Ölü Değil, Sadece Hasta: Tana Toraja

Bölüm metni

Bu dağ köyünde büyükanne üç yıldır odasında yatıyor. Her sabah ona kahve getiriliyor, hâl hatır soruluyor, akşam üstü battaniyesi düzeltiliyor. Kimse ona "ölü" demiyor — çünkü cenazesi için para biriktirilene kadar o sadece hasta.

Makassar'dan kuzeye çıkan yol, önce denizi arkanızda bırakır. Güney Sulawesi'nin sıcak, nemli kıyı ovası saatlerce sürer; pirinç tarlaları, mangrovlar, mısır yığınlarının satıldığı yol kenarı barakaları. Sonra arazi yükselmeye başlar. Otobüs virajlara girer, kulaklar tıkanır, hava serinler. Yaklaşık 300 kilometre ve sekiz ila on saat sonra, bulutların içinden geçerek bir yaylaya varırsınız. Burası Tana Toraja, yani Toraja Ülkesi. Endonezya'nın ortasında, dev bir ahtapotu andıran Sulawesi adasının güney kolunun tam kalbinde, 700 ile 1500 metre arasında salınan bir dağ havzası.

Ve orada, yamacın üzerinde, ilk gemiyi görürsünüz.

Bir gemi değildir aslında. Bir evdir. Ama çatısı öyle keskin bir kavisle yukarı fırlar, iki ucu öyle uzun bir burunla göğe doğru uzanır ki, dağın ortasında karaya oturmuş bir tekne gibi durur. Toraja halkı buna tongkonan der; kelime, "birlikte oturmak" anlamına gelen bir kökten gelir. Çünkü tongkonan sadece bir barınak değildir, bir soyun merkezidir. Bir ailenin bütün kuşaklarının bağlandığı düğüm noktası. İçinde kimse yaşamayabilir, yıllarca boş kalabilir, ama ayakta tutulur; çatısı yenilenir, cephesindeki kırmızı, siyah, sarı ve beyaz oyma desenler tazelenir. Çünkü o ev, o ailenin dünyadaki adresidir.

Torajalılar bu çatı biçimi için kendi hikâyelerini anlatır. Bazıları atalarının kuzeyden, denizden geldiğini, fırtınada karaya vuran gemilerini söküp ilk evlerin çatısına dönüştürdüğünü söyler. Bazıları çatının, dinî ve ekonomik hayatın merkezindeki hayvanı, mandayı, onun havaya kalkmış boynuzlarını taklit ettiğini. Muhtemelen ikisi de doğrudur; muhtemelen ikisi de sonradan anlatılmış açıklamalardır. Kesin olan şu: evin ön direğine, o ailenin cenaze törenlerinde kesilmiş mandaların boynuzları alt alta dizilir. Bir tongkonan'ın önünde ne kadar çok boynuz varsa, o soyun tarihi o kadar ağırdır. Ev, bir hane olduğu kadar bir bilançodur.

Evlerin tam karşısında, biraz daha küçük ama aynı gemi çatısına sahip yapılar durur. Bunlar alang denen pirinç ambarlarıdır; ayakları, farelerin tırmanamaması için yuvarlak ve cilalı palmiye gövdelerinden yapılır. Ambarların altındaki gölge, köyün toplantı yeridir. Yaşlılar orada oturur, çocuklar orada koşturur, misafir orada ağırlanır. Ev ve ambar birbirine bakar; ölülerin dünyasına ve dirilerin dünyasına bakan iki yüz gibi.

Bu insanlar kendilerine bu adı vermedi. "Toraja" adı, kıyıdaki komşuları olan Bugis halkının dilinden geliyor; kabaca "yukarının insanları" anlamında. Dağlar, yüzyıllarca bir tampon işlevi gördü. Kıyıda güçlü sultanlıklar kurulup İslamlaştığında, yayla kendi hâline kaldı. Merkezî bir kral çıkmadı; her vadi kendi tongkonan'larıyla, kendi soy hiyerarşisiyle, kendi ittifak ve husumetleriyle yaşadı.

