Öfkelenirsen Başını Vurursun: Dogon Ülkesi

Bölüm metni

Bir köyün ortasında, tavanı bir buçuk metreyi geçmeyen bir gölgelik vardır. Erkekler orada oturur, tartışır, karar verir — ama kimse ayağa kalkamaz, çünkü öfkelenip doğrulan adam başını kirişe vurur. Mali'nin uçurum kıyısında, mimarlığın kendisi bir barış anlaşmasıdır.

Mopti'den güneye doğru yola çıktığınızda manzara uzun süre hiçbir şey vaat etmez. Sahel'in o bildik düzlüğü: kavruk çalılar, baobab gövdeleri, tozun içinde tek sıra yürüyen keçiler. Sonra, birdenbire, ufkun rengi değişir. Toprağın altından bir duvar yükselir gibi olur; kum rengi, sert, upuzun bir duvar. Yaklaştıkça anlarsınız ki bu bir tepe silsilesi değil, yeryüzünün kırıldığı yerdir. Bandiagara Yamacı, yaklaşık 150 kilometre boyunca uzanan, kimi noktalarda ovadan 500 metre yükselen devasa bir kumtaşı basamağıdır. Üstünde bir plato, altında bir kum ovası, arada da dünyanın en tuhaf yerleşim hatlarından biri vardır.

Çünkü bu duvar boş değildir. Gölgenin başladığı yerde, kayanın yüzüne yapışmış, çamurdan yapılmış küçük yapılar görürsünüz. Kimi bir insan boyundan uzun değildir, kimi iki katlıdır, kimi sivri bir külahla biter. Hepsi de erişilmesi imkânsız gibi duran yükseklikte, uçurumun tam yüzünde asılıdır. İlk bakışta kuş yuvası sanırsınız. Değildir. Bunlar ambarlardır ve mezarlardır; buraya Dogonlardan önce gelmiş bir halkın işidir.

Dogonlar o halka Tellem der. Kendi dillerinde bu sözcük kabaca "onları bulduk" anlamına gelir; yani gelenlerin, gelmeden önce burada bulduklarına verdiği ad. Tellemler yamacın kovuklarını yaklaşık 11. yüzyıldan 16. yüzyıla kadar kullandılar. Ölülerini bu doğal mağaralara gömdüler, tahılı bu yüksek ambarlarda sakladılar. Ve Bandiagara Yamacı'nın kayası öyle kurudur ki, zamanın normalde yok ettiği şeyleri korudu. 1964 ile 1974 arasında bölgede kazı yapan Hollandalı bir araştırma ekibi bu kovuklardan yüzlerce dokuma parçası çıkardı; pamuk tunikler, örgü kumaşlar, düğümleri hâlâ duran ipler. Batı Afrika'da tekstilin tarihi büyük ölçüde bu kuru mağaraların cömertliği sayesinde yazılabildi. Tellemlerden de eski bir katman daha var: arkeologların Toloy adını verdiği, milattan önceki yüzyıllara tarihlenen, kilden örülmüş silindirik ambarlar. Yani bu kaya yüzü iki bin yıldan uzun süredir insanın tahılını sakladığı bir raf.

Dogonlar buraya geç geldiler. Kendi sözlü tarihleri, atalarının 14. yüzyıl dolaylarında güneybatıdaki Mande topraklarından, Kani Bonzon köyü hizasından çıkıp yamaca yerleştiğini anlatır. Neden geldikleri sorusuna verilen cevap hemen hep aynıdır: kendi inançlarıyla kalabilecekleri bir yer aradıkları için. Bandiagara Yamacı böyle bir yerdir gerçekten. Ovadan bakınca köy görünmez; kayanın gölgesine, taşın rengine karışır. Yukarıdan bakınca da görünmez, çünkü platonun kenarında durduğunuzda ayağınızın altındaki boşluk sizi köye değil, doğrudan ovaya bakmaya zorlar. Burası saklanmak için tasarlanmış gibi duran bir coğrafyadır ve muhtemelen tam da bu yüzden seçilmiştir.

