Mutluluk Tahminlerin Neden Hep Yanlış Çıkıyor

Bölüm metni

"Şu iş olursa hayatım değişir" dediğin şeyi bir düşün. Sonra geçen yıl aynı cümleyi kurduğun şeyi hatırla — hâlâ o kadar önemli mi? Zihnin geleceği tarif ederken tutarlı biçimde yanılıyor ve bu yanılgı hem neyin peşinden koştuğunu hem de neden korktuğunu belirliyor.

Bir an için gözünüzü kapatın ve size iyi geleceğini düşündüğünüz şeyi hayal edin. Beklediğiniz terfi. Taşınmayı planladığınız o deniz kenarındaki şehir. Yıllardır ertelediğiniz araba. Ya da çok daha basiti: cuma akşamı kapıda bekleyen tatil çantası. Zihniniz bu sahneyi kurarken ne kadar hızlı çalıştığını fark ettiniz mi? Bir saniyeden kısa sürede orada oluyorsunuz. Işık doğru, hava doğru, yüzünüzde bir gülümseme var. Ve o sahneye bakarken içinizde bir cümle beliriyor: bu olursa mutlu olacağım.

İşte psikolojinin son otuz yılda en ısrarla peşine düştüğü hatalardan biri tam burada, o cümlenin içinde duruyor. Buna duygusal öngörü diyoruz: gelecekteki bir olayın bizi nasıl hissettireceğini önceden kestirme becerisi. Hayatımızın neredeyse bütün büyük kararlarını bu beceriye dayanarak veriyoruz. Kiminle evleneceğimizi, hangi işi kabul edeceğimizi, nereye taşınacağımızı, neyi göze alacağımızı. Ve ölçüldüğünde ortaya çıkan şey şu: yönü genelde doğru biliyoruz. Terfinin bizi sevindireceğini, ayrılığın üzeceğini bilmek için araştırmaya gerek yok. Yanıldığımız yer yön değil, şiddet ve süre. Olayın bizi ne kadar sarsacağını ve o sarsıntının ne kadar dayanacağını sistematik olarak abartıyoruz. Bu abartıya etki yanılgısı deniyor.

Neden böyle oluyor? Çünkü zihin geleceği bir belgesel gibi değil, bir fragman gibi kuruyor. Taşınacağınız sahil şehrini düşündüğünüzde aklınıza gelen şey balkonda kahve içerken duyduğunuz martı sesi. Aklınıza gelmeyen şey, aynı şehirde sabah 7'de uyanıp trafiğe girmek, çamaşır makinesinin bozulması, kayınvalidenizin telefonu, dişinizin ağrıması. Yani hayatınızın geri kalanının tamamı. Zihin, üzerine odaklandığı tek şeyi kadraja alıyor ve kadrajın dışında kalan her şeyi sessizce siliyor. Buna odaklanma yanılgısı diyoruz ve etkisi şaşırtıcı derecede güçlü.

Bunu en zarif biçimde gösteren çalışmalardan biri 1998'de yayımlandı. David Schkade ve Daniel Kahneman, Amerika'nın Ortabatı bölgesindeki ve Güney Kaliforniya'daki üniversite öğrencilerine yaşam memnuniyetlerini sordular. Bazılarına kendi hayatlarını, bazılarına ise diğer bölgede yaşayan kendileri gibi birinin hayatını değerlendirtiler. Sonuç ikiye ayrıldı. İki bölgenin öğrencileri kendi hayatlarından aşağı yukarı aynı düzeyde memnundu; güneşin bol olduğu yerde yaşamak ölçülebilir bir fark yaratmıyordu. Ama iki grubun öğrencileri de, Kaliforniya'da yaşayan birinin daha memnun olacağını tahmin ediyordu. Neden? Çünkü tahmin yaparken akıllarına gelen tek boyut iklimdi. Kendi hayatlarını düşünürken hava durumu, yüzlerce şeyden yalnızca biriydi. Bir başkasının hayatını düşünürken ise her şey oldu.

Bu, tatil broşürlerine has bir hata değil. Aynı düzenek, hayatın çok daha sıradan kararlarında da işliyor. Harvard Üniversitesi'nde yapılan bir çalışmada öğrencilere, kura ile dağıtılan yurtlardan hangisine düşerlerse ne kadar mutlu olacaklarını sordular. Öğrenciler binanın konumuna, odaların büyüklüğüne, mimarisine bakarak tahmin yürüttüler. Bir yıl sonra ölçüldüğünde mutluluklarını belirleyen şeyin bunlarla neredeyse hiç ilgisi olmadığı görüldü. Fark, o binada kurdukları arkadaşlıklardan geliyordu. Yani zihin, kolay hayal edilebilen şeyi, gerçekten önemli olan şeyle karıştırmıştı. Bir odanın penceresini hayal etmek kolaydır. Henüz tanışmadığınız insanları hayal etmek imkânsızdır. Zihin de imkânsızı boş bırakıp kolay olanı büyütür.

