Tok Karnına Verilen Söz: Sıcak-Soğuk Empati Açığı

Bölüm metni

Tok karnına markete giren biri, gelecek haftanın atıştırmalıklarını seçerken meyveye uzanıyor. Aç karnına giren biri ise aynı listeye çikolata yazıyor. İkisi de aynı kişi, ama hiçbiri öbürünü tanımıyor. Bu bölümde zihnimizin, kendi "sıcak" anımızı neden hiç hesaba katamadığını konuşuyoruz.

Bir pazar sabahı düşünün. Kahvaltınızı yapmışsınız, çayınız sıcak, ev sessiz. Telefonun notlar kısmını açıp haftanın planını yazıyorsunuz: akşamları atıştırma yok, gece yarısından sonra ekrana bakmak yok, kardeşinizle tartışma çıkarsa sesinizi yükseltmeyeceksiniz. Bu kararları verirken içinizde en ufak bir şüphe yok. Çünkü o an tok, dinlenmiş ve sakinsiniz. Ve tam da bu yüzden, birkaç gün sonra yaşayacağınız anı neredeyse hiç tanımıyorsunuz.

Çarşamba akşamı saat 10. Öğle yemeği atlanmış, iş uzamış, eve yorgun girilmiş. Mutfakta bir paket bisküvi duruyor. Pazar sabahı yazdığınız not hâlâ telefonda ama artık başka bir dil konuşuyor gibi. Sanki o notu bambaşka biri, sizin hayatınızdan haberi olmayan bir yabancı yazmış.

Psikolojide bunun bir adı var. Carnegie Mellon'da çalışan davranışsal iktisatçı George Loewenstein, 1990'lı yıllardan itibaren bu olguyu "sıcak-soğuk empati açığı" diye tarif etti. Fikrin özü şu: Açlık, susuzluk, öfke, korku, yorgunluk, ağrı ya da arzu gibi güçlü bedensel ve duygusal hâller, onların içindeyken kararlarımızı derinden şekillendiriyor. Ama o hâlin dışındayken, yani "soğuk" taraftayken, bu etkinin ne kadar büyük olduğunu tahmin edemiyoruz. Tersi de geçerli. Öfkenin ortasındayken, sakin hâlimizin neyi önemseyeceğini de unutuyoruz. İki ben arasında bir köprü var ama köprü sisli.

Buradaki ilginç nokta, sorunun bilgi eksikliği olmaması. Aç olmanın nasıl bir şey olduğunu hepimiz biliyoruz. Yüzlerce kez yaşadık. Ama bilmek ile hissetmek arasında bir fark var. Tok karnına açlığı hatırlarken onu bir kavram olarak hatırlıyoruz; midenin kazınması, dikkatin daralması, her şeyin yemeğe bağlanması o hatırada yok. Hafıza duyguları sulandırarak saklıyor. Sonuç olarak, gelecekteki kendimizi planlarken elimizdeki harita gerçek araziden çok daha düz.

Bu açığın ne kadar somut olduğunu gösteren çalışmalardan biri, Leaf Van Boven ve Loewenstein'ın 2003'te yayımladığı bir deney. Katılımcılara dağda kaybolmuş, yanlarında ne yiyecek ne de su olan yürüyüşçülerin hikâyesi okutuldu ve şu soruldu: Bu insanları en çok ne rahatsız eder, açlık mı susuzluk mu? Kendiniz o durumda olsaydınız sizi en çok ne zorlardı? Katılımcıların bir kısmı bu soruları spor salonunda yoğun bir egzersizi yeni bitirmiş, susamış hâldeyken yanıtladı. Diğerleri ise egzersize başlamadan önce. Sonuç şaşırtıcı derecede netti: Egzersizden yeni çıkmış, susamış olanlar, yürüyüşçülerin de kendilerinin de en çok susuzluktan acı çekeceğini çok daha büyük oranda düşündü. Yani o anki bedensel hâl, tamamen hayalî ve başkasına ait bir durumu bile boyadı. İnsanlar başkasının yerine kendini koyarken aslında kendi o anki hâlini taşıyıp götürüyordu.

