Sınavdan Önce Neden Kendi Ayağına Sıkarsın

Bölüm metni

Yarın hayatının en önemli sınavı var ve sen gece üçe kadar oturmuş, alakasız bir diziyi izliyorsun. Tembellik sanıyorsun ama bu bir tembellik değil; bu bir sigorta poliçesi. Zihnin, sen daha başlamadan başarısızlığın suçunu yükleyeceği birini arıyor — ve seni korumak için seçtiği kurban, senin kendi çaban.

Sınava üç gün var. Masanın üstünde açılmamış bir kitap duruyor, kenarında rengi solmuş bir fosforlu kalem. Ve sen birden, tam o anda, dolabındaki kışlık kazakları renklerine göre dizmen gerektiğine karar veriyorsun. Ya da altı aydır açmadığın bir diziye başlıyorsun. Ya da yıllardır konuşmadığın bir arkadaşına mesaj atıp gece ikiye kadar sohbet ediyorsun. Ertesi sabah uyandığında ilk düşüncen şu oluyor: ne yaptım ben.

Bunu yapan sen değilsin aslında. Daha doğrusu, senin bir parçan; ama planı sen kurmadın, o kurdu. Ve o parçanın gayet net, gayet akıllı, gayet acımasız bir amacı var: sınavdan önce elinde hazır bir bahane olsun istiyor.

Buna psikolojide kendine engel koyma diyorlar. Kavramı 1978'de iki Amerikalı psikolog, Steven Berglas ve Edward Jones, bir deneyin sonucunda adlandırdı. Deney şöyleydi. Katılımcılara bir dizi bilmece veriliyordu. Bir gruba gerçekten çözülebilir sorular verildi; onlar uğraştılar, çözdüler, sonra da "çok başarılısın" dendi. Diğer gruba ise çözümü olmayan sorular verildi. Onlar rastgele tahmin ettiler, kafaları karıştı, hiçbir şeyden emin olamadılar; ama deneyin sonunda onlara da tam olarak aynı şey söylendi: "çok başarılısın."

Şimdi ikinci grubun içine düştüğü hali düşün. Övgüyü aldın, ama hak ettiğine dair en ufak bir kanıtın yok. Nasıl başardığını bilmiyorsun. Yani bir daha başarabileceğini de bilmiyorsun. İçinde, adı konmamış bir korku var: bu bir kazaydı, ikinci turda ortaya çıkacağım.

Deneyin asıl kısmı burada başlıyordu. Katılımcılara ikinci bir tur bilmece çözecekleri söylendi ve öncesinde iki ilaçtan birini seçmeleri istendi. Biri zihni keskinleştirdiği söylenen bir ilaçtı, diğeri ise performansı düşürdüğü söylenen bir ilaç. Sağlıklı bir insan hangisini seçer? Elbette keskinleştireni. Ama çözülemeyen sorulardan sonra sebepsiz övgü almış olanlar, gözle görülür biçimde daha sık, kendi performansını düşüreceğine inandıkları ilacı seçtiler. Sınava girmeden önce kendi ayaklarına sıktılar.

Bu delilik değil. Bu, çok soğuk bir hesabın sonucu. Ve hesabın mantığını anlamak için insan zihninin sebep arama biçimine bakmak gerekiyor. Psikolog Harold Kelley'nin ortaya koyduğu basit bir ilke var: bir sonucun ortada duran birden fazla olası sebebi varsa, zihin her bir sebebe daha az ağırlık verir. Yani ortalıkta başka bir suçlu varsa, sen daha az suçlanırsın.

Şimdi dört ihtimali yan yana koy. Hazırlanmadın ve kaldın: sebep belli, tembelliktin, yeteneğin tartışılmadı bile. Hazırlanmadın ve geçtin: müthişsin, üstelik hiç çalışmadan. Hazırlandın ve geçtin: eh, çalıştın işte, normal. Ve dördüncüsü. Elinden geleni yaptın, gece gündüz çalıştın, her şeyini verdin ve kaldın.

İşte bütün mesele o dördüncü kutucuk. Kendine engel koyma, hayatı boyunca o dördüncü kutucuğa düşmemek için verilen bir savaştır. Çünkü orada bahane yok, tampon yok, açıklama yok. Orada tek bir cümle var ve o cümle insanın en korktuğu cümledir: yetmedim.

Eğitim psikoloğu Martin Covington, öğrencilerin başarı davranışını açıklarken şunu söylüyordu: okulda çocuk aslında notu değil, kendi değerini savunur. Ve zeki görünmek, çabalamış görünmekten daha değerlidir. Hatta bu ikisi çoğu zaman birbirinin düşmanıdır; çünkü çok çabaladığını gösteren biri, işin ona zor geldiğini de göstermiş olur. Bu yüzden sınıfın en zeki çocuğu, sınav sabahı "yemin ederim hiç çalışmadım" demeyi sever. Bu bir yalan değil sadece; bir sigorta poliçesidir.