Bu yalıtım 20. yüzyılın ilk yıllarında bitti. Hollanda sömürge ordusu 1905 ve 1906'da Güney Sulawesi'ye yürüdü ve yaylayı da kontrolü altına aldı. Kıyıdaki krallıkların aksine, Toraja liderlerinin çoğu ciddi bir direniş göstermedi. Hollandalıların hemen ardından Protestan misyonerler geldi ve buradaki dağlık bölgeyi kendilerine bir alan olarak seçti; kıyı zaten Müslümandı, yayla değildi. Bugün Torajalıların büyük çoğunluğu Hristiyan. Yaylanın her tepesinde bir kilise çanı, her vadide bir cemaat var.

Ama misyonerlerin karşısında bulduğu şey basit bir "putperestlik" değildi. Aluk To Dolo vardı; "atalar yolu" diye çevrilen, hayatın her ayrıntısını düzenleyen bir sistem. Tanrı Puang Matua'nın etrafında kurulmuş, ama asıl olarak ritüellerin doğru sırayla ve doğru ölçüde yapılmasına dayanan bir düzen. Bu düzen dünyayı ikiye böler: yükselen dumanın törenleri ve inen dumanın törenleri. Yükselen duman hayattır; doğum, hasat, yeni bir evin kutsanması, sabahleyin ve doğuya dönük yapılır. İnen duman ölümdür; öğleden sonra, batıya dönük.

Endonezya devleti 1965'ten sonra her vatandaşın resmen tanınan beş dinden birine mensup olmasını şart koştuğunda, atalar yolu hiçbirine sığmıyordu. Çözüm 1969'da geldi: Aluk To Dolo, resmen Hinduizmin bir kolu olarak tescil edildi. Bugün bu inancı tek başına sürdürenlerin sayısı çok az. Ama Toraja'da olan şey, atalar yolunun ölmesi değil, ikiye bölünmesi oldu. Yükselen dumanın törenleri, yani hayatın ritüelleri büyük ölçüde kiliseye devredildi. İnen dumanın törenleri ise devredilmedi. Pazar sabahı ilahi söyleyen aynı aile, hafta içi bir mandayı ölünün yolculuğu için keser ve bunda bir çelişki görmez.

Çünkü Toraja'da ölüm, dinden önce gelen bir şeydir. Ölüm, buranın ekonomisidir.

Bir Torajalı evinde nefes almayı bıraktığında, aile ağlar. Ama o kişinin öldüğünü söylemez.

Söylenen şey şudur: to makula. Yani "hasta olan". Ölü değil, sadece hasta. Yatağında yatan, çok ağır hâlde olan, konuşmayan ama hâlâ hanenin bir üyesi olan biri. Ölüm, nefesin durmasıyla değil, cenaze töreniyle gerçekleşir. Tören yapılana kadar o kişi hukuken de, duygusal olarak da evdedir.

Ve tören yapılmayabilir. Aylarca. Bazen yıllarca.

Bu bekleyiş süresince bedene bakılır. Eskiden bitkisel karışımlar ve dumanla korunurdu; bugün genellikle formalin kullanılıyor. Beden kumaşlara sarılır, evin belli bir odasına yatırılır ve gündelik hayat onun etrafında akmaya devam eder. Aile ona seslenir, günün yemeğinden sembolik bir pay ayırır, sabah selam verir. Yabancıya ürkütücü gelen bu sahne, içeriden bakıldığında bir vedanın uzatılmasıdır. Ayrılık tek bir gecede olmaz; aylara yayılır, böylece taşınabilir hâle gelir.

Bekleyişin bir de son derece somut sebebi vardır. Cenaze, yani rambu solo, Torajalı bir ailenin hayatındaki en pahalı olaydır. Düğünden pahalıdır, evden pahalıdır. Ve maliyetin merkezinde manda vardır.

Manda, Toraja'da et değildir. Ölünün öteki dünyaya, yani Puya'ya giderken bineceği araçtır. Ne kadar çok manda kesilirse yolculuk o kadar kolay, ölünün orada tutacağı yer o kadar sağlam olur. Sıradan siyah bir mandanın fiyatı 20 ila 70 milyon rupi arasında değişir. Ama asıl aranan hayvan tedong bonga denen alacalı mandadır; siyah ve beyaz benekli, sarı boynuzlu, mavi gözlü. Bunların en makbulü olan saleko cinsinin fiyatı 200 milyon rupiden başlar ve bir milyar rupiyi aşabilir. Bir hayvan için, bir arabanın değil bir evin parası.

