Evi Omuzlarda Taşıyan Ada: Chiloé

Bölüm metni

Bir sabah kalkıyorsunuz, komşunuz evini taşıyacak. Bavul değil, ev: çatısıyla, duvarlarıyla, içindeki sobasıyla. Kütüklerin üstüne oturtulup öküzlerle çekiliyor, gerekirse denize indirilip yüzdürülüyor — ve tek ücret, akşam kurulacak sofra.

Güney Şili'nin haritasına bakarsanız, anakaranın belli bir enlemden sonra dağılmaya, liflenmeye, yüzlerce parçaya ayrılmaya başladığını görürsünüz. O dağılmanın ilk ve en büyük parçası Chiloé, yani Çiloe takımadası. Ortasındaki büyük kara kütlesi 8394 kilometrekare tutuyor; Şili'nin ikinci, Güney Amerika'nın beşinci büyük adası. Adalılar ona kısaca Büyük Ada der. Etrafına serpilmiş onlarca küçük ada, koy ve kanalla birlikte bugün 168 bin kadar insan taşıyor.

Adayı anakaradan ayıran mesafe aslında çok değil. Chacao, yani Çakao Boğazı'nın en dar yeri yaklaşık 3 kilometre. Berrak bir günde karşı kıyıdaki tepeleri, oradaki evlerin çatılarını seçebilirsiniz. Ama Çiloe'yi anlamak için o 3 kilometreye mesafe olarak değil, bir eşik olarak bakmak gerekiyor. Boğazdan geçen akıntı hızlı, rüzgâr huysuz, deniz çoğu zaman kurşuni. Feribot yarım saatte karşıya geçer, fakat o yarım saatte hava değişir. Anakarada güneş varken adada yağmur olur. Gökyüzü alçalır, ufuk çizgisi silinir, tepelerin arasına sis oturur ve karşıda ne olduğu belirsizleşir. Yılın büyük bölümünde yağan yağmur, adayı zümrüt gibi yeşil ve sünger gibi ıslak tutuyor. Ormanın içinde toprak öyle yumuşaktır ki bastığınız yer altınıza doğru bir parmak çöker.

Bu ıslaklık, adanın her şeyini belirledi. Taş yok denecek kadar az, kireç yok, tuğla için doğru dürüst kuru mevsim yok. Ama ağaç var. Uçsuz bucaksız, yaşlı, reçineli ağaç var. Bunların en değerlisi, İspanyolcada alerce denen, Türkçede Patagonya selvisi diye anılan dev tür. Suya, tuza ve çürümeye direnen odunu, adanın hem çatısı hem parası oldu; yüzyıllar boyunca Patagonya selvisinden yontulan ince tahtalar bir çeşit yerel akçe gibi elden ele dolaştı. Çiloe insanı taşla değil, tahtayla düşünmeyi öğrendi. Duvar da tahta, çatı da tahta, kilise de tahta, kayık da tahta. Aynı elin aynı malzemeyle iki farklı iş yapması, ilerideki bütün hikâyenin anahtarı.

İnsan burada uzun zamandır var. Kanolarıyla kanallar arasında dolaşan, midye ve foka dayanan Chono, yani Çono denizcileri ile toprağı işleyen, patates eken Huilliche, yani Huiliçe halkı, adayı İspanyollardan çok önce paylaşmıştı. İspanyollar 1567'de geldi ve bugün adanın merkezi olan Castro'yu, yani Kastro'yu kurdular. Şili'nin en eski üçüncü kenti sayılır. Ama asıl belirleyici olay bundan otuz yıl sonra yaşandı: 16. yüzyılın sonunda güneydeki İspanyol kentleri büyük bir yerli ayaklanmasıyla birer birer düştü ve Çiloe, kara yoluyla bağlı olduğu her şeyi kaybetti. Ada, anakaradaki Şili'den koptu. Yönetim olarak çok uzaktaki Lima'ya bağlandı, fakat pratikte kendi başına kaldı. Gemiler seyrek geliyordu, para dolaşımdan neredeyse tamamen çekilmişti, yeni bir demir parçası bulmak yıllar alabiliyordu.

