Tabelayı Taşır mıydın? Herkes Senin Gibi Düşünmüyor

Bölüm metni

Bir gün biri sana sırtına "Joe'da Ye" yazan dev bir tabela asıp kampüste yarım saat dolaşmanı istiyor. Kabul etsen de reddetsen de içinden aynı şeyi düşüneceksin: "Normal biri zaten böyle yapar." İşin garibi, karşı kararı veren de tam olarak aynı şeyi düşünüyor.

Bir an kendinizi 1970'lerin Stanford Üniversitesi'nde, bir psikoloji deneyine gönüllü olmuş bir öğrencinin yerine koyun. Araştırmacı size dostça bir ricada bulunuyor: Önünüze ve arkanıza sarkan, iki tahtadan yapılmış büyük bir reklam tabelası takacak ve kampüste 30 dakika dolaşacaksınız. Tabelada bir lokantanın reklamı var, kocaman harflerle. Kimse size bunun nedenini açıklamıyor. Yalnızca, deneyin sonunda bu yürüyüşten öğrenilecek ilginç bir şey olacağı söyleniyor. İsterseniz reddedebilirsiniz, bunun hiçbir yaptırımı yok.

Şimdi dürüstçe düşünün: Taşır mıydınız?

Bir cevabınız oldu, değil mi? Muhtemelen hızlıca geldi. Şimdi asıl soruya geçelim: Sizce başkalarının yüzde kaçı aynı şeyi yapardı?

Bu iki soruyu 1977'de psikolog Lee Ross, David Greene ve Pamela House öğrencilere sordu. Deney ilk bakışta tabelayla ilgili gibi görünüyordu ama aslında tabelanın kendisi hiç önemli değildi. Araştırmacıların merak ettiği şey, insanların kendi kararlarını ne kadar "normal" saydığıydı.

Sonuç şaşırtıcı derecede düzenliydi. Tabelayı taşımayı kabul eden öğrenciler, akranlarının çoğunun da kabul edeceğini düşünüyordu; ortalama tahminleri yüzde 62 civarındaydı. Reddedenler ise tam tersini düşünüyordu. Onlara göre kabul edecek olanlar yalnızca yaklaşık yüzde 33'tü, yani insanların üçte ikisi kendileri gibi hayır derdi. Aynı soru, aynı kampüs, aynı yaş grubu. Ama iki grup, dünyanın nasıl işlediğine dair birbirinin neredeyse tam tersi iki resim çiziyordu. Ve her iki grup da kendini çoğunluğun içinde görüyordu.

Psikoloji literatürü buna "yanlış uzlaşı etkisi" diyor. Yani başkalarının da bizim gibi düşündüğünü, bizim gibi seçeceğini ve bizim gibi hissedeceğini olduğundan fazla tahmin etme eğilimimiz. Buradaki kilit kelime "olduğundan fazla". Kimse "herkes benim gibi" demiyor aslında. Ama tercihimizin yaygınlığını sistematik biçimde şişiriyoruz.

Deneyin bir de daha az bilinen ikinci katmanı var. Araştırmacılar öğrencilerden, kendilerinden farklı karar veren biri hakkında ne düşündüklerini de sordu. Burada tablo daha da ilginçleşiyor. Kabul edenler, reddeden birine bakıp onun hakkında daha güçlü ve daha kişisel çıkarımlar yapıyordu: "Bu kişi muhtemelen biraz gergin, biraz kapalı biri." Reddedenler de kabul edene benzer şekilde bakıyordu: "Bu kişi ya gösteriş meraklısı ya da sınır koyamayan biri." Kendi kararımızı makul, sıradan bir tepki olarak görüyoruz. Ondan farklı olan karar ise bir açıklama gerektiriyor ve bu açıklamayı çoğu zaman karşıdakinin karakterinde arıyoruz.

Neden böyle yapıyoruz? Bunun birkaç makul nedeni var ve hiçbiri bizi kötü insan yapmıyor.

İlki çok basit: Etrafımız bize benzeyen insanlarla dolu. Arkadaşlarımızı, iş çevremizi, takip ettiğimiz hesapları kısmen benzerliğe göre seçiyoruz. Sonra "insanlar ne düşünür" diye kafamızda bir tarama yaptığımızda ilk aklımıza gelen yüzler zaten bizim gibi düşünenler oluyor. Örneklemimiz baştan eğik.