Büyük bir tören onlarca manda ister. Yüksek statülü bir aile için 24 manda klasik bir ölçüdür; ama rekabetin kızıştığı törenlerde bu sayının 100'ü geçtiği olur. Buna yüzlerce domuz, günlerce ağırlanacak misafirlerin pirinci, kahvesi, sigarası eklenir. Tören alanına, misafir gruplarının oturması için bambudan geçici köşkler kurulur; bunlar da tek kullanımlıktır.

İşte bu yüzden ölü bekler. Aile parayı biriktirene kadar bekler. Ve para çoğu zaman Toraja'dan gelmez. Yaylanın en büyük ihracatı, gençleridir. Torajalılar onlarca yıldır Kalimantan'ın maden ocaklarına, Papua'nın şantiyelerine, Makassar'ın ve Jakarta'nın şehirlerine, oradan da Malezya'ya gider. Uzakta çalışır, para gönderir. Gönderilen paranın büyük bölümü bir kişinin cenazesinde yakılır. Dışarıdan bakınca akıl almaz bir israf gibi görünür. İçeriden bakınca bambaşka bir hesap vardır: o tören, ailenin toplumdaki yerini bir kuşak daha teyit eder. Kimin kime ne kadar hayvan gönderdiği, kimin hangi köşkte ağırlandığı, kimin ne söylediği hafızaya kazınır. Cenazeye gönderilen manda bir armağan değil, bir borçtur; sizin cenazenizde geri ödenmesi beklenir. Bu, kuşaklar boyu süren, hayvanlarla tutulan devasa bir defterdir.

Tören günü geldiğinde, ölü artık ölüdür. Beden, tongkonan'dan çıkarılır; bazen evin çatısı gibi bir gemi biçimi verilmiş, boyalı tahta bir tabuta konur, uzun bir alay hâlinde tören alanına taşınır. Bu geçiş gürültülüdür, kalabalıktır, bazen neşeye yakındır. Alan kenarında domuzlar bambu sırıklara asılı bekler, kadınlar kucaklarında pirinç ve şeker taşır, hoparlörden konuşmalar yükselir.

Törenin kalbi ise ma'badong denen halka dansıdır. Erkekler ve kadınlar kol kola girer, geniş bir çember kurar, ayaklarını ağır ağır sürüyerek dönerler ve söylerler. Söyledikleri şey ölünün hayatıdır: nerede doğduğu, kimin çocuğu olduğu, ne yaptığı, nasıl yaşadığı. Saatlerce, bazen bütün gece sürer. Melodi neredeyse yoktur; olan şey, düzinelerce boğazdan çıkan alçak bir uğultudur. Yayla o uğultuyla dolar.

Sonra mandalar gelir. Kesim, ma'tinggoro tedong denen tek bir palanın darbesiyle yapılır; usta bir kesici için bu bir hüner meselesidir. Alan kanla dolar, et hemen orada pay edilir ve payların dağıtımı da rastgele değildir: kimin hangi parçayı aldığı, o kişinin köydeki konumunu gösterir.

Bu adaletin bir de karanlık tarafı var. Toraja toplumu geleneksel olarak katmanlıydı: soylular, hür halk ve bir zamanlar bağımlı konumdaki insanlar. Aluk To Dolo'nun kuralları, hangi mertebedeki kişi için kaç gün tören yapılabileceğini, kaç hayvan kesilebileceğini bile belirlerdi. Bu ayrımların resmî geçerliliği kalmadı, ama tören alanındaki oturma düzeninde izleri hâlâ okunabilir. Öte yandan modern para bu düzeni bozdu da: madenden dönmüş, servetini kendi kazanmış bir aile, bugün eski bir soylu aileden daha büyük bir tören verebiliyor. Toraja'nın hiyerarşisi, kendi ekonomisi tarafından yeniden yazılıyor.

Törenin sonunda, günler süren yemekten, uğultudan ve kandan sonra, geriye taşınacak bir beden kalır. Ve o beden toprağa gömülmez.

Toraja'da mezar, kayanın içidir.