İki yüzyıl boyunca burada olanları anlamak için bunu akılda tutmak gerekiyor: Çiloe, kendi kendine yetmek zorunda kalmış bir yerdi. Kırılan şey tamir edilirdi, çünkü yenisi yoktu. İhtiyaç duyulan şey elde yapılırdı, çünkü satın alınacak yer yoktu. Ve bir kişinin tek başına altından kalkamayacağı iş, komşularla yapılırdı, çünkü işçi tutacak para yoktu.

Bu kopukluk siyasi olarak da sürdü. Güney Amerika kıtası bağımsızlık savaşlarıyla parçalanırken Çiloe İspanyol kralına sadık kaldı. Ada 1820 ve 1824'teki iki çıkarma girişimini de püskürttü. Son vali Antonio de Quintanilla'nın direnişi ancak 19 Ocak 1826'da, Tantauko Antlaşması'yla sona erdi. Çiloe böylece Güney Amerika anakarasında İspanyol bayrağının indiği son yer oldu ve Şili Cumhuriyeti'ne katıldı.

Bundan yalnızca sekiz yıl sonra, 1834 kışında adaya genç bir doğa bilimci uğradı. Charles Darwin, Çiloe'de geçirdiği haftaları yağmurun asla dinmediği, ormanın asla açılmadığı bir yer olarak anlattı. Adada bir gece, 19 Ocak 1835'te, nöbetçinin ufukta büyük bir yıldıza benzeyen bir ışık gördüğünü yazdı. Işık saatler boyunca büyüdü. Karşı kıyıdaki Osorno yanardağı püskürüyordu. Çiloe'nin karanlık suları, kilometrelerce ötedeki lavı yansıtıyordu. Bu, adanın kendini tarif etme biçimi gibidir: dünyanın olayları hep uzakta ve karşı kıyıda olur, adaya yalnızca sudaki yansıması ulaşır.

Şimdi o kendi kendine yetme zorunluluğunun ürettiği iki şeye bakalım; ikisi de dünyada başka hiçbir yerde tam olarak bu biçimde yok.

Birincisi kiliseler. Cizvit rahipler adaya 1608'de deneme niteliğinde bir görevle geldiler ve tuhaf bir yöntem geliştirdiler: tek bir merkeze yerleşip halkın ayağına gelmesini beklemek yerine, kendileri dolaşacaklardı. Buna dairesel görev adı verildi. İki rahip, ilkbahar ve yaz aylarında kayıklarla takımadanın kıyılarını dolaşır, her durakta genellikle üç gün kalır, sonra bir sonraki topluluğa geçerdi. Yöntem 1617'de kalıcı hale getirildi. Kışın rahipler Kastro'ya çekilirdi. Peki yılın geri kalan on bir ayında o topluluklarda ne oluyordu? İşte Çiloe'yi Çiloe yapan cevap burada: hiçbir şey olmuyor değildi. Her köy, kendi içinden seçilmiş bir görevliye emanet ediliyordu. Bu kişiye fiscal, yani fiskal deniyordu; rahip değildi, halktan biriydi. Kilisenin anahtarı, ayinin düzeni, doğum ve ölüm kayıtları ona kalıyordu. 1755'e gelindiğinde takımadada 77 şapel vardı ve bunların neredeyse tamamı, yılın büyük bölümünde papazsızdı. Cizvitler 18. yüzyılın sonunda İspanyol topraklarından sürüldüğünde bile bu düzen çökmedi, çünkü zaten halkın elindeydi. Fiskal geleneği bugün hâlâ yaşıyor; adanın tarihi kiliselerine bakan, onarımını üstlenen insanlar hâlâ o adı taşıyor.

