Katır Sırtında Bulutların Üstüne: Çay-At Yolu

Bölüm metni

Bir tuğla çay, bir at ediyordu. O tuğlaları taşımak içinse adamlar altı ay boyunca dört bin metrede, üzengi genişliğinde patikalarda yürüdü — bazıları hiç dönmedi. Bugün o patikanın taşlarında hâlâ katır nallarının oyduğu çukurlar var.

Deniz seviyesinden 4 bin metre yukarıda, karla kaplı bir taş patikada bir katırın nalı kayıyor. Sırtındaki iki sepette bambu yaprağına sarılmış, tahta kadar sert yuvarlak diskler var. Bu disklerin her biri, güneyde, aylarca uzaktaki sıcak ve nemli bir ormanda toplanmış yapraklardan preslenmiş çay. Katır onları buraya, bulutların üstüne taşıyor. Çünkü bu yükseklikte çay bir keyif değil, bir zorunluluktur.

Tibet yaylasında toprak cömert değildir. 3 bin 500 metrenin üzerinde sebze yetişmez, meyve ağacı tutmaz. İnsanı ayakta tutan üç şey vardır: qingke denen yüksek rakım arpası, yak sütünden yapılan tereyağı ve kurutulmuş et. Bu beslenme düzeni insanı besler ama yağ ağırlığıyla sindirimi zorlar, damakta bir tortu bırakır. Çay tam da bu boşluğa oturmuştur. Tibetliler po ça adını verdikleri tereyağlı çayı, koyu demlenmiş çayın içine yak tereyağı ve tuz katıp uzun bir silindirde çalkalayarak yaparlar. Ortaya çıkan şey içecekten çok çorbaya benzer: tuzlu, yağlı, sıcak. Bir yayla evinde bir insanın gün boyunca bunun küçük kâselerinden onlarcasını içtiği olur. Yanına tsampa, yani kavrulmuş arpa unu katıldığında, bu karışım tek başına bir öğün haline gelir. Kuru ve soğuk havada su kaybını karşılar, sıcaklık verir, yağlı yemeği hafifletir. Yani çay yaylaya bir moda olarak değil, mutfağın eksik parçası olarak girmiştir ve bir kez girdikten sonra vazgeçilemez olmuştur.

Çayın Tibet'e ne zaman ulaştığını kesin olarak bilmiyoruz, ama gelenek bunu 641 yılına, Tang sarayından Prenses Wencheng'in Tibet hükümdarı Songtsen Gampo ile evlenmek üzere yaylaya çıkışına bağlar. Çeyizin içinde çay da vardır. Efsanenin doğruluğu tartışmalı olsa da anlattığı şey doğrudur: çay yaylaya kuzeydoğudan, imparatorluk topraklarından gelmiştir ve orada yetişmez. Yaylanın çaya ihtiyacı vardır; peki imparatorluğun yaylada ihtiyaç duyduğu şey nedir?

Cevap dört ayaklıdır. Çin ovalarında yetişen atlar, kuzeyin bozkır süvarilerine karşı yetersizdi; yayla atları ise küçük, dayanıklı, dar patikalarda ayağı sağlam hayvanlardı. Böylece tarihin en tuhaf takas denklemlerinden biri kuruldu: yaprak karşılığı at. Song hanedanı bu alışverişi tesadüfe bırakmadı, 1074 yılında Sichuan'da Çay ve At Dairesi adıyla resmî bir kurum kurdu. Devlet, çayın hangi fiyattan ata çevrileceğini belirliyordu; bir dönem kabaca 60 kilo tuğla çay bir ata denk sayılıyordu. 13. yüzyıla gelindiğinde bu ticaretin ölçeği şaşırtıcı boyutlara ulaşmıştı: yılda 25 bin civarında at, karşılığında milyonlarca kilo çay. Savunma bütçesi, çay yaprağıyla ödeniyordu.

Yükün uzun yolculuğa dayanması gerekiyordu ve buradan çayın biçimi doğdu. Gevşek yaprak yolda ezilir, nemlenir, hacim kaplar. Bu yüzden yaprak buharda yumuşatılıp kalıba dökülerek preslendi: kimi disk, kimi tuğla, kimi kuş yuvası biçiminde. Bu bloklar sağlamdı, istiflenirdi, tartılması kolaydı. Öyle ki yaylada zamanla paranın yerine geçti; bir bıçağın, bir halının, bir hizmetin değeri kaç kalıp çay ettiğiyle söylenir oldu. Preslemenin ummadık bir sonucu daha vardı. Aylarca süren yolculuk boyunca sıcak ve nemli vadilerden buz gibi geçitlere geçen bu kalıplar yavaşça mayalandı, rengi koyulaştı, sertliği yumuşadı. Bugün Pu'er çayı diye bilinen ve yıllandıkça değerlenen çayın karakterini kervan yolunun kendisine borçlu olduğu sık anlatılan bir hikâyedir.