Dogon köyleri bu yüzden hep aynı üçlü katmanda kurulur. En yukarıda, kayanın kovuklarında, artık kimsenin çıkmadığı Tellem yapıları; ortada, molozun üstünde, insanların yaşadığı asıl köy; aşağıda, ovanın kenarında, darı tarlaları. Banani, İreli, Tireli, Sanga gibi köylerde bu düzen o kadar nettir ki, uzaktan bir kesit çizimine bakıyormuşsunuz hissi verir. Evler kayanın devrilmiş bloklarının arasına sıkışmıştır; sokak diye bir şey yoktur, iki kaya arasından geçen bir aralık vardır ve o aralık aslında birinin avlusudur.

Bir de kubbeler vardır. Köyün içinde dolaşırken en çok göze çarpan şey, kare planlı, çamur sıvalı, üstü sivri saz külahla örtülü küçük kuleciklerdir. Bunlar da ambardır; Tellemlerinkinin yeryüzüne inmiş, hâlâ kullanılan hâli. Kapıları çoğunlukla oyulmuş tahtadandır ve o kapılar üzerine sıra sıra insan figürleri işlenmiştir. Ambarın kapısına atalarını kazımak, Dogon mantığında şaşırtıcı değildir: yiyeceğin bulunduğu yer, ailenin sürekliliğinin bulunduğu yerdir.

1989 yılında Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü, yani UNESCO, burayı Dünya Mirası listesine aldı. Alanın tanımı bile ölçeği anlatır: yaklaşık 400 bin hektar ve 289 köy. Yani korunan şey tek bir anıt değil, bütün bir yaşam biçimidir; kayanın, tarlanın ve evin birbirine kenetlendiği bir peyzajdır. Ve bu peyzajın kalbi, tahmin edilenin aksine, uçurumdaki o çarpıcı ambarlar değildir. Köyün ortasındaki, tavanı fazlasıyla alçak, duvarsız küçük bir gölgeliktir.

Ona toguna denir. Sekiz ya da dokuz ağaç direğin taşıdığı, sadece bir çatıdan ibaret bir yapıdır. Duvar yoktur; dört yanı da açıktır, rüzgâr içinden geçer. Çatı ise darı saplarının kat kat üst üste dizilmesiyle yapılır; genellikle sekiz katmandır ve öyle kalındır ki, öğle güneşinin altında bile içerisi serin, loş, neredeyse mağara gibidir. Ama togunanın asıl özelliği kalınlığı değil, yüksekliğidir. Tavan kasten alçaktır. Bir yetişkin erkek içeride ayağa kalkamaz. Kalkmaya çalışırsa başını vurur.

Bu bir inşaat hatası değil, bir kurumdur. Toguna, köyün yaşlı erkeklerinin toplandığı, meselelerin konuşulduğu yerdir. Tarla sınırı tartışması, iki aile arasındaki bir alacak, bir evlilik pazarlığı, bir hırsızlık iddiası orada görüşülür. Ve tartışma kızıştığında insanın yapmak isteyeceği ilk şey ayağa fırlamaktır; sesini yükseltmek, elini kaldırmak, karşısındakinin üstüne yürümek için. Toguna bunu fiziksel olarak imkânsız kılar. Öfkelenirsen başını vurursun. Kavga edeceksen oturarak edeceksin. Oturmak, sesin tonunu da düşürür.

Bu mimari şaka gibi görünür ama Dogon toplumunun genel mantığını iyi özetler. Yamaç zorlu bir yerdir; su azdır, toprak azdır, gölge azdır. Kaynakların bu kadar kıt olduğu bir yerde bir kavganın büyümesi, bir köyün dağılması demektir. Dolayısıyla anlaşmazlığı çözmek için ayrı ayrı sistemler kurulmuştur ve bunların en bilineni togunadır. Köyün dinî önderi olan hogon da benzer bir mantıkla yalıtılır: yeme içmesinden gündelik ilişkilerine kadar bir dizi kuralla çevrilir, çünkü tarafsız kalması beklenen kişinin gündelik çıkar ağlarının dışında tutulması gerekir.