Bu kiliselerin nasıl yapıldığı ise ayrı bir hikâye. Adada mimar yoktu, taş ustası yoktu; kayık ustası vardı. Dolayısıyla kiliseleri yapan eller, ömrü boyunca tekne yapmış ellerdi ve bildikleri işi yaptılar. İçeri girip yukarı baktığınızda tavanın neye benzediğini hemen anlarsınız: ters çevrilmiş bir tekne karnı. Kemerler, kaburgalar, birbirine geçen ahşap parçalar. Duvarlar ve çatı, balık pulu gibi üst üste binen ince tahta plakalarla kaplı; bunlara tejuela, yani tehuela deniyor, yağmuru katman katman aşağı akıtıyor. Yapının birleşim yerlerinde demir çivi neredeyse hiç yok; parçalar ahşap kamalarla, geçmelerle, oyularak tutturulmuş. Bu bir estetik tercih değildi, mecburiyetti: demir uzaktan gelirdi ve tuzlu havada çürürdü, ahşap ise ayaktaydı. Bir de gövdeye eklenen o alçak, altı açık giriş sundurması var; yağmurda cemaatin toplandığı, konuştuğu, sonra içeri girdiği yer. Kilise, üstü kapalı bir meydan gibi çalışıyordu.

Bu geleneğin ürettiği 70 civarında yapıdan 16'sı, yangınlara, depremlere ve dev dalgalara rağmen ayakta kaldı ve 2000 yılında topluca UNESCO Dünya Mirası listesine girdi. En eskisi, Achao, yani Açao kasabasındaki Santa María de Loreto Kilisesi. 1740'ta yükseltilmiş; Şili'nin ayakta duran en eski ahşap yapısı. Listenin en görkemli üyesi ise çok daha yeni: Kastro'nun meydanına bakan, sarı ve mor boyalı, iki kuleli büyük kilise. İtalyan mimar Eduardo Provasoli'nin tasarımıyla 1910'da başlanmış, 1912'de bitirilmiş. Arada bir aksilik de olmuş; 1911'de bir fırtına, yarı bitmiş yapıyı devirmiş, ustalar baştan başlamış. Yerel marangozlar, mimarın Avrupa'dan getirdiği neo-gotik çizimi kendi ahşap diliyle konuşturdular. Dışarıdan Avrupa, içeriden Çiloe.

İkinci şey ise bir bina değil, bir fiil. Adının minga olduğunu duyduğunuzda kulağa basit gelir: karşılıklı yardımlaşma. Bir komşu patates söker, herkes tarlaya gider; bir komşu koyun kırkar, herkes ağıla gider. Karşılığında para verilmez, karşılığında sıra beklenir. Sizin işiniz de bir gün gelir. Bu düzenin kökeni İspanyollardan önceye, ortak emeği kurumsallaştırmış olan yerli geleneklere dayanıyor.

Ama minganın en olağanüstü hali, evin taşınması. Çiloe'de bir aile yer değiştirmek istediğinde ev geride bırakılmaz. Ev de gelir. Tek katlı, ahşap, hafif yapının altı açılır, gövdesi kızak gibi kütüklerin üstüne alınır ve önüne öküzler koşulur. On, on iki, bazen daha fazla öküz. Adamlar iplere asılır, biri tempoyu verir, ev toprağın üstünde ağır ağır kaymaya başlar. Yol denize düşüyorsa iş daha da şaşırtıcı hale gelir: ev su hattının altına indirilir, alt tarafına şamandıralar bağlanır ve gelgit beklenir. Deniz yükseldiğinde ev yüzer. Sonra bir tekne halatı takar ve bir ahşap kutu, içindeki ocak ve pencerelerle birlikte, sisin içinde kanalı geçer. Karşı kıyıda insanlar bekler. İş bittiğinde ev sahibi borcunu tek bir şekilde öder: sofra kurarak. Yüzlerce kişiyi doyuran bir yemek, birkaç saatlik bir müzik, akordeon ve şarap.