İkincisi, kendi zihnimize doğrudan erişimimiz var ama başkalarınınkine yok. Tabelayı taşımayı reddeden kişi kafasında belirli bir sahne canlandırıyor: Tanıdık bir yüzle karşılaşmak, birinin gülmesi, o 30 dakikanın hiç bitmemesi. Kabul eden kişi bambaşka bir sahne görüyor: Biraz tuhaf ama zararsız bir deneyim, sonra anlatılacak komik bir hikâye. İkisi de aynı durumu değerlendirdiğini sanıyor. Oysa aslında iki farklı durumu değerlendiriyorlar, çünkü belirsiz bir talebi her biri kendi hayal gücüyle tamamlıyor. Ve kendi yorumumuz bize yorum gibi gelmiyor, gerçeğin ta kendisi gibi geliyor.

Lee Ross daha sonraki çalışmalarında bu son noktayı "naif gerçekçilik" diye adlandırdı. Kabaca şöyle bir iç inanç bu: "Ben dünyayı olduğu gibi görüyorum. Aynı bilgiye sahip, makul her insan da benimle aynı sonuca varır. Varamıyorsa ya bilgisi eksik ya da bir şey onun görüşünü bulandırıyor." Bu inanç neredeyse hiçbir zaman açıkça söylenmiyor. Ama gündelik sürtüşmelerin büyük bir kısmının altında sessizce duruyor.

Üçüncü bir neden de konforla ilgili. Çoğunlukta olduğumuzu düşünmek iyi hissettiriyor. Kararımızın onaylandığı, garip kaçmadığımız, normal olduğumuz duygusu. Zihin bu duyguyu korumak için bazı tahminleri sessizce bizim tarafımıza çekebiliyor.

Bu etki tabelalarla sınırlı değil elbette. Sonraki yıllarda yapılan çok sayıda araştırma, siyasi görüşlerden tüketim alışkanlıklarına, kişisel ahlak yargılarından eğlence tercihlerine kadar pek çok alanda benzer bir eğilim buldu. Etkinin büyüklüğü konudan konuya değişiyor; bazen küçük, bazen belirgin. Ama yönü genelde aynı: Kendi tercihimizi olduğundan daha yaygın sanıyoruz.

Peki bunu bilmek ne işimize yarar? Bu eğilimi tamamen silmek mümkün değil, muhtemelen gerekli de değil. Ama onu fark etmeye başladığınız an, gündelik hayatta çok somut bir şey değişiyor. O değişim de tek bir cümleyle başlıyor.

O cümle şu: "Bunu kim yapar ki?"

Bu cümleyi hepimiz kurmuşuzdur. Bir arkadaşımız tatilini tek başına, telefonsuz bir dağ evinde geçireceğini söyler, "kim yapar ki bunu" diye düşünürüz. Bir iş arkadaşımız toplantıda hiç konuşmaz, "hiç mi fikri yok" diye geçiririz içimizden. Partnerimiz bir hafta sonunu evde, kimseyle görüşmeden geçirmek ister, biz ise bunu bize karşı bir mesafe olarak okuruz. Bu anların hepsinde aynı şey oluyor: Kendi tercihimizi varsayılan, ötekini sapma olarak görüyoruz.

Burada küçük ama güçlü bir alışkanlık önermek istiyorum: Kesinlik hissini bir sinyal olarak kullanmak. "Bunu herkes böyle yapar", "bunu kim ister ki", "normal biri buna kızar" gibi bir düşünce aklınızdan geçtiğinde, onu bir gerçek olarak değil bir tahmin olarak ele alın. Hatta bir rakam koymayı deneyin: "Sahiden, insanların yüzde kaçı böyle düşünür?" Rakam söylemeye çalıştığınızda çoğu zaman ne kadar az bildiğinizi fark edersiniz. Bu fark ediş, tahmin etmeyi bırakıp sormaya geçmenin ilk adımı.

Sormak kulağa basit geliyor ama aslında pek yapmadığımız bir şey. Çünkü kendi bakış açımız bize o kadar açık görünüyor ki, sormaya değecek bir soru varmış gibi hissetmiyoruz. Bir ekip lideri, ekibinin akşam yemeği şeklinde bir kutlamayı seveceğinden emin olabilir, çünkü kendisi sever. Sormaz. Ekipteki birkaç kişi için o akşam aslında bir yük olur ama kimse bunu söylemez. Bir ebeveyn çocuğunun da kendisi gibi kalabalık doğum günlerinden hoşlandığını varsayar. Bir arkadaş grubunda herkes başkasının istediğini sandığı bir plana boyun eğer ve sonunda kimsenin aslında istemediği bir şey yapılır. Bu durumların hiçbirinde kötü niyet yok. Sadece sorulmamış bir soru var.