Çayın kaynağı, Yunnan'ın en güneyindeki tropik ormanlardı. Altı büyük çay dağı denen bölgede, Yiwu ve komşusu tepelerde, kimi yüzlerce yaşındaki çay ağaçlarından toplanan yaprak, katır sırtına yüklenmeden önce köylerde işleniyordu. 1720'lerin sonunda Qing yönetimi bu dağları doğrudan idaresi altına alınca Pu'er çayı saraya gönderilen haraç çayları arasına girdi; aynı yaprak hem imparatorun fincanına hem de yaylanın çalkalama silindirine gidiyordu.

Ve böylece haritada tek bir çizgi değil, bir damar ağı oluştu. Çince adıyla Chamagudao, yani Çay-At Yolu, tek bir güzergâhın değil, birbirine bağlanan yüzlerce patikanın ortak adıdır. Ana kolları 4 bin kilometreyi aşar. Bir kol güney Yunnan'dan başlayıp Dali ve Lijiang üzerinden kuzeye tırmanır, Tibet'e girer, Lhasa'ya varır ve oradan Nepal ile Hindistan'a uzanır. Bir başka kol Sichuan'daki Ya'an'dan çıkar, dağların içinden batıya kıvrılır. Yol boyunca dünyanın en derin vadilerinden bazıları geçilir; Salween, Mekong ve Yangtze nehirleri birbirine paralel akarken aralarında yalnızca birkaç saatlik dağ sırtları kalır. Geçitlerin bir kısmı 4 bin 500 metrenin üzerindedir. Bu, çayın taşındığı en yüksek ve muhtemelen en zor yoldur.

Bu yükü kimin taşıdığı, yolun hangi kolundan söz ettiğinize göre değişir.

Sichuan tarafında, Ya'an ile Kangding arasındaki ilk kesimde hayvan çalışmazdı. Patika kimi yerde bir insan omzu genişliğindeydi, kimi yerde basamak basamak dikleşiyordu; yüklü bir katır orada dönemezdi. Bu yüzden çayı insanlar taşıdı. Sırtlarına bağlanan bambu çerçeveye, üst üste dizilmiş çay kalıpları yüklenirdi; öyle yüksek ki taşıyıcının başını aşar, önünü görmesini engellerdi. Sıradan bir yük 70 ile 90 kilo arasındaydı. En güçlü taşıyıcıların 130 kiloyu aştığı anlatılır. Bu yükle 225 kilometre yürünürdü ve bu 225 kilometre 20 gün sürerdi.

Yükün asıl zulmü ağırlığı değil, indirilemeyişiydi. Bir kez sırta bağlanan çerçeveyi yere koyup tekrar kaldırmak neredeyse imkânsızdı. Bu yüzden her taşıyıcının elinde ucu demirli, T biçiminde kısa bir sopa bulunurdu. Dinlenmek isteyen adam durur, sopayı çerçevenin altına kama gibi sokar, yükün ağırlığını birkaç dakikalığına sopaya bindirir, sonra yürümeye devam ederdi. Bugün o güzergâhtaki bazı kaya basamaklarda küçük, yuvarlak çukurlar görülür. Onlar doğal aşınma değildir; nesiller boyunca aynı yerde durup nefeslenen insanların sopalarının taşa açtığı deliklerdir.

Ne kazandıklarını en iyi kendileri anlatmıştı. 1930'ların ortasından 1949'a kadar bu yolda çalışmış Luo Yong Fu adında bir taşıyıcı, çok yaşlandığı yıllarda kendisiyle konuşanlara, kendi vücut ağırlığı 50 kiloyu bulmazken 60 kilonun üzerinde çay taşıdığını söylemişti. Ücret hesabı basitti: taşıdığın her ölçek çay, eve döndüğünde bir ölçek pirinç ederdi. Yani bir insan, kendi ağırlığından fazlasını 20 gün boyunca dağa taşıyıp karşılığında ailesinin birkaç haftalık yemeğini alıyordu.