Yine aynı adada, aynı ahşap aklın başka bir çözümü de var: palafito denen kazıklı evler. Kastro'nun kıyısında, sokak tarafından bakınca sıradan bir ev gibi duran, deniz tarafından bakınca uzun ahşap ayaklar üstünde suyun içinde duran renkli sıralar. 19. yüzyılda, balıkçılığın ve ticaretin büyüdüğü dönemde yapıldılar; mantık son derece pratikti, insan hem karada oturuyor hem kayığını mutfak penceresinin altına bağlıyordu. Bir zamanlar takımadanın pek çok kıyısında vardılar. Sayılarını asıl azaltan, 22 Mayıs 1960'ta güney Şili'yi vuran ve ölçülmüş tarihin en büyük depremi olan felaket ile ardından gelen dalgalar oldu. Kastro'daki Gamboa mahallesi o yıkımdan kurtulan yerlerden biri. Bugün o kazıklı evlerin bir kısmı butik otel, bir kısmı kafe; ada, kendi mimarisinin turistik değeriyle bu evlerde oturanların kirasını nasıl dengeleyeceğini hâlâ tartışıyor.

Adanın toprağının altında, dünyanın büyük bölümünü doyuran bir sır var.

Patates, kabaca And Dağları'nın yüksek yaylalarında evcilleştirildi. Ama Çiloe, o hikâyenin ikinci ve daha az bilinen merkezidir. Burada, yüksek irtifada değil, deniz seviyesinde, kısa ve serin yazlara, uzun günlere ve sürekli yağmura uyarlanmış ayrı bir patates soyu gelişti. Bu ayrım kritik: Avrupa'nın kuzey iklimi And yaylalarına değil, Çiloe'nin iklimine benziyordu. Genetik incelemeler, 1700'lerde Avrupa tarlalarına And kökenli çeşitlerin hâkim olduğunu, ancak 1800'lerden itibaren baskın hale gelenin Şili kökenli soy olduğunu gösteriyor. Yani bugün Kuzey Avrupa'da, Kuzey Amerika'da, Türkiye'de tabağınıza gelen patatesin genlerinin önemli bir kısmı, bu yağmurlu adanın tarlalarından çıktı.

Adalılar bu mirası bir çeşitlilik olarak yaşadılar. Kayıtlar, bir zamanlar burada 800 ile 1000 arasında yerli patates çeşidinin ekildiğini söylüyor. Mor etli olanı, uzun ve kıvrık olanı, kabuğu benekli olanı, yalnızca belli bir koyun kıyısında tutan olanı. Bunların büyük kısmı 20. yüzyılda, ticari birkaç çeşit tarlaları ele geçirirken kayboldu. Bugün ekimde tutunabilen yerli çeşit sayısı 91'e inmiş durumda. 2008'de yayımlanan ayrıntılı bir katalog 211 çeşidi betimledi, Şili'nin tarım araştırma kurumunun gen bankasında ise 332 kayıtlı örnek korunuyor. Bu koruma işini yürütenlerin çoğu kurum değil, tohumluk yumruyu her yıl ayırıp bir sonraki yıla saklayan yaşlı kadınlar. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü, Çiloe tarımını dünya ölçeğinde önem taşıyan bir tarım mirası olarak tescilledi.

Toprağın verdiğiyle denizin verdiği ise adada tek bir kapta buluşuyor. Adı curanto, yani kuranto. Kelime, Mapuçe dilinde güneşte ısınmış taş anlamına gelen bir kökten geliyor ve tarifin özeti de tam olarak bu. Kumsalda ya da bahçede bir çukur kazılır. İçine yassı taşlar dizilir, üstünde ateş yakılır ve taşlar saatlerce kızdırılır. Kor alındıktan sonra sıra katmanlara gelir. En alta, kızgın taşların üstüne midye, kum midyesi, deniz kestanesi; üstüne domuz eti, tavuk, sucuk; onun üstüne patates ve patatesten yapılan iki hamur: rendelenmiş çiğ patatesten yoğrulan milcao, yani milkao ve haşlanmış patatesten yapılan, daha yumuşak olan chapalele, yani çapalele. En üste, adanın nemli derelerinde yetişen dev yapraklı bitki nalca, yani nalkanın şemsiye büyüklüğündeki yaprakları kapatılır. Yaprakların üstüne ıslak çuvallar, çuvalların üstüne kazılan toprak geri örtülür. Sonra beklenir.

