Kutuyu İşaretlemeyen Bağışçı: Varsayılanın Sessiz Gücü

Bölüm metni

Almanya'da organ bağışçısı olmayı kabul edenlerin oranı yüzde on ikide kalırken, hemen yanı başındaki Avusturya'da bu oran neredeyse yüzde yüze çıkar. Aradaki fark ne din ne kültür ne de cömertlik; formdaki tek bir kutunun önceden işaretli olup olmaması. Peki senin hayatındaki kararların kaçını sen verdin, kaçı seni önceden işaretli bekliyordu?

Haritada yan yana duran iki ülke düşünün. Aynı dili konuşuyorlar, benzer okullarda okuyorlar, benzer hastanelerde tedavi görüyorlar. Mutfakları birbirine yakın, tarihleri iç içe geçmiş. Şimdi bu iki ülkenin vatandaşlarına aynı soruyu soralım: Öldükten sonra organlarınızı bağışlamak ister misiniz? Mantıklı bir beklenti, cevapların da birbirine yakın çıkmasıdır. Oysa çıkmıyor. Hem de birkaç puanlık farkla değil, insanı şaşırtacak kadar büyük bir farkla çıkmıyor.

Bu iki ülke Almanya ile Avusturya. 2000'lerin başında iki davranış bilimci, Eric Johnson ile Daniel Goldstein, Avrupa'daki organ bağışı kayıtlarını karşılaştırdı. Almanya'da organ bağışçısı olmayı kabul edenlerin oranı yaklaşık yüzde 12'ydi. Komşu Avusturya'da bu oran yüzde 99,98'e çıkıyordu. Neredeyse herkes. Benzer bir tablo başka çiftlerde de vardı. Danimarka'da oran düşük, İsveç'te çok yüksekti. Hollanda'da düşük, Belçika'da çok yüksekti.

Ne olabilir bu farkın sebebi? İlk akla gelen cevaplar kültür, din, sağlık sistemine güven ya da bağış kampanyalarının başarısı olur. Hollanda örneği bu açıklamaların ne kadar zayıf kaldığını gösterir. Hollanda bir dönem bağışçı kaydını artırmak için çok kapsamlı bir kampanya yürütmüş, evlere mektuplar göndermişti. Yine de oran komşu ülkelerin çok altında kaldı.

Asıl fark tek bir ayrıntıdaydı: Hiçbir şey yapmayan insana ne oluyor? Almanya'da bağışçı olmak için harekete geçmeniz, kayıt yaptırmanız, bir kartı doldurmanız gerekiyordu. Bir şey yapmazsanız bağışçı değildiniz. Avusturya'da ise durum tam tersiydi. Yasa herkesi bağışçı sayıyordu; istemeyen kişi itiraz ederek listeden çıkabiliyordu. Bir şey yapmazsanız bağışçıydınız.

Yani iki ülke arasındaki uçurumu açan şey insanların organ bağışı hakkında ne düşündüğü değildi. Kutuyu işaretlemeyen insanın hangi tarafta kaldığıydı. Davranış bilimi buna varsayılan diyor: Siz hiçbir karar vermediğinizde, sizin yerinize geçerli olan seçenek.

Johnson ile Goldstein bunun ülkelere özgü bir tesadüf olmadığını görmek için bir de deney yaptılar. Yaklaşık 160 kişiye internet üzerinden aynı soruyu, yalnızca çerçevesini değiştirerek sordular. Bir gruba, yeni bir eyalete taşındıklarını ve orada varsayılan durumun bağışçı olmamak olduğunu söylediler; isterlerse bunu değiştirebilirlerdi. Bu grupta bağışçı olmayı seçenler yüzde 42'de kaldı. İkinci gruba varsayılanın bağışçı olmak olduğunu söylediler. Bu grupta oran yüzde 82'ye çıktı. Üçüncü gruba ise hiçbir varsayılan sunmadan iki seçenekten birini seçmeleri gerektiğini söylediler. Bu grupta oran yüzde 79 oldu.

Bu üçüncü sonuç çok şey anlatıyor. Varsayılan ortadan kalkıp insanlar gerçekten seçmeye zorlandığında, çoğu bağışçı olmayı seçiyordu. Demek ki birinci gruptaki düşük oran insanların bağışa karşı olmasından kaynaklanmıyordu. Önlerine konan seçenek ne ise orada kalıyorlardı.

Bu kadar basit bir şeyin neden bu kadar güçlü olduğunu araştırmacılar birkaç mekanizmayla açıklıyor. Birincisi zahmet. Bir formu bulmak, doldurmak, onaylamak küçük işlerdir ama küçük işler ertelenir. Ertelenen işin bir kısmı da hiçbir zaman yapılmaz. Üstelik organ bağışı gibi konular insanın kendi ölümünü düşünmesini gerektirir; çoğumuz bu düşünceden kaçınmak isteriz. Kaçınmanın en kolay yolu hiçbir şey yapmamaktır, hiçbir şey yapmamak da sizi varsayılanda bırakır.

