Bir Kızın Yüzü, Milyonların Rakamından Neden Ağır Basar

Bölüm metni

Ellerine birkaç dolar verilen insanlara aynı yardım kuruluşu için iki farklı mektup gösterildi: birinde milyonlarca aç insanın rakamları, diğerinde yalnızca Rokia adlı küçük bir kızın fotoğrafı vardı. Rokia neredeyse iki kat fazla bağış topladı. Asıl şaşırtıcı olan ise sonradan geldi: Rokia'nın yanına o rakamlar eklenince kalpler yeniden kapandı.

Masanın üzerinde 5 tane 1 dolarlık banknot duruyor. Bunlar size az önce doldurduğunuz sıradan bir anketin karşılığı olarak verildi. Yanında bir zarf ve bir mektup var. Mektupta, Batı Afrika'daki Mali'de yaşayan 7 yaşında bir kızdan söz ediliyor. Adı Rokia. Çok yoksul, ciddi bir açlık tehlikesiyle karşı karşıya. Bir fotoğrafı da var; kameraya bakan küçük bir yüz. Mektup, bağışınızın Rokia'nın hayatını değiştirebileceğini söylüyor. Paranın bir kısmını zarfa koyup koymamak size kalmış.

Bu sahne 2000'li yılların başında, Amerika'da Carnegie Mellon Üniversitesi'nde psikologlar Deborah Small, George Loewenstein ve Paul Slovic'in yürüttüğü bir deneyden. Katılımcıların bir kısmı tam olarak bu mektubu okudu. Başka bir grup ise farklı bir metin aldı: Rokia yoktu, yüz yoktu, yalnızca rakamlar vardı. Malawi'de 3 milyondan fazla çocuğu etkileyen gıda kıtlığı, Zambiya'da kuraklık yüzünden aç kalan milyonlar, Angola'da evini terk etmek zorunda kalan 4 milyon insan, Etiyopya'da acil gıda yardımına ihtiyaç duyan 11 milyondan fazla kişi. Hepsi gerçek, hepsi korkunç verilerdi.

Sonuç şuydu: Rokia'nın hikâyesini okuyanlar ortalama 2 dolar 38 sent bağışladı. Milyonlarca insanın acısını rakamlarla okuyanlar ise ortalama 1 dolar 14 sent. Yani tek bir kız çocuğu, milyonlarca insandan iki kat fazla merhamet uyandırdı.

İlk bakışta bu, akla aykırı görünüyor. Mantık, ihtiyaç ne kadar büyükse cevabın da o kadar büyük olmasını bekler. 11 milyon insan, bir kişiden 11 milyon kat daha önemli değilse bile, en azından daha az önemli olmamalı. Ama zihnimiz böyle hesap yapmıyor. Ve asıl şaşırtıcı kısım henüz gelmedi.

Araştırmacılar üçüncü bir grup daha oluşturdu. Bu gruba hem Rokia'nın hikâyesini hem de istatistikleri birlikte verdiler. Akla yatkın beklenti şuydu: Rokia'nın yüzü duyguyu harekete geçirir, rakamlar da sorunun ne kadar büyük olduğunu gösterir; ikisi bir araya gelince bağış artar. Oysa tam tersi oldu. Rokia'nın hikâyesinin yanına rakamlar eklenince bağışlar belirgin biçimde düştü. Rakamlar, kızın yüzünün yarattığı sıcaklığı adeta soğuttu.

Neden böyle oluyor? Slovic'in uzun yıllar boyunca geliştirdiği açıklama, merhametin bir hesap makinesi gibi değil, bir ışık gibi çalıştığı fikrine dayanıyor. Merhamet, dikkatimizi bir noktaya topladığımızda parlıyor. Bir yüz, bir isim, bir yaş, bir hikâye; bunlar zihnimizde canlı bir görüntü oluşturuyor ve o görüntüye karşı bir şey hissediyoruz. Rakamlar ise bu görüntüyü oluşturmuyor. "3 milyon çocuk" dediğimizde aklımızda 3 milyon yüz belirmiyor. Belirsiz, gri bir kalabalık beliriyor. Ve bulanık bir kalabalığa karşı keskin bir duygu hissetmek çok zor.

