Hepsine Aynı Kâğıt Verildi, Tam Tuttu Dediler

Bölüm metni

Bir psikolog öğrencilerine kişilik testi uyguladı, bir hafta sonra herkese kendi sonucunu dağıttı. Beş üzerinden ortalama 4,26 puan verdiler: "tam beni anlatıyor." Oysa otuz dokuz kâğıdın hepsinde aynı metin yazıyordu — hem de bir gazete bayisinden alınmış burç kitabından derlenmiş.

1948'in sonbaharında, Los Angeles'ta bir psikoloji dersinin ilk haftalarıydı. Dersi veren Bertram Forer, o sırada hem klinik psikolog olarak çalışan hem de üniversitede giriş dersleri veren biriydi. Sınıfta 39 öğrenci vardı. Forer onlara kendi hazırladığı bir test dağıttı; adı Diagnostic Interest Blank, yani Teşhise Yönelik İlgi Formu'ydu. Öğrenciler formu doldurdu, Forer kâğıtları topladı ve bir hafta sonra herkese kendi adının yazılı olduğu, daktiloyla çıkarılmış bir kişilik değerlendirmesi verdi. Tek bir şey rica etti: Bu değerlendirme sizi ne kadar doğru anlatıyor, 0 ile 5 arasında puanlayın.

Sonuç ortalaması 4,26 çıktı. Tek bir öğrenci bile 2'nin altına inmedi. Bazıları kâğıdı okurken gülümsedi, bazıları ürperdi; birkaçı, hocanın bu kadar kısa bir testten bu kadar derin şeyleri nasıl çıkardığını sordu. Birisi, hayatında kimseye anlatmadığı bir şeyin orada yazılı olduğunu düşündü.

Sonra Forer gerçeği söyledi. Elde tutulan 39 kâğıt birbirinin aynısıydı. Kelime kelime aynı. İçinde 13 cümle vardı ve Forer o cümleleri öğrencilerin cevaplarından değil, gazete bayisinden aldığı bir astroloji kitabından derlemişti. Testin topladığı verilere hiç bakmamıştı bile.

O 13 cümlenin nasıl şeyler olduğunu söylemek, işin sırrını da söylemek demek. İçlerinden biri, kişinin başkaları tarafından sevilmeye ve beğenilmeye ihtiyaç duyduğunu anlatıyordu. Bir diğeri, kendine karşı eleştirel olma eğiliminden söz ediyordu. Bir başkası, kullanılmamış büyük bir kapasitenin orada durduğunu, kişinin bunu henüz kendi lehine çevirmediğini söylüyordu. Bir yerde, dıştan disiplinli ve kontrollü görünen bu insanın içten içe kaygılı ve güvensiz olabileceği yazıyordu. Bir yerde, bazen dışadönük ve sıcak, bazen içine kapanık ve mesafeli olunduğu. Bir yerde, bazı hayallerin biraz gerçekçi olmadığı. Ve bir yerde, insanın kendini başkalarına fazla açmanın akıllıca olmadığını zamanla öğrendiği.

Bunları okurken ne olduğunu fark ettiniz mi? Zihin itiraz etmiyor, çalışıyor. "Kendime karşı eleştirelim" cümlesini okuyan kişi, o cümleyi doğrulayan bir anı arıyor ve buluyor. Bulmamak imkânsız çünkü yeterince uzun yaşamış herkesin hafızasında kendine kızdığı bir akşam vardır. Cümle bir iddia gibi görünüyor ama aslında bir davet. Kanıtı dinleyen getiriyor, sonra da getirdiği kanıtın cümleye ait olduğunu sanıyor.

Bu cümlelerin ortak üç özelliği var. Birincisi, çoğu iki tarafı da kapsıyor: bazen şöyle, bazen böyle. Hangi tarafta olursanız olun, cümle sizi içeriyor. İkincisi, neredeyse herkes için doğru olan şeyleri söylüyor. Güvenlik arayışı, beğenilme ihtiyacı, verilmiş bir kararın doğruluğundan kuşku duymak; bunlar kişilik özelliği değil, insan olmanın ortalaması. Üçüncüsü, çoğu övücü ya da en azından affedici. Kullanılmamış kapasiteniz var. Bağımsız düşünürsünüz. Zayıflıklarınızı telafi etmeyi bilirsiniz. Kimse böyle bir tasviri itip "hayır, ben aslında çok daha sıradanım" demek istemiyor.

