Parayı Kendine Değil Başkasına Harca, Akşam Daha Mutlu Ol

Bölüm metni

Bir sabah eline bir zarf veriliyor; içinde para var ve tek şart, akşam beşe kadar harcaman. Bazılarına "kendine harca", bazılarına "başkasına harca" deniyor. Akşam kimin daha mutlu olduğunu soranların çoğu yanlış cevap veriyor, belki sen de vereceksin.

Bir sabah, üniversite kampüsünde yürürken biri yanınıza geliyor ve elinize bir zarf tutuşturuyor. İçinde 5 dolar ya da 20 dolar var. Size tek bir koşul söyleniyor: bu parayı akşam saat 5'e kadar harcayacaksınız. Zarfın içindeki küçük not ise nasıl harcayacağınızı da yazıyor. Bazı zarflarda "kendine bir şey al, bir faturanı öde" yazıyor. Bazılarında ise "birine hediye al ya da bir hayır kurumuna bağışla" yazıyor.

Bu bir yarışma değil. 2008 yılında psikologlar Elizabeth Dunn, Lara Aknin ve Michael Norton'un yürüttüğü ve Science dergisinde yayımlanan bir deneyin parçası. Araştırmacılar zarfı vermeden önce katılımcılara o sabah ne kadar mutlu olduklarını soruyor. Akşam, para harcandıktan sonra da telefonla arayıp aynı soruyu tekrar soruyorlar.

Sonuç şaşırtıcı ama basit. Parayı başkası için harcayanlar, akşam kendileri için harcayanlardan daha mutluydu. Zarfta 5 dolar mı 20 dolar mı olduğu ise sonucu belirgin biçimde değiştirmedi. Mutluluk farkını tutarın büyüklüğü değil, paranın nereye gittiği belirliyordu.

Bu bulguyu ilginç kılan, deneyin bir de öbür yüzü olması. Araştırmacılar başka bir öğrenci grubuna aynı senaryoyu anlattı ve tahmin etmelerini istedi: Sizce hangisi insanı daha mutlu eder? Kendine mi harcamak, başkasına mı? 5 dolar mı, 20 dolar mı? Çoğunluk iki konuda da yanıldı. Parayı kendine harcamanın daha mutlu edeceğini ve 20 doların 5 dolardan daha iyi hissettireceğini düşündüler. Yani yalnızca bir davranışın değil, kendimizi tanıma biçimimizin de hesabını yanlış yapıyoruz.

Psikolojide bunun bir adı var: duygusal tahmin hatası. Bir şeyin bize gelecekte nasıl hissettireceğini kestirmekte genellikle pek iyi değiliz. Yeni bir telefonun, daha büyük bir evin ya da tatlı bir alışverişin bizi ne kadar ve ne süreyle mutlu edeceğini abartırız. Başkası için yapılan küçük bir jestin etkisini ise hafife alırız. Dolayısıyla paramızı yönetirken çoğu zaman kendi mutluluğumuza dair yanlış bir haritaya bakarak yürüyoruz.

Zarf deneyi aslında daha geniş bir çalışmanın son halkasıydı. Aynı makalede araştırmacılar önce Amerika'nın genelini temsil eden 632 kişilik bir örneklemle anket yaptı. Katılımcılara aylık gelirlerini, faturalara ve kendilerine yaptıkları harcamaları, başkalarına aldıkları hediyeleri ve yaptıkları bağışları sordular. Sonra bunları kişinin genel mutluluğuyla karşılaştırdılar. Kendine yapılan harcamanın mutlulukla anlamlı bir bağı çıkmadı. Başkalarına yapılan harcama ise, gelir hesaba katıldıktan sonra bile, daha yüksek mutlulukla birlikte görülüyordu.

Elbette bir anket sebep sonuç ilişkisini kanıtlamaz. Belki zaten mutlu olan insanlar daha cömert davranıyordur. Araştırmacılar bu yüzden ikinci bir adım attı ve Boston'daki bir şirkette, kâr payı ikramiyesi alan 16 çalışanı izlediler. İkramiye kişiden kişiye değişiyordu, ortalaması 5 bin dolar civarındaydı. Çalışanlara ikramiyeyi almadan önce ve aldıktan yaklaşık 6 ila 8 hafta sonra ne kadar mutlu olduklarını sordular. Aynı zamanda paranın ne kadarını kendilerine, ne kadarını başkalarına harcadıklarını da öğrendiler. İkramiyenin büyüklüğü sonraki mutluluğu pek açıklamadı. Paranın ne kadarının başkalarına gittiği ise açıklıyordu. Zarf deneyi de tam bu noktada devreye girdi. Kimin nasıl harcayacağına kura ile karar verilince sebep sonuç sorusuna daha net bir cevap verilebildi.