Slovic bu olguya bir ad verdi: psişik uyuşma. Ölçek büyüdükçe duygusal tepkimiz büyümüyor, tersine körelmeye başlıyor. Bu körelmenin ne kadar erken başladığını gösteren bir çalışma da var. Slovic ve İsveçli meslektaşı Daniel Västfjäll'in çalışmalarında katılımcılara bazen tek bir çocuğun, bazen iki çocuğun fotoğrafı gösterildi. İki çocukta bile hissedilen şefkat ve bağış isteği, tek çocuğa göre azalmaya başlamıştı. Yani mesele milyonlar değil. Duygumuz, birden ikiye geçerken bile tökezliyor. Araştırmacılar buna şefkatin sönümlenmesi diyor.

İsrail'de Tehila Kogut ve Ilana Ritov'un yaptığı deneyler de aynı yöne işaret ediyor. Hastalanmış ve pahalı bir tedaviye ihtiyacı olan tek bir çocuk, adı ve fotoğrafıyla gösterildiğinde, aynı durumdaki 8 çocuktan oluşan bir gruba göre daha fazla bağış topladı. Üstelik grup için gereken para da aynı amaçla, aynı hayatları kurtarmak için istenmişti.

Peki deneydeki o tuhaf bulgu, yani rakamların Rokia'nın etkisini azaltması nasıl açıklanıyor? Burada devreye zihnin iki farklı çalışma biçimi giriyor. Biri hızlı, sezgisel ve duygusal; diğeri yavaş, dikkatli ve hesapçı. Rokia'nın yüzü birincisine sesleniyor. Rakamlar ise ikincisini uyandırıyor. Hesapçı zihin devreye girince şöyle düşünmeye başlıyoruz: "Bu kadar büyük bir sorunda benim birkaç dolarım ne fark eder ki?" Sorunun büyüklüğü, katkımızın küçüklüğünü gözümüze sokuyor. Bu da yardım etme isteğini azaltıyor.

Aynı araştırmacılar bunu daha doğrudan da sınadı. Katılımcıların bir kısmından, mektubu okumadan önce birkaç basit matematik sorusu çözmeleri istendi. Diğerlerinden ise bir bebeği düşündüklerinde ne hissettiklerini yazmaları. Hesap yaparak hazırlananlar Rokia'ya daha az bağış yaptı. Duyguları üzerinde düşünerek hazırlananlar ise daha fazla. Analitik düşünce, insanı daha adil ya da daha akılcı bir bağışçı yapmadı; sadece daha az bağışçı yaptı.

Bütün bunlar insanın kalpsiz olduğu anlamına gelmiyor. Tam tersine, çok derin bir şefkat kapasitemiz var. Ama bu kapasite, evrimsel geçmişimizde küçük topluluklarda, yüz yüze ilişkilerde biçimlendi. Komşumuzun çocuğu düştüğünde koşarız. Kıtanın öbür ucundaki milyonların acısı ise duygularımızın menziline girmez. Merhametimiz yakın mesafe için yapılmış bir alet ve biz onu çok uzak bir dünyaya bakmak için kullanmaya çalışıyoruz.

Bu bilgiyle ne yapacağız? Kendimize kızmak bir çözüm değil. Bu eğilim kişisel bir kusur değil, insan zihninin ortak bir özelliği. Bunu bilmek bize bir tür kullanım kılavuzu veriyor. Ve bu kılavuzun ilk sayfasında şu yazıyor: Duygularınız, bir sorunun ne kadar önemli olduğunu ölçmek için güvenilir bir alet değil.

Bu özelliğin gerçek dünyada nasıl işlediğini hepimiz bir kez yaşadık. Eylül 2015'te, Bodrum sahilinde hayatını kaybetmiş küçük Aylan Kurdi'nin fotoğrafı dünyanın dört bir yanına yayıldı. O güne kadar Suriye'deki savaşta yüz binlerce insan ölmüş, milyonlarca kişi yurdunu terk etmişti. Bu rakamlar yıllardır haberlerdeydi. Ama dünyanın vicdanını bir anda sarsan şey rakamlar değil, tek bir çocuğun görüntüsü oldu. Slovic ve ekibi daha sonra bu dönemi inceledi. İsveç Kızılhaçı'nın Suriyeli mültecilere yönelik bağış kampanyasına yapılan günlük bağışlar, fotoğrafın yayılmasından sonraki günlerde kat kat arttı. İnternetteki aramalar da benzer bir sıçrama gösterdi. Ama araştırmanın belki de en düşündürücü kısmı şuydu: Bu ilgi birkaç hafta içinde söndü ve eski seviyesine döndü. Savaş sürüyordu, ölümler devam ediyordu, ama gözümüzün önündeki o tek yüz kaybolunca duygumuz da onunla birlikte çekildi.

