En İyiyi Arayan Neden Daha Mutsuz Çıkar

Bölüm metni

İki kişi aynı işe girdi. Biri aylarca araştırdı, karşılaştırdı, en iyi teklifi kaptı; diğeri ilk uygun teklifte durdu. Daha yüksek maaşı alan, işe başladığı gün daha mutsuzdu — ve bunun sebebi maaş değildi.

Kaliforniya'nın Menlo Park kasabasında, pahalı gurme ürünleriyle tanınan bir gıda marketi vardı: Draeger's Market, yani Draeger marketi. Raflarında 250 çeşit hardal, 75 çeşit zeytinyağı bulunduran türden bir yer. 2000 yılında yayımlanan bir alan çalışması için iki psikolog, Sheena Iyengar ve Mark Lepper, bu marketin girişine bir tadım masası kurdular. Masada reçel kavanozları duruyordu. Cumartesi günleri, birkaç saat arayla, masanın içeriği değiştiriliyordu: bazı saatlerde 24 çeşit reçel, bazı saatlerde yalnızca 6 çeşit. Tadan herkese, hangi reçeli alırsa alsın geçerli olan 1 dolarlık bir indirim kuponu veriliyordu. Sonra araştırmacılar kasadan geçen kuponları saydılar.

Sonuç, o gün pazarlama derslerinde anlatılan her şeyin tersiydi. 24 çeşitlik masa daha çok ilgi çekti; önünden geçenlerin yaklaşık yüzde 60'ı durup baktı. 6 çeşitlik masada bu oran yüzde 40 civarındaydı. Yani bolluk, dikkati kazanmayı başardı. Ama iş kavanozu alıp kasaya gitmeye gelince tablo tersine döndü: büyük masada durup tadanların yalnızca yüzde 3'ü bir reçel satın aldı. Küçük masada duranların ise yüzde 30'u. On kat fark. 24 kavanoz insanları masaya çekti ve orada dondurdu.

Bu deneyin çarpıcı tarafı, kimsenin kaybetmiyor olması. Reçellerin hepsi iyiydi. Kupon cebindeydi. Yanlış seçim diye bir şey yoktu; en kötü ihtimalle biraz daha az sevdiğiniz bir reçel alacaktınız. Buna rağmen insanlar seçmedi. Elleri havada kaldı, kavanozlara baktılar, birbirlerine "sonra bakarız" dedi ve yürüyüp gittiler. Seçimin kendisi, seçilecek şeyden daha ağır geldi.

Peki neden? İlk sebep, almadığınız her seçeneğin görünmez bir fatura bırakmasıdır. Ekonomide buna fırsat maliyeti denir, ama insan zihni bu maliyeti soğuk bir hesap olarak değil, bir eksiklik duygusu olarak yaşar. 6 kavanoz varken, vişneyi seçtiğinizde geride 5 kavanoz kalır. 24 kavanoz varken, vişneyi seçtiğinizde geride 23 kavanoz kalır ve zihniniz o 23'ün en iyi özelliklerini toplayıp gerçekte var olmayan bir reçel kurar: ahududunun ekşiliği, incirin yoğunluğu, portakalın kabuğu. Elinizdeki gerçek kavanoz, artık bir başka gerçek kavanozla değil, sizin zihninizde imal ettiğiniz o mükemmel hayaletle yarışır. Ve o yarışı asla kazanamaz. Seçenek sayısı arttıkça, elinizde tuttuğunuz şeyin uğradığı bu görünmez değer kaybı da artar.

İkinci sebep beklenti eşiğinin kaymasıdır. Mahallenizde tek bir kahveci varken oradan içtiğiniz kahve "kahve"dir. Beş dakikalık yürüme mesafesinde 30 kahveci varken içtiğiniz kahve artık "30 seçenek arasından seçtiğim kahve"dir ve ondan olağanüstü olmasını beklersiniz. Bolluk yalnızca seçenekleri çoğaltmaz, aynı zamanda tatmin çıtasını sessizce yukarı çeker. Bu yüzden nesnel olarak daha iyi bir hayat sürerken öznel olarak daha memnuniyetsiz olmak mümkündür; hatta sıradandır.