Ama işin asıl ilginç tarafı şu: aynı hatayı kötü olaylar için de yapıyoruz, hatta belki daha fazla. 1978'de yapılan ve o günden beri belki de fazlaca basitleştirilerek anlatılan küçük bir çalışma var. Philip Brickman ve arkadaşları, büyük ikramiye kazanmış 22 kişiyi, onlarla benzer 22 komşuyu ve kaza sonucu felç kalmış 29 kişiyi karşılaştırdılar. 0 ile 5 arasındaki bir mutluluk ölçeğinde ikramiye kazananların ortalaması 4.00, komşularının 3.82 çıktı. Yani hayatı kökten değiştiren bir para, ölçülebilir anlamlı bir fark yaratmamıştı. Dahası kazananlar, sabah kahvesi ya da bir arkadaşla sohbet gibi gündelik küçük hazlardan komşularına göre daha az keyif aldıklarını söylüyorlardı. Felçli katılımcıların ortalaması ise 2.96'ydı; komşulardan belirgin biçimde düşük. Bu çalışmayı "para mutluluk getirmez, felç de mutsuzluk getirmez" diye özetlemek yanlış olur, çünkü fark gerçekti. Ama şu doğru: hiçbiri, kimsenin önceden tahmin edeceği kadar uçlarda değildi. Herkes başladığı yere doğru sürükleniyordu.

Bu sürüklenmenin bir adı var: sönümlenme. İnsan sinir sistemi değişime değil, değişimin devamına duyarsızlaşacak biçimde kurulmuş. Sabit bir kokuyu birkaç dakika sonra almaz olursunuz, sabit bir uğultuyu duymaz olursunuz. Duygular da aynı mantıkla çalışıyor. Yeni olan şey, yeniliğini yitirdiği anda arka plana geçiyor ve dikkatiniz bir sonraki şeye kayıyor. Bu bir kusur değil, bir tasarım tercihi; hiçbir şeye alışmayan bir sinir sistemi, tehlikeyi de fark edemezdi.

Ve bu düzeneğin kötü haberleri karşılayan bir tarafı da var. Daniel Gilbert ve Timothy Wilson'ın öncülük ettiği bir dizi çalışma, insanların kötü olaylara verdikleri tepkinin süresini ne kadar abarttığını gösterdi. Akademik kadro başvurusu reddedilen öğretim üyeleri, uzun bir ilişkiyi bitirenler, desteklediği aday seçimi kaybedenler, olumsuz kişilik geri bildirimi alanlar, iş başvurusu reddedilenler. Hepsi olaydan önce "bu beni uzun süre yıkar" dediler. Hepsi ölçüldüğünde tahmin ettiklerinden çok daha erken toparlanmıştı. Araştırmacılar bunun nedenini psikolojik bağışıklık sistemi diye adlandırdıkları bir şeye bağladılar: olay olduktan sonra zihin sessizce devreye giriyor, hikâyeyi yeniden yazıyor, "aslında oraya gitmek istemiyordum" diyor, olumlu tarafları buluyor, acıyı sindirilebilir bir biçime sokuyor. Ve bunun kritik özelliği şu: siz onun varlığından haberdar değilsiniz. Tahmin yaparken hesaba katmıyorsunuz. Bir olayın sizi nasıl hissettireceğini kestirirken, o olayla baş edecek olan gelecekteki halinizi değil, şu anki halinizi o sahneye koyuyorsunuz.

Peki bununla ne yapacağız? Birkaç somut şey var.

Birincisi ve en aykırı olanı: hayal etmeyi bırakıp sormak. 2009'da yayımlanan bir çalışmada kadınlara, belirli bir erkekle yapacakları kısa bir tanışma buluşmasından ne kadar keyif alacaklarını tahmin etmeleri istendi. Bir gruba o kişinin fotoğrafı ve profili verildi. Diğer gruba hiçbir bilgi verilmedi; yalnızca daha önce aynı kişiyle buluşmuş, tanımadıkları başka bir kadının o buluşmadan ne kadar keyif aldığı söylendi. İkinci grup daha isabetli tahmin etti. Üstelik katılımcıların kendileri de, dışarıdan izleyenler de bunun tersinin doğru olacağına emindi. İnsan kendini eşsiz sanıyor; oysa aynı deneyimin başka birinde nasıl bir iz bıraktığı, kendi hayal gücünüzden daha güvenilir bir veri. Bu yüzden bir işi, bir şehri, bir kararı düşünürken en değerli soru şu: bunu gerçekten yaşamış birini bulup, hayalini değil, sıradan bir gününü anlatmasını istemek.