Forer deneyini ertesi yıl yayımladı ve makalenin başlığına, bugün hâlâ en doğru tarif olan ifadeyi koydu: kişisel doğrulama yanılgısı. Yani bir testin, bir yorumun, bir tasvirin değerini "bana uydu mu" sorusuyla ölçmenin baştan hatalı olması. Forer'in asıl derdi astroloji değildi; kendi mesleğiydi. O yıllarda klinik psikolojide bir alışkanlık vardı: Bir testin işe yarayıp yaramadığını anlamak için kişiye sonucu okutup "tuttu mu" diye sormak. Forer bu yöntemin hiçbir şeyi ölçmediğini, çünkü bayideki astroloji kitabının da aynı notu alacağını göstermek istedi. Nitekim deney o günden bugüne yüzlerce kez tekrarlandı ve ortalama hep 4 civarında kaldı.

İşin ne kadar ileri gidebileceğini otuz yıl sonra bir başka deney gösterdi. Astrolojiyi istatistikle sınamaya çalışan Fransız araştırmacı Michel Gauquelin, 1979'da Fransız magazin gazetesi Ici Paris'e, yani kabaca Burası Paris'e bir ilan verdi: Ücretsiz doğum haritası yorumu, karşılığında tek bir şey isteniyor, yorumun size ne kadar uyduğunu yazın. Gauquelin gelen bütün adreslere aynı metni gönderdi. O metin, onlarca insanı öldürmekten yargılanıp 1946'da idam edilen Marcel Petiot'nun doğum haritasından çıkarılmış yorumdu. İlk 150 cevabın yüzde 94'ü yorumun kendilerini isabetle anlattığını söyledi. Pek çoğu, metni gösterdikleri arkadaşlarının ve ailelerinin de aynı kanıda olduğunu ekledi.

Bu etkiye bugün kullandığımız adı veren kişi ise bir başka psikolog, Paul Meehl oldu. Meehl 1956'da yazdığı bir makalede, herkese uyan kişilik tasvirlerini 19. yüzyılın ünlü sirk patronu P. T. Barnum'a bağladı; Barnum'a atfedilen o meşhur formüle, yani gösteride herkese birazcık bir şey olmalı fikrine. O günden beri bu şeyin iki adı var: Forer etkisi ve Barnum etkisi. İkisi de aynı yeri gösteriyor.

Buradan çıkan asıl mesele, astrolojiye inanıp inanmamak değil. Mesele şu: Bir cümlenin bize uyduğunu hissetmemiz, o cümlenin bizi anlattığına dair hiçbir kanıt taşımıyor. Uyma hissi bize bir şey söylüyor ama kendimiz hakkında değil, cümlenin yapısı hakkında söylüyor. O yüzden lazım olan şey şüphecilik değil, basit bir ayırt etme alışkanlığı. Herkese uyan cümleyi yakalamanın üç pratik yolu var ve üçü de on saniye sürüyor.

Birincisi tersine çevirme. Cümleyi alıp tersini kurun ve o tersin de kulağa makul gelip gelmediğine bakın. "Güvenlik hayatındaki başlıca hedeflerden biri" cümlesinin tersi nedir? "Güvenlik senin için hiç önemli değil." Bunu kimse kendisi için kabul etmez. Yani ilk cümle bir seçim yapmıyor, sadece bir kapı açıyor. Buna karşılık "zor kararları hızlı verir, sonra dönüp gözden geçirmezsin" cümlesinin tersi gayet makul ve pek çok insana uyar. İşte bu ikinci cümle bir iddia; birincisi değil. Tersi saçma olan her övgü, bilgi olmayan bir övgüdür.

İkincisi oran sorusu. Bu cümle kaç kişiye uyar? Yüzde 80'e uyuyorsa, size uyması bir keşif değil. Bunu kafadan tahmin etmek zor olabilir, o yüzden pratiği basit: Size çok isabetli gelen o paragrafı alın, tanıdığınız üç kişiye okutun ve sizden bahsettiğini söylemeden "bu sana ne kadar uyuyor" diye sorun. Üçünden ikisi "epey uyuyor" diyorsa işiniz bitti. Bu test nefes kesici biçimde hızlı çalışır ve bir daha o metni aynı gözle okuyamazsınız.

Üçüncüsü ve en kullanışlısı, davranış sorusu. Bir tasvirin işe yarar olup olmadığını anlamak için sorulacak soru şudur: Bu doğruysa, yarın ne göreceğim? Yanlışsa ne göreceğim? "Duygusal bir insansın" cümlesi hiçbir şey öngörmüyor; hangi davranışı görsem bu cümleyi doğrulamış sayarım, hangisini görsem çürütmüş sayarım, belli değil. Oysa "toplantıda eleştiri aldığında o anda cevap vermek yerine susup üç gün sonra konuya dönüyorsun" cümlesi bir öngörü. Tutabilir, tutmayabilir. Tutmadığında anlaşılır. Bir tasvir ne kadar çürütülebilirse o kadar bilgi taşır.