Togunanın direkleri de anlatır. Çoğu oyulmuştur; üzerlerinde stilize insan figürleri, göğüsler, geometrik desenler bulunur. Bu direkler bugün müze vitrinlerinde sıkça karşınıza çıkar, çünkü koleksiyonculuk piyasası onlara uzun süredir düşkündür. Köyde ise onlar sanat eseri değil, çatının taşıyıcısıdır.

Togunanın gölgesinden çıkıp aşağı, tarlalara indiğinizde Dogon hayatının diğer ekseni başlar: darı. Bandiagara Yamacı'nın gıda düzeni darıya kuruludur. Ovanın kenarındaki tarlalara ekilir, yağmurla büyür, kurutulur, ambara kaldırılır ve gün içinde tokmakla dövülerek una çevrilir. Köy sabahının ilk sesi horoz değil, havanda darı döven kadınların ritmidir; iki üç kadın aynı havanı sırayla dövdüğünde ortaya neredeyse müzik gibi bir tempo çıkar. Un lapası, "to" denilen koyu bir hamur hâline gelir; yanında baobab yaprağından ya da yer fıstığından bir sos verilir. Darı aynı zamanda içki demektir: mayalanmış darı birasının hazırlandığı günler köyün toplumsal takvimini belirler.

Ama darı Dogonların parası değildir. Para soğandır.

Yamacın en şaşırtıcı manzaralarından biri, kayaların arasındaki avuç içi kadar toprak parçalarında kurulmuş minik bahçelerdir. Kurak mevsimde, tarla işi bittiğinde, aileler taş aralarına kare kare bahçeler yapar; çoğu bir masa büyüklüğündedir, kimi kayanın üstünde tepsi gibi durur. Su, kovayla, elden ele taşınır. Buralarda soğan yetiştirilir. Hasat edilen soğanlar dövülür, ezilir ve avuç büyüklüğünde toplar hâline getirilip güneşte kurutulur. Kurutulmuş soğan topu hafiftir, bozulmaz, taşınması kolaydır ve yüksek fiyata satılır. Sanga çevresinde üretilen bu toplar Mopti'ye, oradan Bamako'ya, hatta ülke dışına gider.

Sonuç, ilk bakışta ters görünen bir ekonomidir: Dogon köylüsü yediği tahılı yetiştirir, ama nakit ihtiyacını kayaların arasındaki bir avuç toprakta karşılar. Çocuğun okul harcı, çatının onarımı, bir düğünün masrafı çoğu zaman soğandan çıkar. Yamaca yapılan küçük barajlar ve su tutma havuzları kurak mevsim bahçeciliğini genişlettikçe bu bağımlılık arttı; bazı köyler artık ovadaki darının bir kısmını da soğan geliriyle satın alır hâle geldi.

Haftalık pazar bu düzenin buluşma noktasıdır. Dogon takvimi beş günlük bir çevrimle işler ve her köyün pazarı bu çevrimin bir gününe düşer. Pazar günü köy tanınmaz olur: kurutulmuş soğan çuvalları, tuz kalıpları, demirci işi bıçaklar, kalabas kaplar, plastik bidonlar ve darı birası satan avlular. İnsanlar alışverişten çok haber almak için gelir. Kimin öldüğü, kimin evlendiği, hangi tarlanın kime geçtiği o gün konuşulur; ciddi bir mesele varsa da akşamüstü togunanın alçak gölgesine taşınır.

Bu gündelik ritmin üstünde, Dogon ülkesinin insan ömrüyle ölçülen bir başka saati daha vardır. Ona Sigui denir ve 60 yılda bir kurulur.