Kendine engel koymanın iki türü var ve ikisini karıştırmamak önemli. Birincisi sözle yapılanı: sınavdan önce herkese başının ağrıdığını, gece uyuyamadığını, ailevi sorunları olduğunu anlatmak. Bu ucuz olanıdır, bedeli düşüktür, çünkü ortada sadece bir cümle vardır. İkincisi davranışla yapılanı: gerçekten uyumamak, gerçekten çalışmamak, gerçekten son geceyi harcamak. Bu pahalı olanıdır. Çünkü burada bahane üretmek için gerçekten kendi şansını azaltırsın. Zihin, muhtemel bir yenilginin acısını hafifletmek uğruna, o yenilginin ihtimalini kendi elleriyle yükseltir.

Ve şu ayrımı da yapmak lazım: bu, bilinçli bir plan değil. Kimse masa başına oturup "en iyisi bir bahane hazırlayayım" diye düşünmüyor. Bu iş, bilincin biraz altında, kararı sen fark etmeden alınıyor. Sen sadece sonucu yaşıyorsun: ertelemeyi, ani uyku hâlini, birden ortaya çıkan o karşı konulmaz temizlik isteğini, sınavdan bir gün önce yepyeni ve tamamen alakasız bir hobiye duyulan tuhaf tutkuyu.

Ertelemenin büyük bir kısmı da budur. Erteleme çoğu zaman tembellik değildir; tembel insan huzurlu olur, oysa erteleyen insanın içi kaynar. Ertelenen şey iş değil, işin sonunda ortaya çıkacak olan hükümdür. Yeterince iyi miyim, değil miyim. O hüküm ne kadar geç gelirse o kadar iyi. Ve o hükmün üstüne bir de "zaten son gece çalıştım" gölgesi düşerse, artık hüküm kesin olmaktan çıkar. Kurtuldun. Bedeli sadece sınav.

Peki bu strateji işe yarıyor mu? Kısa vadede, evet. Gerçekten yarıyor. Sınavdan çıktığında elinde hazır bir açıklama olur ve o akşam kendini beklediğinden daha az kötü hissedersin. Sorun şu ki bu, faizi çok yüksek bir borçtur.

Uzun süreli takip çalışmaları, üniversite öğrencilerini dönem boyunca izleyip şunu gösterdi: kendine sık engel koyanların notları zamanla düşüyor, düşen notlar da onları daha çok engel koymaya itiyor. Yani bu bir kısır döngü, düz bir çizgi değil. Her tur, bir sonraki turun bahanesini biraz daha zorunlu kılıyor. Üstelik kaybedilen sadece not değil. Kaybedilen bilgi: gerçekten hazırlanmış hâlinin ne yapabileceğini hiç öğrenemiyorsun. Kendi tavanını hiç görmüyorsun. Ömür boyu, hiç test edilmemiş bir potansiyelin fantezisiyle yaşamak, sınırlarını bilerek yaşamaktan daha güvenli ama çok daha yalnız bir şey.

O yüzden çıkış yolu, kendini daha çok zorlamaktan geçmiyor. Zorlama zaten var; sorun disiplin eksikliği değil, korunma refleksi. Kaçış kapısını kapatmak için önce onun bir kapı olduğunu görmek gerekiyor.

Birinci adım, en basit olanı ve en zoru: davranışı gerçek adıyla çağırmak. Sınavdan iki gün önce aniden bir şey yapma isteği geldiğinde, kendine tek bir soru sor. "Bunu şimdi yapmak istiyorum çünkü değerli, yoksa bunu şimdi yapmak istiyorum çünkü öbürünü yapmak istemiyorum?" Cevabı genellikle anında bilirsin. Kendine engel koymanın gücü karanlıkta olmasından gelir; gün ışığına çıkardığın anda cazibesinin yarısını kaybeder. Çünkü sonradan kullanacağın bahanenin sahte olduğunu artık sen biliyorsun ve kendini kandırmak, kandırıldığını bildikten sonra hiç eğlenceli değil.

İkinci adım, bahanenin işe yaramasını engellemek. Bahane, gizli kaldığı sürece güçlüdür. Yüksek sesle söylenmiş bir plan ise bahaneyi zorlaştırır. Birine, herhangi birine, "yarın akşam yediden dokuza şu üniteyi çalışacağım" de. Sonra dokuzda ona ne yaptığını söyle. Yaptıysan yaptığını, yapmadıysan yapmadığını. Amaç ceza değil, tanık. Kendine engel koyma karanlık bir odada yapılan bir iştir; odaya bir kişi daha girdiğinde iş yapılmaz olur.