Üçüncü sebep, belki en ağırı: sorumluluk. Seçenek yoksa, kötü sonucun sahibi dünyadır. İki seçenek varsa, şansınız yaver gitmemiştir. 24 seçenek varsa ve yanlış olanı seçtiyseniz, suçlayacak kimse kalmaz. Yeterince araştırmamışsınızdır, yeterince dikkatli bakmamışsınızdır, aceleci davranmışsınızdır. Bolluk, her sonucun faturasını kişisel yeterlilik hanesine yazar. Zihnin bunu sezip elin havada kalması, aslında akıllıca bir savunmadır. Seçmezseniz, yanılmazsınız.

Ve dördüncü olarak, karar vermenin kendisi bir enerji harcaması. 24 seçeneği gerçekten karşılaştırmak, her birini diğer 23'le kıyaslamak demektir; bu, insan zihninin bir raf önünde ayakta yapabileceği bir iş değil. Zihin bunu fark ettiğinde en ucuz çıkışı seçer: erteler. "Şimdi bakmayayım, akşam evde detaylı bakarım." Akşam gelir, o da ertesi güne kalır.

Bu tabloyu bugün her yerde görebilirsiniz. Akşam film seçmek için açtığınız platformda 40 dakika kaydırıp hiçbir şey izlemeden uyumak. Emeklilik planı, sağlık sigortası, hatta boya rengi seçerken kararı haftalarca askıda tutmak. Bir ürünün 300 yorumunu okuduktan sonra sepeti kapatmak. Bunların hepsi aynı reçel masasının farklı biçimleri. Ama asıl mesele burada bitmiyor. Çünkü donup kalmak, bolluğun yalnızca ilk ve en görünür bedeli. İkinci bedel, seçimi yapabilenlerde ortaya çıkıyor ve çok daha sinsi işliyor.

1978'de Nobel Ekonomi Ödülü'nü alan Herbert Simon'ın kariyerine damgasını vuran fikir, insanın hiçbir zaman en iyiyi hesaplayamayacağıydı. Bir kararın bütün olasılıklarını, bütün sonuçlarını, bütün olasılık dağılımlarını tartabilmek için sınırsız zamana ve sınırsız işlem gücüne ihtiyaç var; insanda ikisi de yok. Simon, gerçek insanların bunun yerine ne yaptığını tarif etmek için bir kelime türetti: yeterince iyiyi bulup durmak. Zihin bir eşik belirler, seçeneklere sırayla bakar ve eşiği geçen ilkinde durur. Simon bunu bir kusur olarak değil, sınırlı bir varlığın çevresine uyum sağlamış zekâsı olarak anlattı.

Psikolog Barry Schwartz, 2000'lerin başında bu ayrımı kişilik düzeyine taşıdı. İnsanların bir kısmı, kabul edilebilir bir seçenek bulduktan sonra bile aramayı sürdürüyor; her kararda "acaba daha iyisi var mıydı" sorusunu taşıyor; kendi tercihlerini sürekli başkalarınınkiyle kıyaslıyordu. Bir kısmı ise ölçütünü karşılayan şeyi alıp meseleyi kapatıyordu. Schwartz ve arkadaşları bu eğilimi bir ölçekle nicelendirdiler ve mutlulukla, iyimserlikle, yaşam doyumuyla ilişkisine baktılar. Bulgu tutarlıydı: en iyiyi arayanlar, kararlarından daha az memnun, daha çok pişmanlık yaşayan, olaylardan sonra "keşke"leri daha uzun süre zihninde çeviren insanlardı. Schwartz bunu The Paradox of Choice, yani Seçim Paradoksu adlı kitabında geniş bir okur kitlesine anlattı.

Ama meselenin kalbini gösteren çalışma, 2006'da yayımlanan bir iş arama araştırmasıydı. Iyengar, Schwartz ve bir meslektaşları, üniversite son sınıf öğrencilerini mezuniyet öncesi iş arama sürecinde takip ettiler. En iyiyi arayan öğrenciler daha çok ilana başvurdu, daha çok görüşmeye girdi, daha geniş bir alanı taradı. Ve gerçekten de daha iyi işler buldular: başlangıç maaşları, yeterince iyide duran akranlarınınkinden ortalama yüzde 20 daha yüksekti. Nesnel ölçüyle kazandılar. Öznel ölçüyle kaybettiler. Aynı öğrenciler süreç boyunca daha stresli, daha kaygılı, daha karamsardı; buldukları işten daha az memnundular ve seçmedikleri işleri daha çok düşünüyorlardı. Daha iyisini elde ettiler, daha kötü hissettiler.

