şeyin tam tersi.

1999'da Edward Deci, Richard Koestner ve Richard Ryan, o güne kadar bu alanda yapılmış 128 deneyi bir araya topladı ve hepsini birlikte tarttı. Tablo şuydu: elle tutulur, önceden vaat edilmiş ödüller, insanın kendi isteğiyle o işe dönme eğilimini gerçekten ve tutarlı biçimde zayıflatıyordu. Ama aynı derlemenin ikinci bulgusu birincisi kadar nettir ve çok daha az konuşulur: olumlu geri bildirim, yani sözle verilen takdir, insanın o işe olan ilgisini zayıflatmıyor, güçlendiriyordu. Kelime ile verilen şey, kurdele ile verilen şeyin tam tersi yönde çalışıyordu.

Neden? Çünkü size yöneltilen her geri bildirimin iki yüzü vardır. Bir yüzü bilgi taşır: bu işi iyi yaptın, şurası tuttu, beceriyorsun. Diğer yüzü kontrol taşır: benim istediğim gibi yaptın, böyle devam et, seni izliyorum. Aynı cümle, hangi yüzü öne çıkarsa o etkiyi yapar. Çocuğunuza "aferin, tam dediğim gibi yapmışsın" dediğinizde ona verdiğiniz şey bilgi değil, bir uyum belgesidir. "Şu gölgeyi buraya koyman resmin derinliğini tamamen değiştirmiş" dediğinizde ise ona kendi yaptığı işin içinden bir şey gösterirsiniz. İlki, işin sahibinin siz olduğunu söyler. İkincisi, işin sahibinin o olduğunu söyler ve sadece ona bir ayna tutar.

Carol Dweck'in çocuklarla yürüttüğü çalışmalar bu ayrımın ne kadar ince olduğunu gösterir: bir çocuğu zekâsı için övmekle, izlediği yol ve gösterdiği çaba için övmek, sonraki zorluklar karşısında birbirinden tamamen farklı davranışlar üretir. Kişiyi öven söz, kişiyi korumaya iter; süreci öven söz, süreci sürdürmeye.

Bunun günlük hayatta karşılığı şu birkaç şeye iniyor. Birincisi, sevdiğiniz işi parayla ilişkilendirmek zorunda kaldığınızda, ödemeyi işin her bir birimine yapıştırmamaya çalışın. "Çizdiğin her resim için şu kadar" cümlesi, o resimlerin gerekçesini dışarıya taşır. Bir emeğin bütününe karşılık gelen, düzenli ve tahmin edilebilir bir gelir ise aynı işi yapmaz; çünkü o gelir tek tek anların gerekçesi olmaya soyunmaz.

İkincisi, takdiri geriye dönük tutun. Önceden verilen söz sözleşmedir; sonradan gelen takdir bilgidir. Anaokulundaki iki grubu birbirinden ayıran şey buydu.

Üçüncüsü, ve bence en pratiği: sevdiğiniz işin satılmayan bir köşesini bırakın. Fotoğrafla para kazanmaya başladıysanız, kimsenin görmeyeceği, kimseye teslim edilmeyecek, hiçbir ölçüye girmeyecek bir çekim alanı ayırın kendinize. Deci'nin deneyinde ölçülen şeyin, kimsenin bakmadığı boş dakikalar olduğunu hatırlayın. O dakikalar bir insanın işiyle kurduğu ilişkinin en sağlam kısmıdır ve korunabilir bir şeydir.

Dördüncüsü, eğer insanları yöneten taraftaysanız, sorunun ödülün büyüklüğü olmadığını görün. Ödül aslında bir mesajdır ve taşıdığı mesaj şudur: bu işin sebebi benim. Aynı bütçeyle, aynı parayla, bambaşka bir mesaj verebilirsiniz. Kişiye işi nasıl, hangi sırayla, hangi yöntemle yapacağını seçme alanı bırakmak; ve yaptığı işin içinden somut bir şey görüp bunu ona söylemek. Bunlar bedava değildir, dikkat ister, ama para kadar pahalı da değildir.

Son olarak, dürüst bir sınır çizmek gerekiyor. Buraya kadar anlatılanlar, sevilen bir işe olan ilginin ödül düzeneği yüzünden nasıl aşındığıyla ilgili. Eğer yaşadığınız şey bir işe değil, hemen her şeye yayılmış bir isteksizlikse; haftalarca süren bir tükenmişlik, uykunuzun, iştahınızın, insanlarla kurduğunuz bağın değişmesi eşlik ediyorsa, bu artık motivasyon düzenlemesiyle çözülecek bir konu değildir ve öyle ele alınmamalıdır. O noktada yapılacak en doğru şey, bir uzmana danışmaktır.

Şunu da eklemek gerek: kimse anaokulundaki o çocuklara kötülük etmedi. Onlara güzel bir belge verildi, adları yazıldı, altın bir yıldız kondu. Yine de iki hafta sonra masaya daha az oturdular. Ödülün en can sıkıcı tarafı da bu; iyi niyetle verilir, sevinçle alınır ve zarar verdiği yer tam olarak kimsenin bakmadığı yerdir.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.