Üçüncüsü, niyeti karara dönüştürmek. Psikolog Peter Gollwitzer'in yıllardır üzerinde çalıştığı çok yalın bir teknik var: eğer-o zaman planları. "Daha çok çalışacağım" bir niyettir ve niyetlerin sınavda hiçbir hükmü yoktur. Oysa "akşam yemeği bittiğinde tabağı bırakıp doğrudan masaya oturacağım" bir karardır; zamanı, yeri ve tetikleyicisi vardır. Gollwitzer ve arkadaşlarının 94 çalışmayı bir araya getirdiği kapsamlı incelemesi, bu tarz somut planların davranışı hatırı sayılır ölçüde değiştirdiğini gösteriyor. Sebebi de anlaşılır: karar anını önceden verdiğin için, o an geldiğinde iradenle pazarlık etmen gerekmiyor. Pazarlık masası kurulduğu anda zaten kaybediyorsun.

Dördüncüsü ve belki en önemlisi, o dördüncü kutucuğu daha az korkutucu hâle getirmek. Kendine engel koymanın bütün yakıtı, "çalışıp da kalırsam bu benim hakkımda kalıcı bir şey söyler" inancıdır. Carol Dweck'in yıllarca üzerinde çalıştığı ayrım tam burada devreye giriyor: zekâyı doğuştan verilmiş sabit bir miktar olarak görenler, kendilerini test eden her durumdan kaçmak zorundadır; çünkü her sınav, değiştirilemez bir hükmün açıklanmasıdır. Yeteneği gelişen bir şey olarak görenler içinse aynı sınav yalnızca bir ölçümdür. Ölçümden kaçılmaz, ölçüm tekrarlanır.

Bunu kendine söylemenin işe yarar bir yolu var. Sınavdan önce, en kötü ihtimali açıkça ve tam cümleyle kur: "Elimden geleni yaparım, yine de yeterli olmayabilir. O zaman şunu yapacağım." Ve gerçekten bir sonraki adımı yaz. Beklenmedik bir şey oluyor: felaketi yazıya döktüğün anda küçülüyor. Belirsiz bir felaket sonsuz büyüklüktedir, planlanmış bir felaketin ise bir boyu vardır.

Beşincisi, başarısızlıktan sonra kendine nasıl davrandığın. Sanılanın aksine, kendine sert davranmak insanı daha çalışkan yapmıyor; daha çok kaçırıyor. Kristin Neff'in öz-şefkat üzerine yaptığı araştırmalar ve ertelemeyle ilgili çalışmalar aynı yöne işaret ediyor: kendini yerin dibine sokan biri, bir daha o acıyı yaşamamak için o işe hiç yaklaşmamayı öğrenir. Yani her acımasız iç konuşma, bir sonraki bahaneyi bugünden satın almaktır. Buna karşılık kendine bir arkadaşına konuşur gibi konuşabilen insan, hatayla yüzleşmeyi göze alabilir; çünkü yüzleşmenin bedeli artık yıkım değil.

Son olarak, bir şeyi ayırmak gerekiyor. Burada anlatılan şey, sınav öncesi tedirginliğin ve kaçamak dürtülerinin gündelik hâlidir; hepimizin bildiği o tuhaf, gece yarısı dolap düzenleme hâli. Ama bazen tablo bunun ötesine geçer: uyku düzeni tamamen bozulmuşsa, kaygı günlük hayatı durduruyorsa, insan aylardır kendini toparlayamıyorsa ya da nefes darlığı, panik gibi bedensel belirtiler devreye giriyorsa, bu artık bir alışkanlık meselesi olmaktan çıkar. O noktada yapılacak en akıllıca iş, kendi kendine strateji üretmeye çalışmak değil, bir ruh sağlığı uzmanına başvurmaktır. Kendine engel koymayı anlamak faydalıdır; ama her yükü tek başına taşımaya çalışmak, tam da bu bölümde anlatılan tuzağın bir başka biçimidir.

Şunu bırakalım aklımızda: kendine engel koyan insan, korkak bir insan değildir. Tam tersine, kendisi hakkında çok yüksek bir beklentisi olan ve o beklentiyle yüzleşmeye henüz hazır olmayan bir insandır. Bahane, aslında bir saygı biçimidir; korunmaya çalışılan şey, kişinin kendine dair sahip olduğu en iyi resimdir. Ama o resmi çerçeveletip duvara asmak, onu hiç bakmadan bir çekmecede saklamaktan iyidir. Sınavı kaybetme ihtimalini göze almak, kendini tanıma ihtimalini kazanmak demektir. Ve o ihtimal, hiçbir bahanenin veremeyeceği kadar sağlam bir yerde durur.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.