Benzer bir tablo, kendi geleceğimizi düşündüğümüzde de ortaya çıkıyor. Daniel Read ve Barbara van Leeuwen'in 1990'ların sonundaki bir çalışmasında, iş yerindeki insanlardan bir hafta sonra kendilerine teslim edilecek bir atıştırmalık seçmeleri istendi. Seçenekler arasında meyve gibi sağlıklı olanlar da vardı, çikolata gibi daha az sağlıklı olanlar da. Seçimi aç karnına, öğle yemeğinden önce yapanlar, bir hafta sonraki kendileri için belirgin biçimde daha fazla abur cubur seçti. Oysa bir hafta sonra ne kadar aç olacakları belli değildi. Bugünkü açlık, yarının tercihine sızmıştı. İktisatçılar Loewenstein, Ted O'Donoghue ve Matthew Rabin bu genel eğilime "yansıtma önyargısı" adını verdi: Şu anki hâlimizi, sanki kalıcıymış gibi geleceğe yansıtırız.

Açlık ve susuzluk masum örnekler gibi görünebilir ama aynı mekanizma çok daha ağır kararlarda da çalışıyor. 1980'lerin başında Jay Christensen-Szalanski doğum yapacak kadınlarla bir çalışma yürüttü. Doğumdan yaklaşık bir ay önce pek çok anne adayı, doğum sırasında ağrı kesici kullanmamayı tercih ettiğini söylüyordu. Ancak doğumun aktif evresinde, ağrı gerçekten başladığında, bu tercihlerin önemli bir kısmı tersine döndü. Ve doğumdan sonra, ağrı geçtikten sonra, bazı kadınların görüşü yeniden ilk hâline yaklaştı. Burada bir tercih doğru, diğeri yanlış değil; asıl dikkat çekici olan, aynı kişinin aynı konuda birkaç hafta içinde iki farklı insan gibi düşünebilmesi. Soğuk hâldeki ben, sıcak hâldeki benin ne isteyeceğini öngörememişti.

Açık sadece fiziksel ihtiyaçlarla da sınırlı değil. Loren Nordgren, Mary-Hunter McDonnell ve Loewenstein, 2011'deki bir çalışmada insanlardan sorgulama yöntemlerinin ne kadar acı verici olduğunu değerlendirmelerini istedi; örneğin uzun süre soğuğa ya da yalnızlığa maruz bırakılmak gibi. Kolunu kısa bir süre buzlu suya sokmuş katılımcılar, soğuğa dayalı yöntemleri belirgin biçimde daha acı verici buldu. Ama bu etki kalıcı değildi; deneyimden biraz zaman geçince değerlendirmeler yeniden yumuşadı. Yani acıyı anlamamız, acının hâlâ bedenimizde olmasına bağlı. Elimiz kuruyup ısındıkça empati de soğuyor.

Öfke de bu listenin baş köşesinde. Sakin bir anınızda, "Bir dahaki tartışmada önce dinleyeceğim, sonra konuşacağım" demek çok kolay. Ama öfke yükseldiğinde dikkat daralır, karşı tarafın sözleri saldırı gibi duyulur, akılda yalnızca haklı çıkmak kalır. Sakin ben bunu bilir ama hissedemez; o yüzden öfkeli benin gücünü hep küçümser. Tersinden bakınca, öfkenin ortasındaki kişi de yarın sabah söylediği sözler için ne kadar pişman olacağını o an hayal edemez. Köprünün iki ucu da sisli.

Belki de bu yüzden bağımlılıktan kurtulma çevrelerinde yıllardır kullanılan basit bir hatırlatma var: Aç, öfkeli, yalnız ya da yorgunken önemli karar verme. Bu dört hâlin her biri, sizi o an başka biri yapabilecek kadar güçlü.

Peki bu bilgiyle ne yapacağız? Çünkü açığı fark etmek tek başına yetmiyor. Hatta bazen tam tersine, fark ettiğimizi düşünmek bizi daha savunmasız bırakabiliyor.