Buradan iki ders çıkıyor. Birincisi, tek bir yüz gerçekten bir kapı açabilir. İkincisi, o kapı kendiliğinden açık kalmaz. Duygu, harekete geçmek için harika bir kıvılcım ama kalıcı bir yakıt değil.

Bu yüzden ilk pratik öneri şu: Önemli kararlarınızı duygunun en yüksek olduğu ana bırakmayın, ama o anı boşa da harcamayın. Bir haber sizi derinden etkilediğinde, o duyguyu kalıcı bir şeye çevirin. Tek seferlik bir bağış yerine düzenli bir katkı belirlemek, bir kuruluşu araştırıp takvime not almak ya da önemsediğiniz bir konuda ne yapacağınıza önceden karar vermek gibi. Böylece merhametiniz, bir sonraki etkileyici görüntüye kadar beklemek zorunda kalmaz. Duygu söndüğünde bile karar yerinde durur.

İkinci öneri, rakamlarla karşılaştığınızda bilinçli olarak tersini yapmak. Bir haberde "10 bin kişi" gördüğünüzde, durup bir tanesini düşünün. Adı olan, sabah kalkıp kahvaltı eden, birini seven, bir şeylerden korkan tek bir insan. Sonra şunu hatırlayın: Rakam, bu insandan 10 bin tane demek. Bu, istatistiği duygunun diline çevirmenin basit ama etkili bir yolu. Rokia'yı hatırlatan şey yüzüydü; rakamlara kendi zihninizde bir yüz vermek, uyuşmayı bir parça aşmanıza yardım edebilir.

Üçüncü öneri, "benim katkım ne fark eder ki" düşüncesini fark etmek. Deneyde bağışları düşüren tam olarak bu düşünceydi. Bir sorunun büyüklüğü, ona yapılacak her katkıyı küçük gösterir. Ama bir çocuğun karnını doyurmak, dünyadaki açlığı bitirmese de o çocuk için her şeyi değiştirir. Okyanusta bir damla gibi görünen şey, o damlanın düştüğü yerde bütün bir dünyadır. Katkınızı sorunun tamamıyla değil, dokunduğu hayatla ölçmek, sizi çaresizlik hissinden korur.

Bir de madalyonun öbür yüzü var. Bu bilgi sadece kendi davranışımızı anlamamıza değil, başkalarının bizi nasıl yönlendirdiğini görmemize de yarıyor. Yardım kampanyaları, reklamlar, siyasi konuşmalar sıklıkla tek bir yüzle, tek bir hikâyeyle başlar. Bu kendi başına kötü bir şey değil; insanlara ulaşmanın en etkili yolu çoğu zaman budur. Ama hangi hikâyenin size gösterildiğini ve hangisinin gösterilmediğini sormak sağlıklı bir alışkanlık. Bir yüz sizi derinden etkilediğinde, bu etki o sorunun gerçekten en acil sorun olduğunu göstermez; sadece o yüzün size ulaşmış olduğunu gösterir. Aynı anda başka yerlerde, kamerası olmayan acılar da yaşanıyor olabilir.

Son olarak, bu konunun çok kişisel bir tarafı da var. Bazı insanlar bu bilgiyle karşılaştığında ters yönde bir yük taşımaya başlıyor: Dünyadaki bütün acıları hissetmeleri gerektiğini, hissetmedikleri her an için suçlu olmaları gerektiğini düşünüyorlar. Ama hiçbir insan milyonlarca kişinin acısını aynı yoğunlukta taşıyamaz. Psişik uyuşma bir bakıma zihnin kendini koruma biçimi. Sürekli felaket haberlerine maruz kalmak, bitkinlik, umutsuzluk ya da duygusal bir tükenmişlik hissi yaratabilir. Bu hisler uzun sürüyor, uykunuzu, işinizi ya da ilişkilerinizi etkilemeye başlıyorsa, bunu bir uzmanla konuşmak değerli bir adım olabilir. Merhametli olmak, kendinizi tüketmek anlamına gelmiyor.

Belki de bütün bu araştırmaların bize söylediği en sade şey şu: Kalbimiz sayamaz, ama aklımız kalbimize neyi göstereceğini seçebilir. Rokia'nın yüzü bize, merhametin her zaman tek bir insanla başladığını hatırlatıyor. Milyonları gerçekten önemsemenin yolu, o milyonların her birinin bir Rokia olduğunu unutmamaktan geçiyor. Duygumuz bir anda hepsine yetişemez. Ama kararlarımız, alışkanlıklarımız ve verdiğimiz sözler, duygumuzun yetişemediği yere kadar uzanabilir.

Nöron Psikoloji'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.