İkincisi, varsayılan sessiz bir tavsiye gibi algılanır. Bir kurum bir seçeneği önceden işaretlemişse, insanlar bunu “uzmanlar böylesini uygun görmüş” diye yorumlayabilir. Kimse bunu açıkça söylemez ama kutunun zaten işaretli olması bir mesaj taşır: Normal olan bu.

Üçüncüsü, varsayılan bir başlangıç noktası yaratır. Bağışçı olarak başlayan biri için listeden çıkmak bir şeyi bırakmak gibi hissettirir. Bağışçı olmayarak başlayan biri için listeye girmek ise yeni bir şey üstlenmektir. İnsan zihni kaybı, eşit büyüklükteki bir kazançtan daha ağır tartar. Bu yüzden nereden başladığımız, nereye vardığımızı etkiler.

Varsayılanın gücünü gösteren tek örnek organ bağışı değil. 2001'de ekonomistler Brigitte Madrian ile Dennis Shea, Amerika'da büyük bir şirketin emeklilik tasarruf planını incelediler. Şirket bir noktada kuralı değiştirmişti: Yeni çalışanlar artık plana kendiliğinden dahil ediliyor, istemeyen çıkabiliyordu. Bu değişiklikten önce işe girenlerde plana katılım oranı yüzde 37 civarındaydı. Değişiklikten sonra işe girenlerde oran yüzde 86'ya çıktı. Aynı şirket, aynı maaşlar, aynı plan. Değişen tek şey hiçbir şey yapmayan çalışanın nerede kaldığıydı.

Aynı çalışmada madalyonun öbür yüzü de görünüyordu. Şirketin belirlediği varsayılan katkı payı düşüktü, yatırım seçeneği de oldukça temkinliydi. Kendiliğinden plana dahil edilen pek çok çalışan bu düşük oranda ve bu temkinli seçenekte kaldı. Oysa eski sistemde kendi isteğiyle katılan çalışanların birçoğu daha yüksek bir oran seçmişti. Yani varsayılan insanları kapıdan içeri sokuyordu ama aynı zamanda onları kapının hemen ardında tutuyordu. Varsayılan iyi niyetli olsa da bir yöne iter ve o yön her zaman en iyisi olmayabilir.

Burada bir dürüstlük notu da gerekiyor. Avusturya'daki yüzde 99,98 kayıtlı bağışçı anlamına geliyor; gerçekte nakledilen organ sayısı bu rakamın ima ettiği kadar uçurumlu bir fark göstermiyor. Çünkü ölüm anında ailelerin onayı, hastanelerin donanımı, nakil koordinasyonu gibi pek çok başka etken devreye giriyor. Araştırmacılar varsayılana geçen ülkelerde bağış oranlarının arttığını gösteren bulgular sunsa da tek başına sihirli bir anahtar olmadığı konusunda da hemfikirler. Galler 2015'te, İngiltere 2020'de varsayılanı değiştirdi; bu değişikliklerin etkisi hâlâ tartışılıyor.

Ama bu not asıl içgörüyü zayıflatmıyor, aksine keskinleştiriyor. Varsayılan, insanların ne düşündüğünü değiştirmez. Hiç düşünmediklerinde ne olacağını belirler. Ve hayatımızdaki kararların çok büyük bir kısmı, tam olarak hiç düşünmediğimiz anlarda verilir.

Şimdi bu fikri devletlerin, şirketlerin, formların dünyasından alıp kendi gününüze taşıyalım. Çünkü sizin hayatınız da varsayılanlarla dolu. Bunların bir kısmını başkaları belirledi, bir kısmını da zamanla siz, farkında olmadan kurdunuz.

Sabah uyandığınızda elinizin ilk uzandığı şey ne? Telefonunuzu açtığınızda ilk gördüğünüz ekranda hangi uygulamalar var? Mutfağa girdiğinizde tezgâhın üstünde ne duruyor? Akşam eve geldiğinizde kendinizi genellikle nerede buluyorsunuz, koltukta mı, masada mı? Bunların hiçbiri büyük bir karar gibi görünmez. Ama her biri bir varsayılandır; siz başka bir şey seçmediğiniz sürece olacak olanı belirler.

İlk adım fark etmek. Bir hafta boyunca kendinize şu soruyu sorabilirsiniz: Bunu ben mi seçtim, yoksa bu sadece kutunun zaten işaretli olduğu taraf mı? Bildirimleri açık bırakan bir uygulama, uygulamayı yapan şirketin varsayılanıdır. Her ay kendiliğinden yenilenen bir abonelik, satıcının varsayılanıdır. Bir saat süren toplantılar, takvim programının varsayılanıdır. Bunların bazıları size uyuyordur, bazıları uymuyordur. Ama hepsini görünür kılmak, onları yeniden seçebilmenin ön koşulu.

İkinci adım, Avusturya'nın yaptığını kendinize yapmak: İstediğiniz davranışı hiçbir şey yapmadığınızda olan şey hâline getirmek. Tasarruf etmek istiyorsanız, maaşın yattığı gün belirli bir miktarın kendiliğinden ayrı bir hesaba geçmesini ayarlayabilirsiniz. O andan sonra tasarruf, her ay yeniden verilmesi gereken bir karar olmaktan çıkar; durdurmak için harekete geçmeniz gerekir. Madrian ile Shea'nın gördüğü dersi de unutmamak gerekir: Varsayılanı kurarken miktarı bilinçli seçin, yoksa ilk koyduğunuz rakamda yıllarca kalabilirsiniz. Belki altı ayda bir küçük bir hatırlatma, varsayılanı gözden geçirmeniz için yeterli olur.

