Acil Olan, Önemli Olanı Neden Hep Yener

Bölüm metni

İki iş var: biri daha az kazandırıyor ama süresi yarın doluyor, öteki iki katını kazandırıyor ama acelesi yok. Deneylerde insanların çoğu, ikisini de yapmaya bol bol vakitleri olmasına rağmen az kazandıranı seçti. Gün sonunda yorgun düşüp "hiçbir şey yapamadım" diyorsan sorun tembellik değil, saatin tik takının kulağına değerden daha yüksek sesle gelmesi.

Ekranın köşesinde küçük bir kırmızı daire beliriyor. İçinde tek bir rakam var. Az önce, yıllardır ertelediğiniz o önemli işe, belki bir kitabın ilk sayfasına, belki sağlığınızla ilgili bir randevuya, belki de uzun zamandır yapmanız gereken bir konuşmaya nihayet oturmuştunuz. Kırmızı daire sizi çağırıyor. Yanıt bekleyen bir mesaj, yarın öğlene kadar onaylanması gereken bir form, "sadece iki dakika" sürecek bir şey. Elinizi uzatıyorsunuz. İki dakika yirmi dakikaya dönüşüyor, yirmi dakika bir öğleden sonraya. Akşam olduğunda yorgunsunuz, bütün gün koşturmuşsunuz ama asıl işin yerinde yeller esiyor.

Bu sahne size tanıdık geliyorsa, yalnız değilsiniz. Bunun nedeni tembellik ya da irade eksikliği de değil. Zihnimizin kurulma biçiminde, saati değere tercih eden derin bir eğilim var. Bunu anlamak, ona karşı koymanın ilk adımı.

Bu ayrımı en çok anılan biçimiyle dile getiren kişi bir devlet başkanı. Dwight Eisenhower 1954'te yaptığı bir konuşmada, bir zamanlar tanıdığı bir üniversite rektörünün sözünü aktardı. Sözün özü şuydu: İki tür sorunumuz vardır, acil olanlar ve önemli olanlar. Acil olanlar genellikle önemli değildir, önemli olanlar ise neredeyse hiçbir zaman acil değildir. Bu cümle o kadar akılda kaldı ki onlarca yıl sonra Stephen Covey onu dört kutulu bir tabloya dönüştürdü ve dünyanın dört bir yanında toplantı odalarına astırdı. Ama tablo sorunun ne olduğunu gösteriyordu, neden olduğunu değil. Neden bildiğimiz halde hep acil olanı seçiyoruz?

Bu sorunun cevabına yaklaşan en çarpıcı çalışmalardan biri 2018'de yayımlandı. Meng Zhu, Yang Yang ve Christopher Hsee adlı üç araştırmacı katılımcılara basit seçimler sundu. İki görev vardı. Biri daha kısa bir süre içinde tamamlanmalıydı ama ödülü daha küçüktü. Diğerinin süresi daha uzundu ve ödülü daha büyüktü. Kritik ayrıntı şuydu: Her iki görev de o kadar kısaydı ki süre sınırı aslında hiçbir şeyi değiştirmiyordu, ikisi de rahatlıkla bitirilebilirdi. Mantıklı olan büyük ödülü seçmekti. Ama katılımcıların önemli bir kısmı küçük ödüllü, kısa süreli görevi seçti. Sadece süresinin daralıyor olması, o görevi daha cazip kılmıştı. Araştırmacılar buna "salt aciliyet etkisi" adını verdi. Yani bir şeyin acil görünmesi, gerçekte acil olmasa bile, onu bize daha değerli gösterebiliyor.

Daha da ilginci, insanlar ödülleri açıkça gördüklerinde bile bu tuzağa düşüyordu. Yani mesele bilgisizlik değildi. Zihin, saatin tik taklarını duyduğunda dikkatini oraya kilitliyor; "ne kazanacağım" sorusu "ne kadar vaktim kaldı" sorusunun gölgesinde kalıyordu. Ve bu etki, katılımcılar daha meşgul hissettiklerinde güçleniyordu. Ne kadar yoğunsak, aciliyetin sesi o kadar yüksek çıkıyor.

Bunun arkasında birkaç mekanizma iç içe çalışıyor. İlki, psikologların "şimdiki zaman yanlılığı" dediği şey. Bugünün küçük ödülü, yarının büyük ödülünden daha parlak görünür. Bir e-postayı yanıtlamak anında bir "tamamlandı" duygusu verir. Bir kitabın bir bölümünü yazmak ise ödülünü aylar, belki yıllar sonra verir. Zihin yakındaki sonucu net, uzaktakini bulanık görür. Bulanık olanla net olan yarıştığında, kazanan genellikle bellidir.

İkincisi, acil işlerin bize sunduğu kapanma hissi. Acil işler genellikle küçük, sınırları belli ve bitirilebilir işlerdir. Bitirdiğinizde listeden bir şey silinir, içinizde bir rahatlama olur. Önemli işler ise çoğu zaman büyük, belirsiz ve tek oturuşta bitmeyen işlerdir. Nereden başlayacağınızı bile bilmeyebilirsiniz. Belirsizlik rahatsızlık verir. Acil iş ise o rahatsızlıktan kaçmanın en saygın yoludur. Kimse size "neden o mesajı yanıtladın" diye kızmaz. Meşguliyet, ertelemenin en kibar kılığıdır.