İyi soru sormanın da bir inceliği var. "Sen de akşam yemeğine gelirsin, değil mi?" bir soru gibi görünür ama aslında cevabı içine yerleştirilmiş bir onay talebidir. Karşınızdaki farklı düşünse bile bunu söylemesini zorlaştırır. Bunun yerine açık uçlu bir soru çok daha fazla bilgi getirir: "Bu kutlamayı nasıl yapsak hoşuna gider?" ya da "Bu hafta sonu için aklında ne var?" Ve daha da önemlisi, cevabı gerçekten dinlemeye hazır olmak. Sorup kendi planınızı savunmaya geçmek, hiç sormamaktan bile daha yorucu olabilir.

Tabela deneyinin ikinci katmanı burada yeniden önem kazanıyor. Hatırlayın: Farklı seçim yapanlar hakkında, onların kişiliğine dair güçlü çıkarımlar yapıyorduk. Bu da sormanın neden yalnızca pratik bir araç olmadığını, aynı zamanda ilişkileri koruyan bir şey olduğunu gösteriyor. Toplantıda hiç konuşmayan iş arkadaşınıza sorduğunuzda, belki düşüncelerini yazıyla paylaşmayı tercih ettiğini, belki de toplantıdan önce fikrinin zaten alındığını öğrenirsiniz. Telefonsuz dağ evine giden arkadaşınıza sorduğunuzda, belki yıllardır ilk kez gerçekten dinlendiğini anlatır. Soruyu sormadan önce kafanızda bir karakter etiketi vardı. Sorduktan sonra elinizde bir insanın gerekçesi var. Bu iki şey arasındaki fark, bir ilişkinin zamanla nasıl şekilleneceğini belirleyebilir.

Bir başka işe yarar alışkanlık, farklı bir kararla karşılaştığınızda ilk açıklamayı kişilikte değil durumda aramak. "Bu kişi neden böyle biri?" yerine "Bu kişi bu durumu nasıl görüyor olabilir?" diye sormak. Tabela deneyindeki öğrencileri düşünün: Reddeden de kabul eden de aslında farklı birer tabela yürüyüşü hayal ediyordu. Karşınızdakinin farklı bir tablo görüyor olabileceğini hatırlamak, onu yargılamak yerine merak etmenize alan açar.

Bu yaklaşımı kendinize de uygulayabilirsiniz. Bazen "herkes böyle hissediyor" düşüncesi bizi rahatlatır, bazen de tam tersi, "bir tek ben böyleyim" düşüncesi bizi yalnızlaştırır. İkisi de aynı türden bir tahmin. Ve ikisinde de sormak, konuşmak, başkalarının deneyimlerini dinlemek tahmini gerçekle buluşturur. Çoğu zaman sandığımızdan daha fazla insanın bizim gibi hissettiğini, ya da sandığımızdan daha fazla insanın bizden farklı hissettiğini ama bunun hiç de garip olmadığını öğreniriz.

Elbette bazı durumlar bu tür gündelik düzeltmelerin ötesine geçer. Başkalarıyla sürekli ve yıpratıcı bir çatışma içinde olduğunuzu, insanların ne düşündüğüne dair kaygının hayatınızı belirgin biçimde kısıtladığını ya da kendinizi derin bir yalnızlık içinde hissettiğinizi fark ederseniz, bunu bir uzmanla konuşmak değerli olabilir. Bir önyargıyı fark etmek faydalı bir alışkanlıktır ama profesyonel desteğin yerini tutmaz.

Ross, Greene ve House'un tabelası bugün psikoloji derslerinde hâlâ anlatılıyor. Bunun nedeni deneyin karmaşık olması değil, tam tersi. Herkesin kendini içinde bulabileceği kadar sade. Hepimiz zaman zaman o tabelanın önünde duruyoruz: Bir kararı veriyor ve ardından, çok fark etmeden, dünyanın geri kalanının da bizimle aynı kararı vereceğini varsayıyoruz.

Bu varsayımı tamamen bırakmamız gerekmiyor. Yalnızca, bir dahaki sefere "bunu kim yapar ki?" diye düşündüğünüzde, o soruyu kafanızda bırakmak yerine gerçekten sormayı deneyin. Belki de cevabı bilen biri tam karşınızda oturuyordur.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.