Çukur bir buçuk iki saat kapalı kalır. İçeride hiçbir su eklenmemiştir; midyeler açılıp kendi suyunu bırakır, o su kızgın taşa değer, buhar olur ve yukarı doğru bütün katmanları pişirir. Deniz, eti kendi tuzuyla pişirir. Toprak örtü açıldığında yükselen ilk şey o buhardır; iyot, duman ve domuz yağı kokan bir sütun. Kuranto tek kişilik bir yemek değildir, olamaz da. Kazma, taş taşıma, yaprak toplama, çukuru örtme işi zaten kalabalık ister; çıkan yemek de kalabalığa yeter. Bir evin taşındığı gün ya da bir tarlanın hep birlikte söküldüğü gün toprağın altında pişen şey, çoğu zaman budur. Yardımın karşılığı yine ortak bir sofradır.

Sofrada anlatılan hikâyeler de denizden gelir. Sisin ve uzun kış gecelerinin adası, kendine çok kalabalık bir mitoloji kurdu. Suyun altında dolaştığına, gece parıldayan ışıklarla belirip kaybolduğuna inanılan hayalet gemi Caleuche, yani Kaleuçe, bu anlatıların en ünlüsü; boğulanların ruhlarını taşıdığı ve güvertesinde hiç bitmeyen bir şölen kurulduğu söylenir. Denizin bereketini temsil eden Pincoya, yani Pinkoya, kumsalda dans eder; yüzü açık denize dönükse o mevsim ağlar dolu gelecek, sırtı denize dönükse kıtlık olacaktır. Ormanın içinde ise ürkütücü bir figür vardır, adı Trauco, yani Trauko. Bu anlatılar boş inanç listesi değil; bir adanın kendi hayatını açıklama biçimi. Neden bazı yıllar midye tutmaz, neden bazı tekneler dönmez, neden orman insanı yutar. Nedenin bilinemediği yerde hikâye, bilginin yerini tutuyordu.

Bugün adayı asıl değiştiren şey ise mitoloji değil, ekonomi. Son kırk yılda Çiloe'nin kanalları dünyanın en büyük somon yetiştiriciliği bölgelerinden birine dönüştü. Sektör adaya iş, maaş, yol ve nüfus getirdi; aynı zamanda kıyı ekosistemine ve geleneksel kabuklu avcılığına yüklendi. 2016'da patlayan büyük bir zararlı alg olayı, yani kızıl gelgit, kabukluların toplanmasını yasaklattı, balıkçıları haftalarca yollara döktü ve adanın yeni ekonomisinin ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi.

Ve şimdi, hikâyenin başındaki o 3 kilometre kapanıyor. Çakao Boğazı'nın üstünde, 760 milyon dolarlık bir yatırımla, ana açıklığı 1155 metreyi bulan asma bir köprü yükseliyor. Tamamlandığında Latin Amerika'nın en uzun asma köprüsü olacak; teslim tarihi olarak 2028 gösteriliyor. Adada bu köprü hakkında tek bir görüş yok. Kimi için hastaneye, üniversiteye ve pazara sabit bir bağ demek; feribot kuyruğunda beklemenin, fırtınada seferlerin iptal olmasının sonu. Kimi içinse eşiğin kaybı: ada olmayı bırakmak, karşı kıyının bir uzantısına dönüşmek.

Ama Çiloe'nin dört yüzyıldır yaptığı şeye bakarsanız, cevabı biraz tahmin edebilirsiniz. Burada insanlar denizi bir duvar değil, bir yol saydılar. Kayık yapan elle kilise yaptılar, papaz gelmeyince cemaati kendileri yönettiler, evleri sabit bir adres değil taşınabilir bir eşya olarak gördüler ve bir ailenin evini şamandıralara bağlayıp sisin içinden karşı kıyıya çekmeyi olağan bir komşuluk işi haline getirdiler. Köprü ayağını kurduğu suda, hâlâ bir öküz sırasının çektiği ahşap bir evin gölgesi var.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.