Aynı mantık sağlık alışkanlıklarında da işler. Meyve tezgâhta, abur cubur dolabın en üst rafında durduğunda, acıktığınızda uzanacağınız şey değişir. Spor kıyafetinizi akşamdan yatağın yanına koyduğunuzda, sabah spor yapmak hazır bekleyen seçeneğe dönüşür. Telefonunuzu yatak odasının dışında şarj ettiğinizde, gece uykuya dalmadan önce ekrana bakmak artık zahmetli bir iş olur. Burada irade gücünüzü artırmıyorsunuz; iradeye daha az ihtiyaç duyacağınız bir ortam kuruyorsunuz.

Üçüncü adım, istemediğiniz davranışa küçük bir sürtünme eklemek. Varsayılan, zahmet farkından güç alır. Bunu tersine çevirebilirsiniz. Sosyal medya uygulamalarını ana ekrandan kaldırıp bir klasörün içine taşımak, her girişte şifre istemesini sağlamak, alışveriş sitelerinde kayıtlı kart bilgilerini silmek bunlardan bazıları. Hiçbiri yasak koymaz; sadece kapıyı biraz ağırlaştırır. Çoğu zaman bu kadarı, otomatik pilotta yapılan bir hareketi durdurup “gerçekten istiyor muyum?” diye sorabilmeye yeter.

Varsayılanlar yalnızca eşyalarla ve ekranlarla ilgili değil; ilişkilerimiz de onlarla dolu. Bir arkadaşınızla yalnızca biri arayınca görüşüyorsanız, varsayılan görüşmemektir. Ayın ilk cumartesisi buluşmak gibi tekrar eden bir plan, varsayılanı tersine çevirir: Artık görüşmek olağan durumdur, iptal etmek için bir sebep gerekir. Ailede, akşam yemeğinde telefonların masaya gelmemesi gibi küçük bir ortak kural da aynı işi görür. Kimse her akşam yeniden karar vermek zorunda kalmaz.

Bir de düşünce alışkanlıkları var. Bir tartışmada ilk tepkiniz savunmaya geçmekse, bu da zamanla yerleşmiş bir varsayılandır. Bunu bir anda değiştirmek zor, ama küçük bir başlangıç noktası koymak mümkün: Cevap vermeden önce karşınızdakinin söylediğini kendi cümlelerinizle bir kez tekrar etmek gibi. Bu cümle bir alışkanlığa dönüştükçe, kutunun işaretli olduğu taraf yavaş yavaş değişir.

Burada adil olmak gerekiyor. Varsayılanları değiştirmek, hayattaki her zorluğu çözmez. Bazı davranışlar ortamdan değil, daha derinden gelir. Uzun süren bir isteksizlik, kontrol edilemeyen bir bağımlılık hissi, uykuyu ve günlük yaşamı belirgin biçimde bozan bir kaygı varsa, bunlar telefonun ana ekranını düzenleyerek çözülecek konular değildir. Böyle durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak, kendinize yapabileceğiniz en anlamlı yeniden işaretlemelerden biridir.

Son olarak, varsayılanın gücü bize bir şey daha söylüyor. Başkalarının hayatında da varsayılanları biz belirliyoruz. Ebeveynler çocuklarının, yöneticiler ekiplerinin, ev arkadaşları birbirlerinin günlerini, kuralları nasıl kurduklarıyla şekillendiriyor. Hangi seçeneğin önceden işaretli olduğu, kimsenin fark etmediği ama herkesin içinde yaşadığı bir karardır. Bu güç sorumluluk da getirir: İyi bir varsayılan, insanların çoğunun düşünüp taşınsa seçeceği şeye yakın olmalı ve her zaman kolayca değiştirilebilmelidir. Johnson ile Goldstein'ın deneyindeki o üçüncü grubu hatırlayın: Zorunlu seçimde insanların çoğu bağışı tercih etmişti. Varsayılanı meşru kılan da buydu. İnsanlara istemedikleri bir şeyi dayatmıyor, zaten isteyecekleri şeyi zahmetsiz hâle getiriyordu.

Kendi hayatınız için de ölçü bu olabilir. Sakin bir anınızda, aceleniz yokken, gerçekten nasıl yaşamak istediğinizi düşünün. Sonra o cevabı, yorgun, dalgın ya da isteksiz olduğunuz anlarda kendiliğinden gerçekleşecek bir düzene dönüştürün. Çünkü günün sonunda hayatınızı en çok etkileyen kararlar, büyük anlarda verdiğiniz kararlar değil, hiç karar vermediğiniz anlarda olanlardır. Ve kutunun hangi tarafta işaretli duracağına, çoğu zaman sandığınızdan daha fazla siz karar verebilirsiniz.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.