Şarkıyı Masada Tutturamamak: Bilginin Laneti

Bölüm metni

Bir masaya parmağınızla bildiğiniz bir şarkının ritmini tıkırdatın. Kafanızın içinde şarkı tüm enstrümanlarıyla çalarken karşınızdaki insanın duyduğu tek şey ahşaba vuran bir parmaktır — ve siz onun bunu bileceğinden neredeyse eminsinizdir. Anlaşılamamanın büyük kısmı kötü niyetten değil, işte bu sessiz kör noktadan doğar.

1990 yılında Stanford Üniversitesi'nde psikoloji doktorası yapan Elizabeth Newton, kurulumu bir çocuk oyunundan farksız görünen bir deney tasarladı. İnsanları ikişerli gruplara ayırdı ve her çifte bir rol verdi. Biri vurucu olacaktı, öbürü dinleyici. Vurucuya, herkesin bildiği 25 parçadan oluşan bir liste uzatıldı; doğum günü şarkısı, ulusal marş, çocukluktan beri kulakta olan türden ezgiler. Vurucu listeden bir şarkı seçecek ve o şarkının ritmini masaya parmaklarıyla vuracaktı. Mırıldanmak yok, söz yok, ipucu yok. Sadece tıkırtı. Dinleyicinin görevi ise şarkıyı bilmekti.

Newton, tıkırtı başlamadan önce vurucuya küçük bir soru daha sordu. Sence karşındaki kişi bilecek mi? Daha doğrusu, bu deneyi baştan sona yapsak, kaç şarkıda dinleyiciler doğru cevabı verir?

Vurucuların ortalama tahmini yüzde 50 idi. Yani iki şarkıdan birinde anlaşılacaklarını düşünüyorlardı. Gayet makul bir beklenti gibi duruyor. Sonuçta ortada bilinmedik bir eser yok; listedeki her parça, o kültürde büyümüş herkesin ezberinde.

Deney boyunca toplam 120 şarkı masaya vuruldu. Dinleyiciler bunlardan 3 tanesini bildi. Yüzde 2,5.

Beklenti ile gerçek arasında 20 kata yakın bir uçurum var. Ve bu uçurum, insanın kafasının içinde olup biten çok özel bir yanılsamanın en temiz kanıtı.

Şöyle düşünün. Vurucu masaya parmağını vururken kafasının içinde şarkı çalıyor. Sadece ritim değil; melodi, sözler, o şarkının duygusu, belki arka plandaki enstrümanlar, belki onu ilk duyduğu yer. Parmakları masaya inerken zihni bütün bir ses kaydını oynatıyor ve tıkırtılar o kaydın üzerine oturuyor. Vurucu için ortada bir bilmece yok; kendi kafasındaki şarkıyı duyuyor ve masadaki tıkırtının o şarkıyla ne kadar mükemmel örtüştüğünü fark ediyor. Nasıl bilinmez ki?

Dinleyicinin kulağına gelen şey ise sadece şu: tık, tık, tık tık, tık. Anlamsız, dağınık, kuru bir dizi darbe. Melodinin olmadığı yerde ritim, hiçbir şeyin ipucu değil. Dinleyici karşısında şarkı değil, mors alfabesine benzer bir gürültü buluyor.

Deneyin asıl çarpıcı tarafı sayılar bile değil. Bu düzeneği bugün bir masa etrafında, iki kişiyle tekrarlayın; vurucu koltuğunda oturan kişinin yüzünde göreceğiniz şey neredeyse hep aynıdır. Önce şaşkınlık. Sonra sabırsızlık. Sonra da içten içe şu düşünce: bu kadar açık bir şeyi nasıl bilemez?

İşte o an, insanın kendi bilgisini karşısındakine yansıttığı andır. Ve o ana verilen bir isim var: bilginin laneti.

Terimi 1989 yılında üç iktisatçı ortaya attı; Colin Camerer, George Loewenstein ve Martin Weber. Onların ilgilendiği durum masaya vurulan şarkılar değildi, piyasalardı. Bir kişiye bir şirket hakkında başkalarının bilmediği bir bilgi verildiğinde, o kişiden bilgisiz bir yatırımcının nasıl davranacağını tahmin etmesi isteniyordu. Yapması gereken şey basitti: kendi elindeki bilgiyi bir kenara koymak. İnsanlar bunu yapamadı. Sahip oldukları bilgiyi görmezden gelemedikleri gibi, karşı tarafın tahminlerini de sürekli olarak kendi bildiklerine doğru çektiler. Bir kez öğrendiğiniz şeyi, öğrenmemiş olma haline geri döndüremiyorsunuz.