Bu ilk kesim, yaklaşık 2 bin 500 metredeki Kangding'de biterdi. Kasaba, yolun kilit noktasıydı: yükün insan sırtından hayvan sırtına geçtiği yer. Burada çay kalıpları yeniden paketlenirdi. Islak yak derisi yükün etrafına dikilir, kuruyup büzüştükçe deri yükü bir kabuk gibi sıkıştırır, kar ve yağmura karşı sızdırmaz hale getirirdi. Sonra katır ve yak katarları yola koyulurdu. Kangding'den Lhasa'ya varış 3 ay sürerdi.

Yunnan kolunda ise iş baştan sona hayvanla yapılırdı ve bu işin kendine ait bir dünyası vardı. Çince mabang denen, yani at kervanı diye anılan bu katarların çoğu aslında attan değil katırdan oluşurdu; katır daha dayanıklı, daha sabırlı, dar patikada daha akıllıydı. Bir kervanın başındaki adama "kazan başı" denirdi; ad, kervanın yemeğinin piştiği demir kazandan geliyordu. Yolu bilen, hesabı tutan, kavgayı bitiren, hastalanan hayvanı bırakıp bırakmayacağına karar veren oydu. Katarın en önünde boynunda çan taşıyan, alnı renkli püsküllerle süslenmiş bir öncü hayvan yürürdü. Sis çöktüğünde ya da gece yürüyüşünde arkadaki hayvanlar birbirini görmez, o çanı duyar ve peşinden giderdi.

Kervancılar keçe çizmeler ve yağmuru geçirmeyen ağır pelerinlerle yürürdü. Geceyi çoğu zaman açıkta, yüklerin arasına kıvrılarak geçirirlerdi. Tehlike listesi uzundu ve sırayla gelirdi. Alçak nehir vadilerinde sıtma vardı; Mekong boyunca ilerleyen kervanlarda hastalığın ağır biçimine yakalanıp yolda ölen kervan başları bilinir. Yukarıda ise kar, çığ ve heyelan vardı; yağmurdan sonra çözülen bir yamaç, patikayı hayvanlarla birlikte vadiye indirebilirdi. Vadileri geçmek başlı başına bir sınavdı: kimi yerde nehrin üzerinde zincir köprüler, kimi yerde iki kayaya gerilmiş halatlar vardı ve yükler tek tek karşıya kaydırılırdı. Bir de eşkıya vardı. Kervanlar silahlı giderdi, bazen kiralık korumalarla, bazen geçtikleri bölgenin ağalarına yol parası ödeyerek.

Bütün bunlar takvimi belirlerdi. Aşağıdaki sıtma mevsimiyle yukarıdaki kış arasında sıkışan dar bir pencerede yola çıkılırdı. Kuzeybatı Yunnan'daki Zhongdian'dan Lhasa'ya gidip dönmek 6 ay sürerdi. Yani bir kervancı için bir sefer, yılın yarısı demekti; evlenmeler, doğumlar, cenazeler o altı ayın dışında kalırdı. Yolun sonunda çay manastır mutfaklarına, çarşı tezgâhlarına, göçebe çadırlarına dağılır; kervan yak yünü, misk, deri, altın tozu ve tuz yükleyip geri dönerdi. Ve birkaç ay sonra aynı adamlar aynı patikaya yeniden çıkardı.

Bu ağın kalbi, uzun süre tek bir kasabada attı.

Lijiang, Yunnan'ın kuzeybatısında, karlı bir dağın eteğinde kurulmuş bir Naxi kasabasıdır. 12. yüzyıldan itibaren Sichuan, Yunnan ve Tibet arasındaki malın el değiştirdiği başlıca dağıtım merkezi haline geldi. Coğrafya onu seçmişti: güneyin çayı kuzeye çıkmadan önce burada toplanıyor, yaylanın malı güneye inmeden önce burada bekliyordu. Kasabanın ortasındaki dört köşe meydan pazar yeriydi; dağdan gelen sular kanallarla sokakların içinden akıtılmış, her hane suyu evinin önünden geçirmişti. Sokaklar, bölgenin damarlı taşıyla döşenmişti. O taşları bugün parlatan şey, yüzyıllarca üstünden geçen yüklü hayvanların nallarıdır.

Kasabanın en parlak ve en tuhaf dönemi, sonuna çok yakın geldi. 1939'da tamamlanan ve Burma'daki Lashio'yu Kunming'e bağlayan yaklaşık 1150 kilometrelik Burma Yolu, savaş yıllarında Çin'in dış dünyaya açılan can damarıydı. Nisan 1942'de Japon ordusu Lashio'yu alınca bu damar kesildi. Malzemenin bir kısmı uçakla Himalayalar üzerinden taşınmaya başladı, ama sivil ticaret çareyi asırlık alışkanlıkta buldu: Hindistan'dan gelen mal, yaylayı aşan eski patikalarla Yunnan'a indirildi. Böylece ölmekte olan kervan yolu birdenbire canlandı. Lijiang'ın hanları doldu, katır fiyatları fırladı, pazarda her dilden pazarlık duyuldu. Bir kasabanın en zengin yılları, bazen tarihin ona verdiği son mühlet olur.

