Çizgi Kısaydı, Herkes Uzun Dedi

Bölüm metni

Elindeki kart apaçık: kısa çizgi kısa. Ama senden önce konuşan yedi kişinin hepsi "uzun" dedi ve sıra sana geldi. Şimdi gözlerine mi güvenirsin, odaya mı?

1951 yılının bir günü, Pennsylvania'daki Swarthmore College, yani Swarthmore Koleji'nin bir odasına sekiz genç erkek alınıyor. Söylenen şey son derece sıradan: bir görme testi. Masanın üzerinde iki karton var. Birinde tek bir dikey çizgi, ötekinde farklı uzunluklarda üç çizgi. Görev basit; soldaki tek çizginin, sağdaki üçten hangisiyle aynı boyda olduğunu söyleyeceksiniz. O kadar. Bir çocuk bile yapar. Nitekim aynı soruları tek başına, kimsenin sesini duymadan cevaplayan insanlarda hata oranı yüzde 1'in altında. Yani bu bir muğlaklık testi değil. Doğru cevap orada, kartonun üstünde, gözünüzün içine bakıyor.

Odadaki tek fark, oturma düzeni. Deneyi kuran psikolog Solomon Asch, gerçek katılımcıyı sona yakın bir yere yerleştirmiş. Diğer yedi kişi öğrenci değil; hepsi Asch'in önceden tuttuğu, ne söyleyeceğini önceden öğrenmiş oyuncular. 18 turun 12'sinde bu yedi kişi, hiçbiri tereddüt etmeden, hepsi aynı yanlış çizgiyi söyleyecek.

Şimdi o odadaki sekizinci kişinin yerine geçin. İlk iki tur normal gidiyor. Herkes doğruyu söylüyor, sıra size geliyor, siz de söylüyorsunuz. Sıkıcı bir deney, diye düşünüyorsunuz. Üçüncü turda kartonlar değişiyor. Soldaki çizgi belli ki ortadakiyle aynı boyda. Birinci kişi "üçüncü çizgi" diyor. Kafanızı kaldırıyorsunuz. İkinci kişi de "üçüncü çizgi" diyor. Üçüncü, dördüncü, beşinci. Yedi kişi, hiç duraksamadan, sizin gözünüzle gördüğünüz şeyin tam tersini söylüyor.

Burada olanı kuru bir laboratuvar anı gibi düşünmemek lazim. Asch'in sonradan yaptığı görüşmelerde katılımcılar o anı anlatıyor: avuçları terliyor, kalpleri hızlanıyor, kartona bir daha bakıyorlar, sonra bir daha. Bir kısmı gözlüğünü düzeltiyor. Bazıları oturdukları yerden açının bozulduğunu, belki perspektifin yanılttığını düşünüyor. Yani kimse rahatça yalan söylemiyor; insanların çoğu, kendi duyu organlarıyla odanın ortak kanaati arasında sıkışmış, gerçek bir sıkıntı yaşıyor. Ve sıra onlara geldiğinde bir karar vermek zorunda.

Sonuç şu: kritik turların yüzde 36,8'inde gerçek katılımcı, gözüyle gördüğünün değil, odanın söylediğinin tarafını tutuyor. Üçte birinden fazla. Kişi bazında bakıldığında tablo daha çarpıcı: katılımcıların yaklaşık yüzde 75'i, deney boyunca en az bir kez gruba uyup yanlış cevap veriyor. Bir kere bile eğilmeyen, 12 turun 12'sinde de gördüğünü söylemeye devam eden kesim ise yüzde 25 civarında. Yani bu deneyin ünlü bulgusu "insanlar koyun gibidir" değil. Bulgu daha rahatsız edici olanı: apaçık bir gerçek karşısında bile, sırf oda hemfikir diye, dört kişiden üçünün bir noktada dili dönüyor.