Bunun mekanizması karşı olgusal düşünme dediğimiz şeyde saklı: olan şeyi, olabilecek şeyle kıyaslama alışkanlığı. Bunun en bilinen örneği olimpiyat kürsüsüdür. Araştırmacılar madalya törenlerindeki yüz ifadelerini incelediklerinde, bronz madalya kazananların gümüş kazananlardan daha mutlu göründüğünü buldular. Gümüş kazanan yukarı bakar ve altını kıl payı kaçırdığını düşünür; bronz kazanan aşağı bakar ve kürsüye çıkabildiğine sevinir. Aynı sıralamada, aynı gün, aynı başarı — ama iki farklı hayali senaryoyla kıyaslandığı için iki farklı duygu. En iyiyi arayan insan, hayatını kalıcı olarak gümüş madalya konumunda yaşar. Elindeki her şeyin hemen yukarısında, ulaşılmamış bir alternatif durur.

O halde ne yapmalı? Yeterince iyide durmak, standartları düşürmek değildir; standardın yerini değiştirmektir. Standart, seçeneklere bakarken belirsizce yukarı çekilen bir çıta olmaktan çıkıp, bakmaya başlamadan önce yazılan bir ölçüte dönüşür. Pratikte bu şu demek: aramaya başlamadan önce "bu şeyin bende karşılaması gereken üç şey nedir" sorusunu cevaplayın. Sonra ölçütü karşılayan ilk seçenekte durun. Bu kural sıkıcı görünür ama kararın ağırlığını doğru yere taşır — enerjinizi ne istediğinizi netleştirmeye harcarsınız, sonsuz karşılaştırmaya değil.

İkincisi, her karara aynı emeği vermeyin. Kararın büyüklüğüyle araştırma süresi arasında bilinçli bir bütçe kurun. Geri dönülebilir kararlarda — akşam ne izleyeceğiniz, hangi kafeye gideceğiniz, hangi kitaba başlayacağınız — hızlı ve ölçütü karşılayan ilk seçenek kuralı neredeyse her zaman doğru olandır; yanılırsanız maliyeti bir akşamdır. Geri dönülmesi zor kararlarda ise araştırma yatırımı mantıklıdır, ama orada bile sonsuz değildir; kendinize bir süre sınırı koyup o sınırın sonunda karar vermek, süresiz aramaktan daha iyi sonuç verir.

Üçüncüsü, arama alanını daraltın, ölçütü değil. Reçel masasına 24 kavanozla değil, önceden belirlediğiniz 5 kavanozla bakın. Bunu kendi hayatınızda bilinçli olarak yapabilirsiniz: karşılaştırma listesini kısaltmak, birkaç seçeneği baştan elemek, "sadece şu üçüne bakacağım" demek. Bu bir tembellik değil, zihninize gerçekten karar verebileceği bir alan açmaktır.

Ve son olarak, kararın verildiği anla yaşandığı süreyi ayırt edin. Bir seçimi yaptıktan sonra alternatifleri kontrol etmeye devam etmek — aldığınız ürünün fiyatına tekrar bakmak, gitmediğiniz şehirdeki tanıdıkların fotoğraflarını izlemek, kabul etmediğiniz teklifi yeniden hesaplamak — kararın kalitesini değiştirmez, yalnızca ondan alacağınız tadı eritir. Seçim bittiğinde, karşılaştırmayı da bitirmek gerekir.

Burada dikkat edilmesi gereken bir ayrım var. Yukarıda anlatılanlar günlük bir karar verme tarzıyla ilgili; bir tanı ya da bir hastalık tablosu değil. Kararsızlık kişinin işini, ilişkilerini, gündelik hayatını sürdürmesini engelleyecek kadar ağırlaşmışsa, sürekli bir çökkünlük, kontrol edilemeyen kaygı ya da uzun süren pişmanlık döngüleri eşlik ediyorsa, bu artık bir tercih üslubu meselesi olmaktan çıkar ve bir ruh sağlığı uzmanının değerlendirmesini gerektirir. Kendi kendine uygulanan kurallar, o noktada yeterli değildir.

Draeger marketindeki masanın asıl öğrettiği şey de belki budur. Bolluk bize daha iyi seçme imkânı verdi, ama seçtiğimiz şeyden memnun olma kapasitemizi büyütmedi. İkisi ayrı beceriler. Ve ikincisi, birincisi kadar sık çalıştırılmıyor.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.