Mühlet uzun sürmedi. 1950'lerde önce özel ticaret daraltıldı, pazarlar kapandı, yük hayvanlarının çoğuna el kondu. Asıl kırılma ise 25 Aralık 1954'te geldi: Sichuan-Tibet ve Qinghai-Tibet karayolları aynı gün trafiğe açıldı. Bu yollar dağı kolaylaştırmadı, sadece yeni bir bedelle aştı; yapımında 4 binden fazla insan hayatını kaybetti. Ama sonuç kesindi. Altı ay süren bir yolculuk, kamyonla birkaç güne indi. İnsan sırtındaki çay taşımacılığı 1949'dan hemen sonra bitti. Katırlar bir süre daha, karayolunun uğramadığı vadilerde çalıştı; son kervanın bir dağ geçidini aşışı için genellikle 1966 yılı anılır. Sonra çan sesi kesildi.

Ardından uzun bir sessizlik geldi. Lijiang, ticaret yolları üzerindeki işlevini kaybeden her kasaba gibi kendi içine çekildi; ahşap evler yaşlandı, kanallar bakımsız kaldı. Yolu yeniden görünür kılan şey ise beklenmedik bir yerden geldi. 1990 yılında Yunnan Üniversitesi'nden altı genç araştırmacı, eski patikaları katırlarla ve yürüyerek adım adım takip etmek üzere yola çıktı. Aylar süren bu yürüyüşten sonra, o güne kadar parça parça, yerel adlarla anılan bu patika ağına ortak bir ad önerdiler: Çay-At Yolu. Yani bugün bütün dünyanın bildiği bu ad, yolun işlediği bin yıl boyunca değil, yol öldükten yaklaşık bir kuşak sonra doğdu. Bir şeyin adını koymak, çoğu zaman onu kaybettiğimizi kabul etmekle başlar.

Sonrası hızlı oldu. 3 Şubat 1996'da bölgeyi 7 büyüklüğünde bir deprem vurdu; yeni betonarme yapılar ağır hasar görürken kervan çağından kalma ahşap evlerin çoğu ayakta kaldı. Yeniden inşa sırasında kasabanın eski dokusu korundu ve Aralık 1997'de Lijiang'ın eski şehri UNESCO Dünya Mirası listesine alındı. Bugün o taş sokaklarda katır yerine turist yürüyor. Aynı kanallar akıyor, aynı meydanda pazarlık ediliyor, ama satılan şey artık çay değil, çayın hikâyesi.

Yolun bütününden geriye kalan da bu ikilem. Kervan kasabalarının çoğu ya büyüyüp kendini yuttu ya da boşaldı. Yalnızca biri, Yunnan'daki küçük Shaxi vadisi, çarşısıyla, hanlarıyla, tiyatro sahnesiyle ve taş köprüsüyle neredeyse bütün halinde kaldı; 2001'de Dünya Anıtlar Fonu, buradaki Sideng çarşısını tehlike altındaki alanlar listesine aldı ve "Çay-At Yolu üzerinde ayakta kalan son pazar yeri" diye tanımladı. Ardından gelen restorasyon, meydanın hanlarını ve sahnesini kurtardı.

Geriye bir de insanlar kaldı, ama artık çok azı. Son kervancılar 1930'ların çocuklarıydı; yaylayı katırla aşan o kuşağın hayatta kalanları son yıllarda seksenli, doksanlı yaşlarında kendileriyle konuşan araştırmacılara aynı şeyleri anlattı: çanın sesini, geçitte donan parmakları, kaybedilen hayvanları, geri dönmeyen arkadaşları. Anlattıkları şey bir ticaret rotasından fazlasıdır. Yaylanın mutfağını Çin ormanlarına, Naxi kasabasını Tibet manastırına, Hindistan pazarını Sichuan tarlasına bağlayan bu patikalarda çayla birlikte dil, inanç, müzik ve akrabalık da taşındı. Bugün bir Tibet evinde çalkalanan tereyağlı çayın içinde hâlâ bin kilometre güneydeki bir ormanın yaprağı vardır ve o yaprağın oraya nasıl vardığı, dünyanın en yüksek ticaret yolunda yürümüş insanların ve hayvanların hikâyesidir.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.