Kötü Haberden Kaçan Zihin: Devekuşu Etkisi

Bölüm metni

Borsa yükselirken yatırımcılar hesaplarına sık sık bakıyor, düşerken ise neredeyse hiç bakmıyor. Para aynı para, bilgi de aynı bilgi; değişen tek şey bakınca ne hissedeceğin. Peki sen hangi zarfı, hangi bildirimi, hangi konuşmayı açmadan bekletiyorsun?

Bir sabah telefonunuza bankanızdan bir bildirim geliyor. Piyasalar sert düşmüş, emeklilik fonunuzun değeri de büyük ihtimalle erimiş. Uygulamayı açıp gerçek rakamı görmek iki saniyenizi alır. Ama açmıyorsunuz. Bildirimi kaydırıp kapatıyor, kahvenizi alıyor, güne başka bir yerden giriyorsunuz. Birkaç hafta sonra piyasalar toparlandığında ise aynı uygulamayı neredeyse her gün açtığınızı fark ediyorsunuz.

Bu küçük sahne, insan zihninin en tanıdık ama en az konuşulan alışkanlıklarından birini gösteriyor. Psikologlar ve ekonomistler buna devekuşu etkisi diyor. Adını, tehlike anında kafasını kuma gömdüğüne inanılan kuştan alıyor. Hemen söyleyelim: devekuşları böyle bir şey yapmaz. Bu inanç en az iki bin yıllık. Romalı yazar Yaşlı Plinius, Doğa Tarihi adlı ansiklopedik eserinde devekuşunun başını bir çalılığın arasına soktuğunda bütün vücudunun saklandığını sandığını yazmıştı. Gerçekte devekuşu yumurtalarını toprakta açtığı çukurlara bırakır ve onları gagasıyla düzenli olarak çevirir. Uzaktan bakan biri, başı yerde olan bu kuşu kafasını gömmüş sanabilir. Yani benzetme kuş için haksız, ama bizim için oldukça isabetli.

Terim, finans dünyasında doğdu. 2006 yılında İsrailli araştırmacılar Dan Galai ve Orly Sade, yatırımcıların belirsizlik içeren varlıklara bakış biçimini incelerken bu ifadeyi kullandılar. Asıl dikkat çekici bulgular ise birkaç yıl sonra geldi. Ekonomist Niklas Karlsson, davranışsal ekonominin önde gelen isimlerinden George Loewenstein ve Duane Seppi, 2009'da yayımladıkları çalışmada basit bir soru sordular: İnsanlar hesaplarına ne zaman bakıyor? İsveç'teki emeklilik hesaplarına ve Amerika'daki yatırımcı verilerine baktıklarında net bir örüntü buldular. Piyasa yükselirken insanlar hesaplarını daha sık kontrol ediyordu. Piyasa düşerken ise hesap ekranı adeta görünmez oluyordu. Loewenstein ve arkadaşları 2016'da milyonlarca giriş kaydını içeren daha kapsamlı bir veri setiyle aynı soruya döndüler. 2007 ile 2008 arasındaki dönemi, yani büyük finans krizinin yaklaştığı ve patladığı yılları kapsayan bu verilerde de tablo değişmemişti: Kötü haber geldiğinde ilgi azalıyordu.

Bu ilk bakışta tuhaf. Ekonomi ders kitaplarındaki rasyonel insan için bilgi her zaman değerlidir. Ne kadar çok bilirseniz o kadar iyi karar verirsiniz. Üstelik kriz anı, bilginin en çok işe yarayacağı andır. Peki neden tam o anda gözümüzü kapatıyoruz?

Cevap, bilginin bizim için yalnızca bir karar aracı olmadığını kabul etmekte yatıyor. Bilgi aynı zamanda bir duygu taşır. Hesabınızın değerini görmek size sadece bir rakam vermez; o rakamla birlikte bir hayal kırıklığı, bir pişmanlık, belki bir korku dalgası gelir. Loewenstein'ın çalışmalarındaki temel fikir şuydu: İnsanlar kayıplarını, kesinleştiği anda çok daha keskin hisseder. Bakmadığınız sürece kayıp bulanık bir ihtimal olarak kalır. Belki o kadar da düşmemiştir, belki sizin fonunuz farklıdır. Bu belirsizlik, kötü bir kesinlikten daha rahatlatıcıdır. Zihin, belirsizliği küçük bir sığınak olarak kullanır.

Piyasa iyi giderken ise tersi olur. Zaten iyi olduğunu tahmin ettiğiniz bir şeyi görmek keyif verir ve bu keyfi tazelemek için tekrar tekrar bakarsınız. Yani devekuşu etkisinin iki yüzü vardır: Kötü haberden kaçmak ve iyi haberin peşine düşmek. İkisi birlikte, gerçekliğe değil ruh halimize göre ayarlanmış bir dikkat sistemi yaratır.