Bilgi zihinde geri alınamaz bir iz bırakıyor. Bir kelimenin anlamını öğrendikten sonra o kelimeyi tekrar anlamsız bir ses yığını olarak duyamazsınız. Bir yüzü tanıdıktan sonra onu yabancı bir yüz olarak göremezsiniz. Bulmacanın cevabını gördükten sonra bulmacanın zor olduğunu hatırlarsınız ama artık hissedemezsiniz. Zihniniz yeni bilgiyi zaten hep oradaymış gibi yerleştirir ve geçmişinizi de sessizce yeniden yazar. Bilgi eklendiği anda apaçık hale gelir; öğrenilmesinin ne kadar zor olduğu duygusu ise silinir.

Bunun günlük hayattaki karşılıklarını görmek zor değil. Bir yazılımcı, ürünü kullanan insanın neden o düğmeyi bulamadığını anlayamaz; çünkü kendi kafasında ekranın haritası açıktır. Bir doktor hastasına durumu üç cümleyle anlatır ve hastanın anlamış göründüğünü sanır; oysa cümlelerin içindeki her terim, yıllar süren bir eğitimin sıkıştırılmış hali. Bir öğretmen, kırk kere anlattığı konuyu kırk birinci kez anlatırken artık kendi anlatımını dinlemez, çünkü konu ona uzun zaman önce şeffaflaşmıştır. Bir yönetici ekibe tek satırlık bir mesaj atar, çünkü o tek satırın arkasındaki üç haftalık düşünme süreci kendi kafasında hâlâ çalmaktadır. Ekip ise sadece tıkırtıyı duyar.

Ve en çok da evde olur bu. Bir insan eşine ya da yakınına iki cümle söyler, karşı taraf anlamaz, sonra da şu cümle kurulur: anlamamana imkân yok, apaçık söyledim. Söyleyen kişi haklıdır aslında, kendi kafasının içinde apaçıktır. Yalnız o açıklık masaya geçmemiştir.

Buraya kadarı teşhis. Asıl mesele şu: eğer bir kez bildiğimiz şeyi bilmemiş olma haline dönemiyorsak, bu tuzaktan nasıl çıkacağız?

Çoğu insanın refleksi, daha çok çabalamak oluyor. Karşımdakinin yerine geçeyim, onun gözünden bakayım. Kulağa doğru geliyor ama psikolojinin bu konuda gösterdiği şey biraz can sıkıcı. Nicholas Epley ve arkadaşlarının yaptığı çalışmalar, başkasının bakış açısına geçişimizin aslında bir sıfırdan başlama işlemi olmadığını ortaya koyuyor. Biz kendi bildiğimiz yerden başlıyoruz ve oradan karşımızdakine doğru biraz kayıyoruz. Bir çıpaya bağlıyız ve ipin boyu hep kısa kalıyor. Daha çok çabalamak, yanlış yerden birkaç adım daha ilerlemek demek. Yeterince ilerlemiş olmak değil.

Bunun ne kadar güçlü olduğunu gösteren güzel bir çalışma var. Justin Kruger ve arkadaşları 2005 yılında insanlara elektronik posta yazdırdı ve içine iğneleyici, alaycı ya da düpedüz ciddi bir ton koymalarını istedi. Sonra sordular: karşındaki kişi senin tonunu doğru anlar mı? Yazanların tahmini yüzde 78 idi. Gerçekte okuyucular tonu yüzde 56 oranında doğru anladı; yani neredeyse yazı tura atmakla aynı yerde. Çünkü yazan kişi cümleyi yazarken onu kafasında belirli bir sesle, belirli bir yüz ifadesiyle duyuyor. Karşı tarafa giden ise sadece harfler.

Aynı araştırmada işe yarayan bir müdahale de vardı ve bu müdahale çok çabalamakla ilgili değildi. Yazan kişilerden mesajlarını, kastettikleri tonun tam tersi bir sesle yüksek sesle okumaları istendi. Alaycı yazdığı cümleyi dümdüz, ciddi bir sesle okuyan insan birden kendi cümlesinin başka türlü de duyulabileceğini fark etti ve aşırı güveni düştü.

Çıkarılacak ders şu: bilginin lanetinden zihinsel gayretle değil, dışarıdan gelen bir sesle kurtuluyorsunuz. Kendi kafanızdaki şarkıyı susturamazsınız. Yapabileceğiniz tek şey, masadaki tıkırtıyı gerçekten duyabilecek bir kanal açmak.

Bunun birkaç somut hali var.