Üçüncüsü, geleceğe dair iyimser bir yanılgı. Araştırmacılar Gal Zauberman ve John Lynch, insanların gelecekte bugünkünden daha fazla boş vakitleri olacağına inandıklarını gösterdiler. Bugün dolu, ama gelecek ay nasılsa daha sakin olacak. Gelecek ay geldiğinde, tabii ki, o da dolu çıkar. Çünkü gelecekteki takvimimize bakarken, onu dolduracak sayısız küçük aciliyeti henüz göremeyiz. Önemli işi "daha müsait olacağım zamana" bırakırız ve o zaman hiç gelmez.

Burada asıl gerilimi yaratan şey şu: Acil işlerin bir dış sesi vardır. Bir müdür, bir müşteri, bir bildirim, bir son tarih. Önemli işlerin ise çoğu zaman hiçbir sesi yoktur. Spor yapmadığınız için kimse size bugün telefon açmaz. Sevdiğiniz biriyle o ertelenen konuşmayı yapmadığınız için bir hatırlatma gelmez. Kendi gelişiminize ayırmadığınız saat için bir fatura kesilmez. Faturası gelir elbette, ama yıllar sonra ve toplu halde. Sessiz olan, gürültülü olanla yarışamaz.

Ve işin acı tarafı, ihmal edilen önemli işlerin bir gün kendileri acil hale gelmesidir. Ertelenen sağlık kontrolü bir gün acil servise dönüşür. Konuşulmayan küçük kırgınlık bir gün büyük bir krize. Bakımı yapılmayan her şey, bir gün yangın olarak geri döner. O zaman nihayet ilgilenirsiniz, ama artık seçme şansınız kalmamıştır. Aciliyet sizi yönetiyordur.

Peki bu döngüden çıkmanın yolu ne? Eğer zihin saate bu kadar duyarlıysa, belki de çözüm saatle savaşmak değil, saati kendi tarafımıza çekmektir.

Aciliyetin bu kadar güçlü bir çekim yarattığını kabul ettiğimizde, akla doğal bir soru geliyor: Önemli işe de kendi saatini takabilir miyiz? Ona yapay ama işe yarayan bir geri sayım verebilir miyiz?

Bu sorunun peşine düşen klasik bir deney var. Dan Ariely ve Klaus Wertenbroch, 2002'de yayımladıkları çalışmada, Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nde bir dersi alan öğrencilerle çalıştılar. Öğrencilerin dönem içinde üç ödev teslim etmesi gerekiyordu. Bir gruba son tarihler dönem boyunca eşit aralıklarla dışarıdan verildi. Diğer gruba ise kendi son tarihlerini belirleme özgürlüğü tanındı. Bu grup isterse üç ödevi de dönemin son gününe bırakabilirdi ve bu en esnek, en "akılcı" seçenek gibi görünüyordu. Ama öğrencilerin çoğu bunu yapmadı. Kendilerine, gecikme halinde not kırılacak bağlayıcı ara tarihler koydular. Yani insanlar, kendi ertelemelerini sezgisel olarak biliyor ve kendilerini önceden bağlamak istiyorlardı.

Sonuçlar ise dikkatle okunmaya değer. Kendi son tarihini koyanlar, her şeyi sona bırakma seçeneğiyle karşılaştırıldığında daha iyi performans gösterdi. Ama dışarıdan, eşit aralıklarla verilmiş son tarihlere sahip olanlar kadar iyi değildi. Araştırmacılar aynı deseni, ücret karşılığında metin düzeltme yapan katılımcılarla yürüttükleri ikinci bir deneyde de buldular. Mesaj açık: Kendi son tarihini koymak işe yarıyor, ama nasıl koyduğun da önemli. İnsanlar kendilerine tarih koyarken bile, o tarihleri genellikle fazla geç ve fazla sona yığılmış biçimde seçiyorlardı.

Bu bize birinci pratik ilkeyi veriyor. Önemli bir işe tek bir büyük son tarih koymak yetmez. "Yıl sonuna kadar kitabı bitireceğim" demek, kendinize aslında yıl sonuna kadar ertelemek için izin vermektir. Bunun yerine işi parçalara bölüp her parçaya eşit aralıklı, yakın tarihler vermek gerekir. Bu hafta cuma: ilk bölümün taslağı. Gelecek cuma: ikinci bölüm. Böylece önemli iş, küçük ve bitirilebilir parçalara ayrılır. Acil işlerin bize sunduğu o kapanma hissi, artık önemli işin de bir parçası olur.