Bilimde tek bir çalışmaya fazla yaslanmamak gerekir, bu yüzden sonrasına bakmakta fayda var. Lara Aknin ve ekibi yıllar içinde farklı toplumlarda benzer soruları sordu. Gallup'un dünya genelinde yaptığı anket verilerini inceledikleri bir çalışmada 136 ülkenin 120'sinde, son bir ay içinde bağış yapmış olmakla yaşam memnuniyeti arasında olumlu bir ilişki buldular. Bu ülkelerin bir kısmı zengin, bir kısmı yoksuldu. Kanada'da ve Uganda'da yaptıkları deneylerde de insanlardan geçmişte birine ya da kendilerine yaptıkları bir harcamayı hatırlamalarını istediler. Başkası için yaptığı harcamayı hatırlayanlar daha iyi hissediyordu. Hatta henüz 2 yaşını doldurmamış çocuklarla yapılan bir çalışmada, minikler kendi ikramlarından bir oyuncak kuklaya pay verirken, ikram onlara verildiğinde olduğundan daha mutlu görünüyordu.

Dürüst olmak gerekirse tablonun bir ayrıntısı daha var. 2020'de Aknin, Dunn ve arkadaşları zarf deneyini çok daha büyük bir örneklemle ve önceden kayda geçirilmiş bir yöntemle yeniden yaptılar. Etki yine ortaya çıktı, aynı yöndeydi, ama ilk deneyde göründüğünden daha küçüktü. Bu bir hayal kırıklığı değil. Bilim böyle olgunlaşır. Başkası için harcamak hayatı tek başına dönüştüren sihirli bir değnek değil. Ama mutluluk terazisine ölçülebilir, gerçek bir ağırlık koyuyor.

Peki neden böyle? Neden kendimize aldığımız bir kahve, birine ısmarladığımız aynı kahve kadar iyi hissettirmiyor? Araştırmacıların öne çıkardığı açıklamalardan biri, insanın sosyal bir canlı olması. Başkası için yaptığımız harcama çoğu zaman bir ilişkiyi besliyor, bizi birine bağlıyor. Bir diğer açıklama da yeterlilik duygusu: Bir başkasının gününü değiştirebildiğimizi görmek, dünyada bir etkimiz olduğunu hissettiriyor. Kendimize aldığımız bir şey ise birkaç gün içinde sıradanlaşıyor. Zihnimiz yeni eşyaya çabucak alışıyor ve heyecan söner.

Buraya kadar anlatılanlar bir soruyu ister istemez masaya koyuyor. Bunu bilmek güzel, ama yarın sabah uyandığımızda ne değişecek?

Sakin bir akşam düşünün. Gün bitmiş, ev sessizleşmiş. Belki bir defter açıyorsunuz, belki telefonunuzda bir not. Gününüzü gözden geçiriyorsunuz. Çoğumuz bu anı, yetişemediğimiz işler, söylenmemiş cümleler ya da yarının telaşıyla doldururuz. Oysa zarf deneyinin asıl ölçümünün akşam yapıldığını hatırlayın. Araştırmacılar sabah bir şey yaptırıp akşam sonucuna baktı. Bu ritim, günlük hayata taşınabilecek bir alışkanlığın iskeletini de veriyor.

İlk ve en önemli nokta, miktarın küçüklüğünden korkmamak. Deneyde 5 dolar ile 20 dolar arasında anlamlı bir fark çıkmadığını konuşmuştuk. Bu da cömertliğin büyük jestler gerektirmediği anlamına geliyor. İş arkadaşına bir simit, komşunun çocuğuna bir defter, uzun zamandır görmediğin bir arkadaşa gönderilen küçük bir kitap. Bir parçası başkasına giden bir gün, bütçenizi sarsmadan kurulabilir.

İkinci nokta, nasıl verdiğinizin de önemli olması. Aknin, Dunn ve Norton'un sonraki çalışmalarından biri bu konuya ışık tutuyor. Katılımcılara iki hayır kurumundan birine bağış yapma şansı verildi. Birisi geniş kapsamlı çalışan, dev bir kuruluştu. Diğeri ise sıtmaya karşı cibinlik dağıtmak gibi tek ve somut bir işe odaklanan küçük bir girişimdi. Bağışın neye dönüştüğünü net görebildikleri durumda insanlar daha iyi hissediyordu. Aynı ekip, verenle alan arasında bir bağ kurulduğunda, örneğin hediyeyi bizzat birlikte paylaştığınızda, iyi hissin daha da arttığını gösterdi.

Bunun gündelik karşılığı basit. Para göndermekle yetinmek yerine, mümkünse hediyenin karşı tarafa nasıl dokunduğunu görebileceğiniz yolları seçin. Bir arkadaşa kahve ısmarlıyorsanız, kahveyi birlikte için. Bir bağış yapıyorsanız, bağışın neye dönüştüğünü anlatan bir kuruluşu seçin. Görünür bir iz bırakan cömertlik, zihinde de daha derin bir iz bırakıyor.