Bu yalnızca para meselesi değil. Psikolog Thomas Webb ve meslektaşları 2013'te bu davranışı hedef takibi açısından ele alıp ona devekuşu problemi adını verdiler. Kilo vermeye çalışan biri, kötü geçen bir haftanın ardından teraziye çıkmayı erteler. Harcamalarını kontrol etmek isteyen biri, ay sonunda kredi kartı ekstresini açmadan bir kenara koyar. Tez yazan bir öğrenci, danışmanından gelen düzeltme e-postasını günlerce okunmamış bırakır. Hepsinde aynı mantık işler: İlerlemenin kötü gittiğinden şüpheleniyorsak, o şüpheyi doğrulayacak bilgiden uzak dururuz. Oysa Webb'in ekibinin daha sonra yaptığı geniş bir derleme, ilerlemeyi düzenli olarak takip etmenin hedefe ulaşma ihtimalini anlamlı biçimde artırdığını gösteriyordu. Yani en çok ihtiyaç duyduğumuz bilgi, çoğu zaman en çok kaçtığımız bilgidir.

Sağlık alanında bu kaçış daha da belirgindir. Bir belirtiyi fark edip doktora gitmeyi ertelemek, test sonucunu almaya gitmemek, bir benin büyüyüp büyümediğine bakmamak. Araştırmacılar bazı hastalıklarda, test olanağı olduğu halde insanların önemli bir kısmının test yaptırmayı tercih etmediğini defalarca gözlemledi. Burada dikkatli olmak gerekiyor, çünkü her kaçış aynı değildir. Tedavisi olmayan bir hastalık için genetik test yaptırmamak, bazı insanlar için düşünülmüş ve saygı duyulması gereken bir tercihtir. Bilmemek, bilinen bir şeyin hayatınızda hiçbir eylemi değiştirmeyeceği durumlarda gerçekten makul olabilir. Sorun, bilginin bir şeyi değiştirebileceği yerde gözümüzü kapattığımızda başlar.

Psikolog Kate Sweeny ve arkadaşları, bilgiden kaçınmanın ne zaman arttığını incelerken üç ana etken öne çıkardılar. Birincisi, bilginin ne kadar olumsuz olacağını beklediğimiz. İkincisi, o bilgiyle bir şey yapabileceğimize ne kadar inandığımız. Üçüncüsü ise kendimizi bu bilgiyle başa çıkabilecek kadar güçlü hissedip hissetmediğimiz. Bu üçlü, devekuşu etkisinin asıl anahtarını veriyor: Kaçtığımız şey çoğu zaman bilginin kendisi değil, o bilgiyle baş başa kaldığımızda yaşayacağımız çaresizlik hissidir. Eğer yapacak bir şey olmadığını düşünüyorsak, bakmanın tek sonucu acı çekmek gibi görünür. Ve zihin, mantıklı bir şekilde, gereksiz acıdan kaçmayı seçer.

İşte bu noktada devekuşu etkisi bir zayıflık olmaktan çıkıp anlaşılır bir koruma refleksine dönüşüyor. Zihniniz sizi korumaya çalışıyor. Sadece yanlış bir hesap yapıyor: Bugünkü küçük acıyı önlemek için yarının büyük acısını göze alıyor. Açılmayan zarf kaybolmaz; faturanın gecikme cezası, ertelenen muayenenin bedeli, okunmayan e-postadaki düzeltme orada beklemeye devam eder. Çoğu zaman da büyüyerek.

O halde soru şu: Kaçışın bir koruma refleksi olduğunu bildiğimize göre, bu refleksi nasıl yumuşatabiliriz? Burada amaç kendinizi zorla bakmaya mahkûm etmek değil. İrade gücüyle "bundan sonra her şeye cesurca bakacağım" demek genellikle birkaç gün sürer. Daha işe yarayan yol, bakmanın duygusal maliyetini düşürmek ve bakmayı karar anından ayırmaktır.

İlk adım, bakmayı bir ruh haline değil bir takvime bağlamak. Devekuşu etkisi tam olarak ruh halimize göre bakıp bakmamaya karar verdiğimiz için ortaya çıkıyor. Bu kararı ortadan kaldırırsanız etki de zayıflar. Örneğin hesaplarınıza her ayın ilk pazar sabahı, kahvenizi içerken bakacağınızı önceden belirlemek. Piyasa iyi de olsa kötü de olsa aynı gün, aynı saat. Böylece bakmak bir cesaret sınavı olmaktan çıkar, sıradan bir rutine dönüşür. Psikolog Peter Gollwitzer'ın uygulama niyetleri adını verdiği yaklaşım da buna dayanır: "Eğer şu durum olursa, şunu yapacağım" biçiminde önceden kurulmuş küçük planlar, anlık isteksizliği aşmayı kolaylaştırır. "Eğer bankadan zarf gelirse, onu aynı gün akşam yemeğinden önce açacağım" gibi.

İkinci adım, bakmakla harekete geçmeyi birbirinden ayırmak. İnsanların kötü haberden kaçmasının bir nedeni, bakar bakmaz bir şey yapmak zorunda kalacaklarını hissetmeleridir. Bu da bakmayı çok daha ağır hale getirir. Kendinize şu izni verebilirsiniz: Bugün sadece bakacağım, karar vermek zorunda değilim. Zarfı açın, rakamı okuyun, kapatın. Ne yapacağınızı ertesi gün düşünün. Bu küçük ayrım, bilgiyle ilk karşılaşmayı bir panik anı olmaktan çıkarır. Yatırımcılar için bunun ayrıca bir faydası var: Kötü haberi gördükten hemen sonra aceleyle satış yapmak, çoğu zaman kaçmak kadar zarar verici olabilir. Bakmak ve beklemek, çoğu zaman en sağlıklı ikilidir.