En değerli kısım da bundan sonrası. Asch, deney bittikten sonra katılımcılarla tek tek konuşuyor ve uyanların hepsinin aynı sebeple uymadığını görüyor. Küçük bir grup gerçekten gördüğünü sanıyor; grup o kadar emin ki algı bükülüyor, çizgi gözlerine uzun görünüyor. Daha büyük bir grup algısına değil, kendi yargısına güvenini kaybediyor: "Ben bir şeyi kaçırıyorum, bunlar benden iyi görüyor olmalı." Ama çoğunluğun gerekçesi en tanıdık olanı. Onlar doğruyu biliyor. Hangi çizginin aynı boyda olduğunu net görüyorlar. Buna rağmen ağızlarından başka bir şey çıkıyor. Sebep de utanç: tuhaf görünmek, grubu bozmak, "tek kafadan farklı çalışan adam" olmak istemiyorlar. Gördüklerini değil, sosyal olarak ödenmesi kolay olanı söylüyorlar.

Bunu bir an kendi hayatınıza çevirin. Hiçbirimiz çizgilerle dolu bir odada oturmuyoruz. Ama hepimiz, haftada birkaç kez, cevabın apaçık olduğu toplantılarda, aile sofralarında, grup sohbetlerinde oturuyoruz. Ve orada da aynı mekanizma çalışıyor: bildiğimiz şeyi söylemenin bedeli, susmanın bedelinden yüksek göründüğü anda susuyoruz. Asch'in asıl sorusu da buydu. Polonya'da doğup çocukluğunda Amerika'ya göçen, Max Wertheimer gibi hocaların elinde yetişen bir psikolog olarak, bütün bir kıtanın toplu halde akıl dışı şeylere evet dediği bir savaşın hemen ardından çalışıyordu. Sorusu "insan niye yanılır" değildi. Sorusu şuydu: bir insanın gözüyle gördüğünü söylemesi için ne gerekir?

Asch'in cevabı deneyin tek bir ayarını değiştirmesiyle geldi, ve bu ayar bugün bize kalan en kullanışlı şey.

Odaya bir kişi ekledi. Yine kendi tuttuğu bir oyuncu, ama bu oyuncunun tek işi her kritik turda doğru cevabı söylemekti. Kazanan bir kalabalık değil; sadece bir kişi. Gerçek katılımcıya bakmıyor, onu desteklemiyor, onunla göz göze gelmiyor, hiçbir şey açıklamıyor. Sadece sırası geldiğinde kendi gördüğünü söylüyor.

Uyma oranı yüzde 36,8'den yüzde 5'e düştü.

Bir düşünün: yanlış söyleyenlerin sayısı neredeyse hiç azalmadı. Odada hâlâ size karşı kalabalık bir çoğunluk var. Değişen tek şey, o çoğunluğun oybirliği. Asch'in bulduğu şey, bizi ezen gücün kalabalığın büyüklüğü olmadığıydı. Bizi ezen şey, tekliğimiz. Nitekim grup büyüklüğünü oynattığında bunu rakamla da gördü: karşısında tek bir kişi olan katılımcı turların yalnızca yüzde 3'ünde eğildi, iki kişi olunca bu yüzde 13'e, üç kişi olunca yüzde 32'ye çıktı. Sonra da plato. Üçten sonra kalabalığı büyütmek neredeyse hiçbir şey eklemiyor. Yani sizi susturan şey yedi kişi değil; "herkes aynı fikirde ve ben tek başımayım" hissini kuran ilk üç kişi. Baskının kilidi oybirliğinde. Oybirliği bozulduğu anda kilit açılıyor, çünkü artık tuhaf olan bir kişi değil, iki kişiden biri oluyorsunuz; ve tuhaf olmak paylaştığınız anda dayanılır bir şeye dönüşüyor.