Üçüncü nokta, gönüllülük. Psikolog Netta Weinstein ile Richard Ryan'ın çalışmaları, yardımın kendi isteğimizle yapıldığında iyi hissettirdiğini, baskıyla ya da suçluluk duygusuyla yapıldığında bu etkinin büyük ölçüde kaybolduğunu gösteriyor. Yani cömertliği bir zorunluluğa dönüştürmek, onu işe yarar kılan şeyi öldürebilir. "Her gün birine bir şey almalıyım, yoksa kötü bir insanım" düşüncesi bu alışkanlığın amacına ters düşer. Bu bir kural değil, bir davet.

Bu üç noktayı akşam günlüğüne nasıl katabiliriz? İşte burada küçük ama etkili bir yöntem devreye giriyor. Günün sonunda kendinize iki soru sorun. Birincisi: Bugün kendim dışında biri için ne harcadım? Bu para olabileceği gibi zaman, emek ya da dikkat de olabilir. İkincisi: Bu harcama karşımdaki kişide nasıl bir iz bıraktı ve bana nasıl hissettirdi?

Bu soruları yazmanın iki faydası var. İlki, hatırlamanın kendisinin iyi hissettirmesi. Kanada ve Uganda'daki çalışmada, katılımcılar yalnızca geçmişte birine yaptıkları bir harcamayı hatırladıklarında bile daha mutlu hissetmişlerdi. Akşam yazdığınız birkaç satır, o anı ikinci kez yaşamanızı sağlıyor. İkinci fayda ise daha sinsi bir sorunu, yani duygusal tahmin hatasını düzeltmesi. Zarf deneyindeki öğrenciler, başkası için harcamanın kendilerini daha az mutlu edeceğini sanıyordu. Günlük tutmak bu yanılgıya karşı kişisel bir kanıt dosyası oluşturur. Birkaç hafta sonra geriye dönüp baktığınızda, hangi harcamaların akşamınızı gerçekten aydınlattığını kendi yazınızla görürsünüz.

Bunu bir deney gibi de düşünebilirsiniz. Bir hafta boyunca akşamları iki soruyu yanıtlayın, bir de günün genel ruh halini 1 ile 10 arasında bir puanla not edin. Başkası için bir şey yaptığınız günlerle yapmadığınız günleri karşılaştırın. Bu bir bilimsel çalışma olmayacak elbette. Ama kendinizle ilgili bir şey öğrenmenin, okuduğunuz herhangi bir araştırmadan daha ikna edici bir yolu olabilir.

Bir uyarıyı da dürüstçe yapmak gerek. Başkası için harcamak, kendi ihtiyaçlarını görmezden gelmek demek değil. Kirasını ödemekte zorlanan birinin bağış için kendini zorlaması, bu araştırmaların savunduğu bir şey değil. Bulgular ek bir harcamanın yönüyle ilgili. Temel ihtiyaçlarınızı karşılayan paradan değil, zaten kendinize ayıracağınız küçük keyif payından söz ediyoruz. Benzer biçimde, cömertlik bir ilişkide sürekli tek taraflı hale geliyorsa ya da başkalarını memnun etme ihtiyacı sizi tüketiyorsa, bu durumu sağduyuyla değerlendirmek gerekir.

Bir şeyin daha altını çizmek önemli. Bu araştırmalar gündelik ruh halini ve genel memnuniyeti konu alıyor. Haftalarca süren bir isteksizlik, derin bir umutsuzluk ya da günlük hayatı zorlaştıran bir çökkünlük yaşıyorsanız, cömertlik alışkanlığı bunun çaresi değildir. Böyle durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak, atılabilecek en anlamlı adımdır.

Bunları akılda tuttuğumuzda geriye oldukça sade bir fikir kalıyor. Çoğumuz mutluluğu biriktirilecek bir şey gibi düşünürüz. Daha fazla kazanırsak, daha fazlasını alırsak, bir gün yeterince iyi hissedeceğimizi sanırız. Zarf deneyi ve ardından gelen araştırmalar, mutluluğun kaynaklarından birinin dışarıya doğru aktığını hatırlatıyor. Kendimize yaptığımız harcama çoğu zaman bir kez tüketilip unutulurken, bir başkası için yapılan harcama iki kişinin hafızasında yaşamaya devam ediyor.

Bu akşam defterinizi açtığınızda belki yazacak bir şey bulamayacaksınız. Bu da sorun değil. Belki yarın sabah, aklınızdan bir kişi geçer. Yanında bir kahve, bir not ya da yalnızca beklemediği bir anda gelen bir mesaj. Ve akşam olduğunda, o küçük zarfın içinde ne olduğunu değil, kime gittiğini yazarsınız.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.