Sigui bir gün ya da bir hafta süren bir tören değildir. Yedi yıl sürer. Yamaç boyunca köyden köye ilerleyen bir alaydır; bir yıl bir grup köyde, ertesi yıl bir sonrakinde yapılır ve yamacı baştan başa kat eder. Yolculuk platonun kuzey ucundaki Yougo Dogorou, Türkçe okunuşuyla Yugo Dogoru köyünde başlar ve yıllar sonra yine orada biter. Törenin merkezinde büyük maske bulunur: tek bir ağaç gövdesinden yontulan, metrelerce uzunluğunda, yılan biçiminde bir direk. Her Sigui'de yenisi yapılır, eskisi bir mağaraya bırakılır; böylece bir kayanın kovuğunda üst üste duran maskeler, geçmiş yüzyılların sayacı hâline gelir.

Sigui'ye giren erkekler ayrı bir dil öğrenir. Sigi so denen bu dil gündelik Dogon konuşmasından farklıdır, törenin dışında kullanılmaz ve yeni kuşağa ancak bu vesileyle aktarılır. Anlatının özü de zaten budur: sözün insana verilişi, ilk atanın ölümü ve ölümün insan hayatına girişi. 60 yılda bir yapılmasının nedeni de burada saklıdır; bir Sigui ile bir sonraki arasındaki süre, kabaca bir insan ömrüdür. Töreni bir kez gören çocuk, ikincisini görürse yaşlı bir adam olarak görür ve o zaman anlatıcı tarafına geçer. Yani Sigui, bir toplumun kendi hafızasını iki nesilde bir elden ele geçirmek için kurduğu makinedir.

Sigui'den ayrı ama ona akraba bir başka tören daha vardır: ölülerin yasının toplu olarak kaldırıldığı dama. Bandiagara Yamacı'nın ünlü maskeleri, tepesinde çift kollu haç biçimi taşıyan kanaga ile birkaç metre yükselen tahta kule biçimindeki sirige, esas olarak bu törenlerde çıkar. Turist fotoğraflarında bu maskeler bir gösteri gibi görünür; oysa işlevi ölüyü köyden uğurlamak, geride kalanların yasını kapatmaktır.

Dış dünya bütün bunları büyük ölçüde bir Fransız antropoloğun defterlerinden öğrendi. Marcel Griaule 1946'da, yamaçta yaşayan yaşlı ve kör bir avcıyla, Ogotemmeli'yle 33 gün süren bir konuşma dizisi yaptı. Bu konuşmalardan çıkan kitap 1948'de Dieu d'eau, yani Su Tanrısı adıyla yayımlandı ve Dogon düşüncesini bir anda dünya literatürüne soktu. Su Tanrısı'nda anlatılan evren tasarımı öylesine ayrıntılıydı ki, sonraki on yıllarda bölgeyi çalışan başka araştırmacılar aynı ayrıntıyı bulmakta zorlandı; özellikle Sirius yıldızıyla ilgili aktarımlar üzerinde bugüne kadar süren bir tartışma açıldı. Griaule'nin çalışma arkadaşı Germaine Dieterlen ise Sigui'yi kaydetmek için yönetmen Jean Rouch'la birlikte çalıştı. 1967'de başlayıp 1973'te sona eren Sigui boyunca, alayın yamaç boyunca ilerleyişini yıl yıl filme aldılar; ortaya sekiz belgeselden oluşan, etnografya tarihinde eşi az bulunur bir dizi çıktı. O görüntüler bugün elimizdeki en ayrıntılı Sigui kaydıdır ve bir sonraki tören için de temel referans sayılır.

Bir sonraki Sigui'nin 2027 dolaylarında başlaması bekleniyor. Ama alayın yürüyeceği yollar, 1967'deki yollara benzemiyor.