Yaylanın dört bir yanında, gri kireçtaşı kütleleri tarlaların ortasında adacıklar gibi yükselir. Bu kayaların yüzüne, insan eliyle, dikdörtgen oyuklar açılmıştır. Liang denen bu odaları açmak eskiden bir ustaya aylar, bazen yıllar alırdı; bir aile mezarı, tongkonan gibi, kuşaklar boyu aynı soyun ölülerini alır. Lemo köyünde kayanın düz yüzü, uzaktan bakınca bir apartman cephesi gibi delik deliktir. Londa'da mezarlar bir mağaranın derinliğine iner; içeride, eski ahşap tabutlar, erong denen o gemi biçimli sandıklar, yüzyılların ağırlığıyla çürümüş ve içindekiler görünür hâle gelmiştir. Kete Kesu'da tabutlar kayanın yüzünde asılı durur; taşıyıcı kirişler çürüdükçe bazıları aşağı düşmüştür.

Ama Toraja'yı görenlerin hiç unutmadığı şey mezarlar değil, mezarların önündeki balkonlarda duran figürlerdir. Tau tau. Kelimenin anlamı basitçe "insan gibi". Ölünün ahşaptan yapılmış temsilcisi, çoğunlukla ekmek ağacı kerestesinden oyulur; giydirilir, avuçları öne açık biçimde bırakılır ve tarlalara bakan bir sıraya dizilir. Yüzler eskiden soyut, neredeyse maskeye yakındı; 20. yüzyılda giderek portreleşti, gerçek yüzü taklit etmeye başladı. Bugün o balkonlarda duran figürler size bakar. Sabah sisi kalktığında, kayanın önünde bir sıra insan duruyormuş gibi görünür.

Tau tau yapma hakkı geleneksel olarak yalnızca en yüksek statülü ölülere aitti; yani her mezarın önünde bir figür yoktur. Ve bu figürlerin başına 20. yüzyılın sonunda kötü bir şey geldi. Batı sanat piyasası "kabile sanatı"na ilgi duymaya başlayınca, tau tau'lar çalınmaya başlandı. Kayadan sökülüp götürüldüler; bir kısmı Avrupa ve Amerika'daki koleksiyonlarda ve müzelerde ortaya çıktı. Aileler karşılık olarak figürleri kayadan indirip evlerine kilitledi ya da yerlerine kopyalarını koydu. Bugün bazı balkonlarda gördüğünüz yüzler, aslında yerinde duramayan bir atanın yedeğidir.

Yaylanın en sarsıcı mezarı ise kayada değil, ağaçtadır. Kambira köyünde, tarra denen kalın gövdeli bir ağacın etrafı çitle çevrilidir. Dişleri henüz çıkmamış bebekler öldüğünde, gövdeye sığ bir oyuk açılır, bebek eğrelti otlarına sarılıp içine yerleştirilir ve delik palmiye lifiyle kapatılırdı. Seçilen ağaç rastgele değildi: tarra ağacı kesildiğinde beyaz, süte benzer bir öz salar. Fikir şuydu; süt almadan giden çocuk, ağacın sütüne, yani bir anlamda annenin rahmine geri dönsün. Ağaç büyüdükçe yara kapanır, oyuk kaybolur, çocuk gövdenin içinde kalır. Bu uygulama artık yapılmıyor; son gömüler onlarca yıl öncesine ait. Ama ağaç orada duruyor ve kabuğundaki kapanmış izler hâlâ okunuyor.

Toraja'da ölüyle ilişki gömmeyle de bitmiyor. Kuzey Toraja'nın kimi bölgelerinde, özellikle Baruppu çevresinde, birkaç yılda bir manene denen bir tören yapılıyor. Aileler mezarları açıyor, bedenleri dışarı çıkarıyor, üzerlerindeki kumaşları ve giysileri yenileriyle değiştiriyor, tabutları onarıyor. İşin sonunda aile fotoğrafı çekiliyor; canlılar ve ölüler bir arada. Bu, bir yas ritüelinden çok bir bakım işi. Evin bakımı, tarlanın bakımı, atanın bakımı.