Bu üç sorunun yanında bir de kendimizi tanımak gerekiyor; çünkü bu cümlelerin işini kolaylaştıran şeyler var ve hepsi bizde. Bir tasvirin yalnızca bize özel hazırlandığı söylendiğinde kabul oranımız yükseliyor. Tasvir bir uzmandan, bir testten, bir ölçüm aletinden geliyorsa yine yükseliyor. Ve 1970'lerde Snyder ve arkadaşlarının deneylerinin gösterdiği gibi, cümle bizi olumlu anlatıyorsa kabul çok daha kolay oluyor. Hoşa giden bir şeyi doğru sanmaya yatkınız. Buna karşı en iyi savunma tek bir soru: Bu metin, beni hiç tanımadan önce de yazılabilir miydi? Cevap evetse, o metin bir ayna; içinde gördüğünüz şeyi oraya siz koydunuz.

Bir de şu var: Zihin bir cümleyi sınarken doğrulayan örnek arıyor, çürüteni aramıyor. Bu yüzden "sabırlı birisin" dendiğinde sabırlı olduğunuz bir günü hatırlıyorsunuz ve iş orada bitiyor. Pratik panzehir biraz zahmetli ama işliyor: Cümleyi okuduktan sonra kendinize üç karşı örnek bulmaya çalışın. Üç tane bulabiliyorsanız o cümle sizi anlatmıyor, sadece size uyuyor.

Bu ayrımın bedeli burç yorumlarıyla sınırlı değil. Günlük hayatta en çok işyerinde ödüyoruz. Size "stratejik düşünen ama detayı atlayan biri" dendiğinde, ya da bir kişilik envanteri sizi dört harfli bir kutuya yerleştirdiğinde, elinizde bir yol haritası olduğunu sanıyorsunuz; oysa çoğu zaman sadece hoş bir ayna tutulmuş oluyor. Bunun karşılığı şudur: Geri bildirim isterken "nasıl biriyim" diye sormayın. "Geçen hafta hangi toplantıda ne yaptım da iş yavaşladı" diye sorun. Ve karşınızdaki birine geri bildirim verirken siz de aynı şeyi yapın; sıfat değil, durum ve davranış söyleyin. Sıfat tartışılır, davranış değiştirilir.

Aynı tuzağı kendimize de kuruyoruz. Kendi hakkımızda taşıdığımız o birkaç cümle, çoğu zaman her şeyi açıklayan ama hiçbir şey öngörmeyen cümlelerdir. "Ben zaten hep erteleyen biriyim" dediğinizde bir tanı koymuş gibi oluyorsunuz; aslında yaptığınız tek şey, önümüzdeki hafta neyi farklı yapacağınızı belirsiz bırakmak. Bu etiket bir şeyi hem açıklıyor hem de dokunulmaz kılıyor.

Son bir not, ve burada dikkatli olmak gerekiyor: Size uyan, sizi anlattığını düşündüğünüz bir metin, bir değerlendirme değildir. Ne burç yorumu, ne internette bulduğunuz bir test, ne de bir yapay zekânın size yazdığı o şaşırtıcı derecede isabetli paragraf. Bunlar hiçbirinin yapamadığı bir şeyi yapıyormuş gibi görünür: sizi tanımak. Kendinizde ya da yakınınızdaki birinde sürüp giden, günlük hayatı aksatan bir sıkıntı varsa, cevabı böyle bir metinde aramak kaybedilmiş zamandır; o alanda konuşabilecek tek yer, karşınıza oturup sizi tek tek dinleyecek bir uzmandır.

Forer'in sınıfından geriye kalan ders, insanların kolay inandığı değil. O 39 öğrenci saf değildi; psikoloji okuyorlardı, dikkatliydiler, çoğu muhtemelen kendini şüpheci sanıyordu. Onları yanıltan şey akıllarının zayıflığı değil, tam tersine gücüydü: Bir cümleye hayatından anlam getirme kapasitesi. O kapasite kapatılamaz, ama yönü çevrilebilir. Bir tasviri duyduğunuzda artık "bana uyuyor mu" diye sormak yerine şunu sorun: Bu cümle kimi dışarıda bıraktı? Hiç kimseyi bırakmadıysa, ortada bir tasvir yok. Sadece hepsine verilen aynı kâğıt var.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.