İkinci ilke, tarihin zihninizde ne kadar yakın göründüğüyle ilgili. Neil Lewis ve Daphna Oyserman'ın 2015'te yayımladıkları çalışmada, katılımcılardan emeklilik gibi uzak bir hedefi düşünmeleri istendi. Hedef yıllarla ifade edildiğinde uzak ve soyut kaldı. Aynı süre günlerle ifade edildiğinde ise, otuz yıl yerine 10 bin 950 gün denildiğinde, gelecek birden daha yakın hissedildi. Günlerle düşünen katılımcılar, birikime başlamayı yıllarla düşünenlere göre yaklaşık 4 kat daha erken planladılar. Bu küçük bir dil oyunu gibi görünebilir, ama zihnimizin saatle nasıl ilişki kurduğunu çok güzel gösteriyor. "Üç ay sonra" bir bulut gibidir. "Doksan gün sonra" ise sayılabilen bir şeydir. Önemli işinizin son tarihini yazarken, onu günlere çevirmeyi deneyin. Geri sayım, uzak hedefi şimdiki zamana bağlar.

Üçüncü ilke, son tarihe bir zaman dilimi değil, bir yer ve an bağlamak. Psikolog Peter Gollwitzer'in uzun yıllardır üzerinde çalıştığı "uygulama niyetleri", basit bir eğer-o zaman kalıbına dayanır. "Daha çok okuyacağım" yerine "Her sabah kahvemi koyduğumda, telefonu açmadan önce on sayfa okuyacağım." Bu biçimde kurulan planlar, araştırmalarda genel niyetlere göre hedefe ulaşmayı belirgin biçimde artırıyor. Neden işe yaradığı da aciliyet meselesiyle doğrudan bağlantılı. Acil işler bize bir tetikleyiciyle gelir: bir bildirim, bir zil, bir talep. Önemli işin tetikleyicisi yoktur. Eğer-o zaman planı, önemli işe kendi tetikleyicisini verir. Böylece o sessiz iş de, kendi küçük zilini çalmaya başlar.

Dördüncü ilke, son tarihin bir bedeli olması. Ariely ve Wertenbroch'un öğrencileri, kendi koydukları tarihlere uymadıklarında not kaybediyordu. Gerçek hayatta bu bedel başka biçimlerde kurulabilir. En güçlüsü genellikle bir başkasına söz vermek. Bir arkadaşınıza "cuma akşamı sana ilk taslağı göndereceğim" demek, kendi kendinize verdiğiniz bir sözden çok daha bağlayıcıdır. Çünkü o an, önemli işiniz de bir dış sese kavuşur. Acil işlerin bütün gücü, birinin bir şey bekliyor olmasından geliyordu. Siz de önemli işinize, bekleyen birini ekleyebilirsiniz.

Beşinci ve belki en önemli ilke, önemli işe acil işlerden önce yer açmak. Eğer gününüzü acil işlerle başlatırsanız, onlar bitmez; her zaman yenisi gelir. Önemli işe ayrılan zaman, geriye kalan zaman olduğu sürece hiç gelmez. Bu yüzden birçok insan için işe yarayan şey, günün ilk saatini, ya da en zinde oldukları saati, önemli işe ayırmak ve o sırada bildirimleri kapatmak. Burada amaç kahramanca bir disiplin değil. Amaç, kırmızı dairenin sizi çağıramayacağı küçük bir alan yaratmak. Saat orada da işliyor, ama bu sefer sizin koyduğunuz saat.

Bütün bunları uygularken bir şeyi akılda tutmak iyi olur. Kendi koyduğunuz son tarihleri her zaman tutturamayacaksınız. Bu normal. Deneylerdeki öğrenciler de tutturamıyordu ve yine de hiç tarih koymayanlardan daha iyi sonuç alıyorlardı. Kaçırılan bir ara tarih, sistemin çöktüğü anlamına gelmez; bir sonraki tarihi biraz daha gerçekçi koymanız için bir bilgidir. Kendinize karşı sert olmak, ertelemeyi azaltmaz; çoğu zaman o işe dönmeyi daha da zorlaştırır.

Bir de şu ayrımı yapmak gerekiyor. Herkes zaman zaman acil olanın büyüsüne kapılır ve önemli olanı erteler. Ama bazen erteleme, sürekli bir yorgunluğun, hiçbir şeye başlayamama hissinin, uzun süren bir kaygının ya da derin bir isteksizliğin parçası olarak gelir. Eğer önemli işlere dönememek hayatınızın pek çok alanına yayılmışsa ve uzun zamandır sizi zorluyorsa, bunu bir zaman yönetimi meselesi olarak görmek yetmeyebilir. Böyle durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak, takvimi yeniden düzenlemekten çok daha değerli bir adım olabilir.

Sonuçta acil olanın önemli olanı yenmesi, karakterimizin değil, zihnimizin saatle kurduğu ilişkinin bir sonucu. Zihin geri sayıma duyarlı. Bunu değiştiremeyiz, ama yönünü değiştirebiliriz. Acil işlerin bize dayattığı saatlerin yanına, önemli işler için kendi saatlerimizi koyabiliriz: küçük parçalara bölünmüş, günlerle sayılan, bir ana ve bir yere bağlanmış, birine söz verilmiş saatler. O kırmızı daire yine belirecek. Ama bu sefer ona bakmadan önce, kendi geri sayımınızın hangi noktada olduğunu bileceksiniz.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.