İkinci ayar da aynı yere bakıyor: Asch, katılımcılardan cevaplarını yüksek sesle söylemek yerine gizlice yazmalarını istediğinde, uyma büyük ölçüde eridi. Çünkü insanların çoğu yanlış görmüyordu, yanlış konuşuyordu. Problem gözde değil, ağızdaydı. Yıllar sonra Emory Üniversitesi'nde Gregory Berns ve ekibinin benzer bir uyma görevini beyin görüntülemeyle tekrarlaması da bu yöne işaret etti: gruba karşı bağımsız cevap vermek, tehdit ve gerilimle ilişkilendirilen bölgelerde bir hareketlenmeyle birlikte geliyordu. Yani farklı düşündüğünü söylemek insana bedava gelmiyor; bir şey ödüyorsunuz. Bu, Asch'in odasında elleri terleyen gencin yüz yıl sonra gelen dipnotu gibi.

Bütün bunların pratik karşılığı şaşırtıcı derecede somut. Eğer bir toplantıda, bir aile kararında ya da bir arkadaş grubunda doğru cevabın bilindiği ama söylenmediği bir hava varsa, çözmek için kalabalığı ikna etmeniz gerekmiyor; oybirliğini bozmanız yeterli. Ve bunun en etkili biçimi sıralamayı değiştirmek. Grubu yönetiyorsanız, tartışmaya başlamadan önce herkesten kendi görüşünü kısaca yazmasını isteyin, sonra okuyun. Asch'in gizli yazma koşulu tam olarak bunu yapıyor: insanların gördüğünü, sosyal maliyet devreye girmeden kayda alıyor. Kıdemli kişiyseniz en son konuşun; ilk konuştuğunuzda odadaki geri kalan herkese kendi oyuncularınızı dağıtmış olursunuz. Ve en kıdemsiz kişiyseniz, elinizdeki güç sandığınızdan büyük: itirazınızı ikna edici hale getirmeniz bile gerekmiyor. Asch'in müttefiki kimseyi ikna etmedi, kimseyi savunmadı, sadece oybirliğini bitirdi. "Ben farklı görüyorum, şu sebeple" demek, odadaki sessiz üçte biri konuşturmaya yetiyor.

Bunun bir de aynadaki yüzü var. Bir toplulukta siz çoğunluk tarafındaysanız, karşınızdaki tek kişinin ne yaşadığını artık biliyorsunuz. Ona hak vermek zorunda değilsiniz; ama "ben de tam emin değilim" ya da "bu soruyu ciddiye alalım" demek, odanın kilidini açar. Çocuklara ve gençlere anlatılacak hali ise belki en kıymetlisi: arkadaş baskısına karşı koymanın yolu kahraman olmak değil, bir kişi bulmak. Tek bir arkadaş, sayı dengesini değiştirmeden dayanıklılığı birkaç kat artırıyor. Sürüye karşı tek başına durmak çok azının becerebildiği bir şey; iki kişi durmak çoğunun becerebildiği bir şey. Bu arada, bir ortamda konuşamamak sizde aylardır süren, günlük hayatınızı daraltan bir sıkışmaya dönüştüyse, bu artık bir toplantı taktiği meselesi değildir; böyle bir durumda bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak en doğru adımdır.

Asch'in çizgileri yetmiş yılı aşkın süredir tekrarlanıyor ve sonuçlar sabit bir yasa gibi davranmıyor. 1996'da Rod Bond ve Peter Smith'in 17 ülkeden 133 çalışmayı bir araya getiren derlemesi, uyma düzeyinin kültürden kültüre değiştiğini ve on yıllar içinde bazı toplumlarda gerilediğini gösterdi. Yani bu, insan doğasına kazınmış bir kusur değil; odanın kurulma biçimine bağlı bir sonuç. Asch'in mirası da "insanlar zayıftır" cümlesi değil. Mirası, o yüzde 25'in varlığı ve tek bir sesin yüzde 36,8'i yüzde 5'e indirmesi. Çoğunluğun gücü göründüğü kadar sağlam değil; bir zincir gibi, tek halkadan kopuyor. Ve her odada o halka olabilecek biri var. Genellikle doğruyu bildiğini düşünüp sırasını bekleyen kişi.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.