Birincisi, anladın mı diye sormayı bırakmak. Bu sorunun cevabı neredeyse her zaman evettir; hem nezaket gereği hem de insan çoğu zaman ne anlamadığını da bilmez. Onun yerine ters yönde bir tıkırtı isteyin: sen şimdi bunu kendi cümlelerinle bana anlatır mısın, ya da bundan sonraki adımın ne olacak. Karşı taraf konuşmaya başladığı anda kendi anlattığınız şeyin dışarıda nasıl göründüğünü ilk kez duyarsınız. Sağlık ve eğitim alanlarında bu yöntemin bir adı bile var, geri anlatma diyorlar. Bütün gücü, tahmin etmeyi bırakıp ölçmeye geçmesinden geliyor.

İkincisi, hayali dinleyiciyi bırakıp gerçek bir dinleyici bulmak. Kafanızdaki dinleyici sizin bildiklerinizle kirlenmiş durumda; o her şeyi anlar, çünkü aslında o sizsiniz. Bir sunumu, bir mesajı, bir açıklamayı konuya hiç hâkim olmayan tek bir insana göstermek, hayalinizdeki yüz kişiden daha fazla bilgi verir.

Üçüncüsü, soyuttan somuta inmek. Uzmanlık dediğimiz şey büyük ölçüde soyutlama biriktirmektir; yılların deneyimi tek bir terimin içine sıkışır ve o terim uzmana artık kendi başına bir anlam gibi gelir. Oysa soyut kelime, sizin kafanızdaki melodinin yerine geçen tıkırtıdır. Ortak zemin her zaman somutun içindedir. Bir süreç yerine bir örnek, bir ilke yerine bir sahne, bir kavram yerine bir insan anlatın. Soyut cümleler herkesin başını sallamasını sağlar; somut cümleler aynı resmi gördürür.

Dördüncüsü, ilk cümleyi sıfır bağlamla yazmak. Bir mesajın, bir e-postanın, bir açıklamanın ilk cümlesi, karşı tarafın hiçbir şey bilmediği varsayımıyla kurulmalı: ne oldu, neden şimdi, benden ne istiyorsun. Kendi kafanızdaki üç haftalık düşünme sürecinin bedelini karşınızdakine ödetmemenin en ucuz yolu bu.

Ve beşincisi, belki en değerlisi: acemiliğinizin kaydını tutmak. Yeni bir işe, yeni bir alana, yeni bir şehre girdiğiniz ilk haftalarda neyi anlamadığınızı, nerede takıldığınızı, hangi kelimenin sizi durdurduğunu bir yere yazın. Çünkü altı ay sonra o kayıt elinizdeki en kıymetli belge olacak. Kendi bilmeme halinizi hatırlayamayacaksınız; ama yazdıysanız, okuyabilirsiniz.

Bu meselenin bir de şefkat tarafı var. Bilginin laneti sadece bir iletişim kazası değil, aynı zamanda haksız yere yargılamanın gizli motorudur. Karşımızdaki insan anlamadığında ilk aklımıza gelen açıklama genellikle onunla ilgilidir: dikkatsizdir, ilgisizdir, yeterince zeki değildir, umursamıyordur. Oysa masanın iki tarafında iki farklı deneyim var. Birinde şarkı çalıyor, ötekinde tıkırtı var. Kimse aptal değil; sadece aynı odada değiller. Bunu bir kez fark ettiğinizde, hem ilişkilerinizde hem işinizde şu cümleyi kurma ihtimaliniz azalıyor: anlamamana imkân yok. Yerine gelen cümle çok daha işlevsel: demek ki bu masadan öbür tarafa geçmiyor, başka türlü anlatmam lazım.

Tabii her anlaşılmama hikâyesi bir bilgi asimetrisi değildir. İnsanın kendini sürekli anlaşılmamış hissetmesi, bunun ilişkilerini ve gündelik hayatını uzun süre boyunca sarsması söz konusuysa, orada masaya vurulan ritimden fazlası olabilir; bu, tek başına çözülecek bir bulmaca değil, alanında yetkin biriyle konuşulacak bir konudur.

Son olarak şunu eklemek gerek. Bilginin laneti bir kusur değil, bilmenin gölgesidir. Bir konuyu iyi bilmeye başladığınız anda otomatik olarak devreye girer ve uzmanlığınız arttıkça derinleşir. Yani bu lanetten kurtulmanın yolu daha az bilmek değil; bildiğinizi tekrar dışarıya çıkarabilmek. İçinizde çalan şarkıyı, karşınızdakinin duyabileceği bir sese çevirmek. Newton'ın deneyindeki 3 kişilik başarı oranı bize kötü haber gibi görünüyor ama içinde şöyle bir iyi haber de saklı: masadaki tıkırtı yetersizse, sorunun kaynağı dinleyicinin kulağı değil, vurucunun varsayımıdır. Varsayım ise değiştirilebilir bir şeydir.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.