Hollanda'da yürütülen bir dizi çalışmada, Loren Nordgren ve arkadaşları 2009'da sigarayı bırakmaya çalışan insanları inceledi. Katılımcılara dürtülerini ne kadar kontrol edebildiklerine dair inançları soruldu. Kendini dürtülerine karşı güçlü görenler, gerçek hayatta kendilerini daha fazla ayartmaya maruz bırakıyordu; sigara içilen ortamlara girmekte, paketi yakında tutmakta daha rahattılar. Ve sonraki aylarda bu grup, yeniden sigaraya başlamaya daha yatkın çıktı. Araştırmacılar buna "kısıtlama önyargısı" dedi: Dayanma gücümüzü abartmak, bizi tam da dayanamayacağımız durumlara sürüklüyor.

Bu, sıcak-soğuk açığının en sinsi sonucu. Soğuk ben, sıcak benin gücünü küçümsediği için korunmaya gerek görmüyor. "Bisküviyi dolapta tutarım ama yemem." "Tartışmaya girerim ama sakin kalırım." "Telefonu yatağa götürürüm ama sadece alarm için." Bu cümleler kötü niyetli değil; sadece yanlış bir tahmine dayanıyor. Dayanırım diyen, genellikle kaybediyor. Çünkü karar anında masaya gelen kişi, o cümleyi kuran kişi değil.

Burada çözüm iradeyi güçlendirmeye çalışmak değil, işi iradeye bırakmamak. Yani kararı soğuk anda verip, sıcak an için bir düzenek kurmak.

Bunun en eski hikâyesi Homeros'un destanında. Odysseus, sirenlerin şarkısını duyan denizcilerin kendilerini kayalara attığını biliyordu. Şarkıyı dinlemek istiyordu ama o şarkının karşısında kendine güvenmiyordu. Bu yüzden henüz sakinken tayfasının kulaklarını balmumuyla tıkattı, kendini direğe bağlattı ve emir verdi: Ne kadar yalvarırsam yalvarayım, beni çözmeyin. Odysseus'un dâhiyane yanı cesareti değil, kendini tanımasıydı. Sıcak anda söz geçiremeyeceğini soğuk anda kabul etmişti. Bugün psikolojide ve iktisatta bu tür önceden bağlanma düzeneklerine onun adıyla "Odysseus sözleşmesi" deniyor.

Gündelik hayatta direğe bağlanmamıza gerek yok; ama aynı mantık çok küçük adımlarla işleyebilir. İlki ortamı değiştirmek. Gece atıştırmasıyla mücadele eden biri için en etkili karar çoğu zaman gece verilmez, market alışverişinde verilir. Paket eve girmezse, çarşamba akşamı saat 10'daki benin elinde savaşacak bir şey kalmaz. Benzer şekilde telefon geceleri başka bir odada şarj edilirse, yatakta "bir video daha" pazarlığı hiç başlamaz. Bu yaklaşım, sıcak benle tartışmak yerine onun önüne çıkacak seçenekleri soğuk benin seçmesine dayanıyor.

İkincisi, sıcak anın kendisini önceden tanımlamak. Psikolog Peter Gollwitzer'ın yıllardır çalıştığı "uygulama niyetleri" bu konuda yararlı bir araç. Mantığı basit: Genel bir hedef koymak yerine, "Eğer şu olursa, şunu yapacağım" biçiminde somut bir plan yapmak. "Daha sakin olacağım" yerine, "Eğer bir tartışmada sesimin yükseldiğini fark edersem, on dakika ara isteyip dışarı çıkacağım." "Sağlıklı yiyeceğim" yerine, "Eğer işten aç dönersem, mutfağa girmeden önce bir bardak su içip hazır duran yoğurdu yiyeceğim." Bu planların gücü, karar anında düşünmeyi gerektirmemesinden geliyor. Sıcak ben düşünmekte zorlanır ama önceden yazılmış bir talimatı izleyebilir.