İkincisi, sorunun kendisini değiştirmek. "Bu beni mutlu eder mi" diye sorduğunuzda zihin size fragmanı gösteriyor. Bunun yerine "bunu yaparsam sıradan bir salı günüm nasıl geçer" diye sorun. Saat kaçta kalkarım, kiminle konuşurum, ne yerim, akşam ne yaparım. Bu soru fragmanı bozar, kadrajı genişletir ve genelde çok daha isabetli bir cevap verir.

Üçüncüsü, sönümlenmeyi baştan hesaba katarak seçim yapmak. Alışkanlık, sabit ve değişmeyen şeyleri yutar; tekrar eden ama her seferinde biraz farklı olan şeyleri yutamaz. Daha büyük bir ekran birkaç haftada görünmez olur. Her hafta buluşulan bir arkadaş grubu olmaz, çünkü her buluşmada içerik değişir. Aynı mantıkla, tek seferlik büyük bir harcama yerine küçük ve tekrarlanabilir deneyimlere yatırım yapmak, aynı bütçeden daha uzun bir getiri sağlar. Bunu bir ahlak dersi olarak değil, bir mühendislik kısıtı olarak düşünün: sisteminiz sabit girdiye duyarsızlaşıyor, o halde girdiyi çeşitlendirin.

Dördüncüsü ve belki en rahatlatıcısı: yanılgı simetrik. İyi haberin sizi tahmin ettiğiniz kadar uzun süre yukarıda tutmayacağı doğruysa, kötü haberin de sizi tahmin ettiğiniz kadar uzun süre aşağıda tutmayacağı doğru. Bu, kararların ağırlığını hafifletir. İnsanların çoğu risk almaktan, iş değiştirmekten, bir şeyi denemekten, "olmazsa mahvolurum" dedikleri için kaçınır. Oysa ölçümler, o mahvolmanın nadiren tahmin edildiği kadar sürdüğünü söylüyor. Kendi toparlanma kapasitenize, hak ettiğinden daha az güveniyorsunuz.

Burada bir şeyi açıkça söylemek gerekiyor. Sönümlenme, her acının kendiliğinden geçeceği anlamına gelmez. Bu araştırmalar, sıradan hayal kırıklıklarının ve sıradan sevinçlerin ortalama seyrini tarif ediyor; kimsenin özel durumunu değil. Bir üzüntü haftalarca yerinden kımıldamıyorsa, uykuyu, iştahı, çalışma ve sevme kapasitesini yiyorsa, bu bir tahmin hatası değildir ve kendi kendine düzelmesini beklemek doğru bir yaklaşım değildir. Öyle bir durumda yapılacak şey bir psikolog ya da psikiyatriste başvurmaktır; bu metnin ya da herhangi bir genel psikoloji anlatısının verebileceği bir cevap yoktur orada.

Geriye kalan asıl fikir şu. Bu araştırmaların bize söylediği şey "hiçbir şey önemli değil" değil. Söylediği şey, önemin bizim baktığımız yerde durmadığı. Zihin, ağırlığı tek bir olayın üzerine yığıyor: o terfi, o taşınma, o ayrılık. Oysa ölçüldüğünde ağırlığın çoğu, o olayın etrafındaki sıradan dokuda çıkıyor. Kiminle konuştuğunuzda, günün nasıl aktığında, neye alıştığınızda. Kaliforniya'ya taşınan da, taşınmayan da aynı sabah kalkıyor; farkı yaratan şey kahvaltı masasında kim olduğu.

Ve bunu bilmenin pratik bir bedeli var: artık büyük anları kurtarıcı olarak göremezsiniz. Ama bir de kazancı var. Eğer mutluluğunuz tek bir olayın omuzlarında durmuyorsa, o olayı kaybetmek de sizi yıkmıyor demektir. Zihninizin kurduğu sahte gelecek, hem fazla parlak hem fazla karanlık. Gerçek olan, ikisinin arasındaki o geniş, sakin, alışılabilir alan. Zaten hayatın büyük kısmı orada geçiyor.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.