2012'de Mali'de yaşanan siyasi kriz ve kuzeydeki silahlı çatışma ülkeyi kökten değiştirdi. Şiddet birkaç yıl içinde ülkenin orta kesimlerine, yani Mopti bölgesine ve Bandiagara Yamacı'nın eteklerine kadar yayıldı. Silahlı gruplar, topluluklar arası çatışmalar ve güvenlik boşluğu, yamaç boyunca birçok köyün boşalmasına, tarlaların ekilememesine, pazarların kapanmasına yol açtı. Bunun turizm üzerindeki etkisi hemen ölçülebilir oldu: Mali'ye 2011'de yaklaşık 200 bin ziyaretçi gelirken, ertesi yıl bu sayı 10 bin civarına düştü.

Bu rakam, yamaç için sanıldığından çok daha ağır bir darbeydi. 1990'lardan itibaren Dogon ülkesi Batı Afrika'nın en çok yürüyüş yapılan rotalarından biri hâline gelmişti; köylerde rehberlik, taşıyıcılık, konaklama ve el işi satışı üzerine kurulu bütün bir ara ekonomi doğmuştu. Sanga ve Bandiagara'daki oteller, ovadaki misafir avluları, gençlerin öğrendiği Fransızca hep buna dayanıyordu. Turist akışı kesildiğinde bu gelir bir yılda buharlaştı ve geriye soğanla darı arasında sıkışmış, üstelik artık tarlasına güvenle gidemeyen bir nüfus kaldı.

Miras da bundan payını aldı. Boşalan köylerde çamur mimari bakımsız kaldı; çamur duvar, her yağmur mevsiminden sonra elden geçirilmezse birkaç yıl içinde erir. Kaçak kazı ve eser kaçakçılığı arttı; uçurumdaki Tellem kovukları, kimsenin denetlemediği açık bir depo hâline geldi. UNESCO ile uluslararası bir miras koruma fonunun ortaklaşa yürüttüğü, 1 milyon dolarlık bir program bu tahribatı yavaşlatmak, yapıların onarımını yerel ustalarla sürdürmek ve bölgedeki çatışmadan etkilenen topluluklara destek olmak üzere devreye girdi. Ama bir çamur köyünü ayakta tutan asıl şey fon değil, orada oturan ailedir; her yıl duvarını sıvayan, çatısını yenileyen, ambarının kapısını onaran kişidir.

İşte 2027'de yola çıkması beklenen alayın karşılaşacağı manzara bu. 60 yılda bir gelen bir tören, tam da 60 yıl önce ölçtüğü şeyi yeniden ölçmek üzere geliyor: bir insan ömründe neyin devredildiğini, neyin kaybolduğunu. 1967'de Yugo Dogoru'dan çıkan alayı izleyen çocuklar, eğer hayattaysalar bugün seksenlerine yaklaşmış durumdadır ve sigi so'yu, maskenin nasıl yontulduğunu, alayın hangi köyde hangi yıl duracağını bilen son kuşaktır. Aktarımın gerçekleşmesi için onların hayatta olması yetmez; genç kuşağın da o köylerde bulunuyor olması gerekir. Oysa yamacın gençlerinin önemli bir bölümü, güvenlik ve geçim nedeniyle Bamako'da, Abidjan'da ya da daha uzağındadır.

Bandiagara Yamacı bu yüzden bugün iki zamanı aynı anda taşıyor. Bir yanda iki bin yıllık bir raf: Toloy ambarları, Tellem mezarları, Dogon tahıl kuleleri, hepsi aynı kayanın üstünde, üst üste. Öte yanda birkaç yıl içinde çözülebilecek kadar kırılgan bir bugün. Kayaya asılı ambarlar kalacak; onları yapanlar gittikten sonra da yedi yüz yıl kaldılar. Asıl soru, alçak tavanlı gölgeliğin altında oturup meseleyi konuşacak insanların orada olup olmayacağı.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.