Üçüncüsü, sıcak hâlin kendisini erken fark etmek. Açığı tamamen kapatmak mümkün olmasa da onu küçültmek mümkün. Önemli bir mesaj yazmadan, büyük bir alışveriş yapmadan ya da bir ilişki hakkında karar vermeden önce kısa bir kontrol yapmak işe yarayabilir: Şu an açım mı, yorgun muyum, öfkeli miyim, yalnız mı hissediyorum? Cevap evetse, kararı ertelemek çoğu zaman en akıllıca karardır. Gece yarısı yazılan bir mesajı taslaklarda bekletmek, sabah okumak ve öyle göndermek, iki ben arasında küçük ama etkili bir köprü kurar.

Dördüncüsü, soğuk benin sıcak bene not bırakması. Sakin bir anınızda, zor anlar için kendinize kısa bir mektup yazmak tuhaf gelebilir ama mantığı sağlam. O not, öfkeli ya da aç benin unuttuğu şeyleri hatırlatır: Bu his geçecek; geçen sefer de geçti; yarın sabah bu kararla yaşayacak olan sensin. Bu not sıcak beni ikna etmeye çalışmaz, sadece onu soğuk benin gördüğü manzarayla tekrar buluşturur.

Bu açığın bir de ilişkilere bakan yüzü var ve belki de en çok gözden kaçan yüzü bu. Sakin bir pazar sabahı, eşimizin, arkadaşımızın ya da çocuğumuzun dün akşamki öfkesini değerlendirdiğimizde, onu biraz abartılı, biraz anlamsız bulmaya yatkınız. Çünkü onun o an yaşadığı açlığı, yorgunluğu ya da hayal kırıklığını biz şimdi soğuk bir bilgi olarak görüyoruz. Van Boven ve Loewenstein'ın susamış katılımcılarında gördüğümüz şey, burada tersine işliyor: Biz sakin olduğumuz için, başkasının fırtınasını küçümsüyoruz. Bu farkındalık, başkalarına karşı biraz daha anlayışlı olmamızı sağlayabilir. Bir tartışmayı, iki taraf da tok ve dinlenmişken konuşmak, aynı konuyu çok daha verimli kılabilir. Bazen yapılacak en yapıcı şey, "Bunu yemekten sonra konuşalım" demektir.

Bütün bunların bir sınırı olduğunu da söylemek gerek. Ortam değiştirmek, önceden plan yapmak, kendine not bırakmak gündelik dalgalanmalar için işe yarayan araçlar. Ama bazı durumlarda sıcak anlar çok sık, çok yoğun ya da kontrol edilemez hâle gelebilir: Yeme davranışı hayatı ve sağlığı belirgin biçimde etkilemeye başlamışsa, öfke patlamaları ilişkilere ya da insanlara zarar veriyorsa, bir alışkanlıktan çıkmak için yapılan her girişim çöküyorsa. Böyle durumlarda mesele artık küçük bir tahmin hatası olmayabilir ve bir ruh sağlığı uzmanından destek almak, en sağlam önceden bağlanma kararı olabilir. Odysseus'un da kendini tek başına bağlamadığını hatırlayalım; ipi tayfası tuttu.

Sıcak-soğuk empati açığı bize aslında rahatlatıcı bir şey söylüyor. Pazar sabahı verdiğiniz sözü çarşamba akşamı tutamadıysanız, bu iradenizin zayıflığını göstermiyor. Sadece sözü veren kişiyle sözü tutması beklenen kişinin aynı hâlde olmadığını gösteriyor. İnsan, açken ve tokken, öfkeliyken ve sakinken farklı biri oluyor; bu bir kusur değil, bedenin ve zihnin doğası. Asıl beceri bu farkı ortadan kaldırmak değil, onu baştan hesaba katmak. Tok karnına verilen söz ancak aç karna da hazırlıklıysa tutulur: dolabı boşaltarak, planı önceden yazarak, kararı ertelemeyi göze alarak ve gerektiğinde ipi tutacak birinden yardım isteyerek.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.