Üçüncü adım, büyük bilinmezliği küçük parçalara bölmek. Haftalardır açmadığınız bir e-posta kutusu varsa hepsini bir oturuşta halletmeye çalışmayın. Bugün sadece en eski üç tanesini açın. Ertelediğiniz bir harcama dökümü varsa önce yalnızca son haftaya bakın. Kaçış, bilinmezliğin büyüklüğüyle beslenir. Kafamızdaki tablo genellikle gerçeğinden daha karanlıktır, çünkü belirsizliği en kötü senaryoyla doldururuz. Küçük bir parçaya bakmak, o karanlık tabloyu gerçek ve çoğu zaman daha yönetilebilir bir tabloyla değiştirir. Birçok insan ertelediği zarfı nihayet açtığında, içindekinin beklediği kadar kötü olmadığını fark eder. Rahatlama da buradan gelir.

Dördüncü adım, yalnız bakmak zorunda olmadığınızı hatırlamak. Kötü haberle başa çıkabileceğimize inanmak, Sweeny'nin saydığı üç etkenden biriydi. Bu güven her zaman içimizden gelmek zorunda değil. Bir arkadaşla birlikte faturalarınızı gözden geçirmek, eşinizle aynı masada banka ekstresini açmak, test sonucunu almaya giderken birini yanınıza almak, bilginin ağırlığını paylaşmanın basit yollarıdır. Başkasının yanında olması, bilgiyi değiştirmez ama onu taşıma kapasitenizi değiştirir.

Beşinci adım, kendinize karşı sert olmamak. Devekuşu etkisinden kurtulmanın paradoksal bir yanı var: Kaçtığınız için kendinizi suçladıkça, bir sonraki bakış daha da ağır hale gelir. Çünkü artık sadece kötü haberle değil, onu bu kadar uzun süre görmezden geldiğiniz için duyduğunuz utançla da yüzleşmeniz gerekir. Ertelenmiş bir şeye nihayet bakmak bir başarısızlığın itirafı değil, bir başlangıçtır. "Neden bu kadar beklettim" sorusu yerine "şimdi ne biliyorum" sorusu çok daha işe yarar.

Bir de ince bir ayrımı akılda tutmak gerekiyor. Her şeyi bilmek zorunda değilsiniz. Günde onlarca kez haber akışını yenilemek ya da portföyünüzü saat başı kontrol etmek, devekuşu etkisinin tersi gibi görünse de kendi başına yorucu bir alışkanlık olabilir. Araştırmalar, sık sık bakan yatırımcıların kısa vadeli dalgalanmalara aşırı tepki verip daha kötü kararlar alabildiğini de gösteriyor. Hedef, gerçeklikle düzenli ve sakin bir temas kurmak. Ne gözü kapalı yaşamak ne de gözünü ekrandan ayıramamak.

Peki hangi bilgiye bakmalı, hangisini bırakabilirsiniz? Basit bir soru yol gösterebilir: Bu bilgi, yapabileceğim bir şeyi değiştirir mi? Eğer cevap evetse, yani bir faturayı ödeyebilir, bir harcamayı kısabilir, bir doktora görünebilir, bir ilişkide konuşulması gereken şeyi konuşabilirseniz, o zarf açılmayı hak ediyor. Eğer cevap gerçekten hayırsa, bilmemeyi seçmek de bir tercih olabilir. Önemli olan, bu kararı korkunun değil sizin vermeniz.

Kaçışın kendisi bazen bir şeyin işaretidir. Eğer kötü haberlerden kaçmak hayatınızın pek çok alanına yayılmışsa, kaygı sizi günlük işlerinizi yapamayacak kadar sarıyorsa ya da bir sağlık belirtisini aylardır görmezden geliyorsanız, bunu bir uzmanla, bir hekimle ya da bir ruh sağlığı profesyoneliyle konuşmak, kendinize yapabileceğiniz en değerli iyiliklerden biri olabilir. Bazı zarfları tek başına açmak gerçekten zordur ve bunun için yardım istemek bir zayıflık değildir.

Devekuşu etkisinin bize öğrettiği belki de en önemli şey şu: Kötü haberden kaçmamızın nedeni bilgiye kayıtsızlığımız değil, ona fazlasıyla önem vermemiz. Bakmıyoruz çünkü umursuyoruz. Bu yüzden çözüm daha az umursamak değil, umursadığımız şeye dayanabileceğimiz koşulları kurmak. Sabit bir gün, küçük bir parça, yanımızda bir insan ve kendimize karşı biraz şefkat. Gerçek devekuşu başını kuma gömmez; başını yere eğdiğinde aslında yumurtalarıyla ilgilenir. Belki de bizden beklenen de bu: Kaçmak için değil, ilgilenmek için başımızı eğmek.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.