Bütün bunların arasında Toraja, ölüm üstüne kurulmuş bir müze değil; çalışan bir yayla. Vadi tabanları basamak basamak pirinç tarlalarıyla kaplı; yüksek yamaçlarda başka bir şey yetişiyor. Kahve. Yaylanın rakımı, volkanik toprağı ve serin geceleri arabika için neredeyse ideal ve Hollandalılar bunu 19. yüzyılın sonunda fark etti. Ürün, Avrupa'ya uzun süre kıyıdaki bir kasabanın adıyla, Kalosi olarak gitti. 20. yüzyılın başında bir yaprak pası salgını arabika ağaçlarını neredeyse tamamen sildi; yerine daha dayanıklı robusta ekildi, arabika ancak 1950'lerden sonra yeni çeşitlerle geri döndü. 1970'lerin ortasında Japon sermayesiyle kurulan bir ortaklık yaylada modern bir plantasyon ve işleme tesisi kurdu ve Toraja kahvesi bir daha dünya piyasasından çıkmadı. Bugün Rantepao pazarında sabahın altısında satılan o koyu, topraksı, düşük asitli kahve, Tokyo'da ve Amsterdam'da ismiyle satılıyor.

Sofra da yaylanın kendisi kadar özel. Toraja mutfağının imzası papiong: et, yeşil otlar, hindistancevizi ve baharat, bir bambu kamışının içine doldurulur, ağzı kapatılır ve kamış doğrudan ateşin közüne yatırılır. Bambu yanarken içeriye kendi kokusunu ve nemini bırakır; iki üç saat sonra kamış kırıldığında çıkan şey haşlamayla közlemenin arasında bir şeydir. Yanına kırmızı pirinç, acı biber ezmesi ve bir bardak palmiye şarabı gelir. Bu yemek tesadüfen bambu içinde pişmiyor: bambu, tören alanının çardağını da, ölünün taşındığı sedyeyi de, evin iskelesini de kuran malzeme. Yayla neyle inşa ediyorsa onunla pişiriyor.

Ve elbette turist var. Endonezya turizm idaresi 1984'te Tana Toraja'yı ülkenin Bali'den sonraki ikinci varış noktası olarak öne çıkardı ve yayla bir anda otobüslerle tanıştı. Bu, Toraja'ya ciddi bir gelir ve dışarıdan gelen bir gurur getirdi; aynı zamanda tuhaf bir soru da getirdi. Bir yabancının bir cenazeye girmesi doğru mudur? Toraja'nın cevabı, çoğu yerin cevabından farklı: evet. Rambu solo kapalı bir tören değil, ne kadar kalabalık olursa o kadar iyi olan bir törendir; misafir sayısı ölünün ağırlığıdır. Yine de yazılı olmayan bir kural vardır. Boş elle gidilmez. Kahve, şeker, sigara, mümkünse bir hayvan götürülür; ve gidilen yer bir gösteri değil, birinin annesinin cenazesidir.

Yaylanın bugünkü hâli bu gerilimin içinde duruyor. Gençler gidiyor, para geri geliyor, törenler eskisinden büyük oluyor. Beton tongkonan'lar yapılıyor; çatı hâlâ gemi biçiminde ama malzemesi artık bambu değil, sac. Bazı aileler cenaze maliyetinin kontrolden çıktığını, geleneğin bir yarışa dönüştüğünü açıkça söylüyor ve kiliseler zaman zaman ölçülülük çağrısı yapıyor. Toraja'nın geleneksel yerleşimleri Endonezya tarafından dünya mirası aday listesine önerildi; yani yayla kendini artık dışarıya karşı da tanımlamak zorunda.

Ama bütün bunların altında değişmeyen bir şey duruyor ve Toraja'nın dünyaya asıl söylediği şey o. Bizim kültürümüzde ölüm bir kesme işlemidir: bir gün, bir tören, bir kapanış, sonra sessizlik. Toraja bunu reddediyor. Orada ölüm bir olay değil, bir süreç; haftalar süren bir hastalık, aylar süren bir bekleyiş, günler süren bir tören, sonra kayanın içinde devam eden bir komşuluk ve birkaç yılda bir açılan bir kapak. Ölen kişi hemen yok olmuyor; yavaş yavaş, aile onu taşıyabilecek hâle gelene kadar gidiyor.

Rantepao'dan akşamüstü çıkıp güneye inerken, yolun kenarında kireçtaşı kütleleri birer birer geriye kayar. Sis yamaçtan aşağı iner, tarlalar griye döner ve o kayaların yüzündeki balkonlarda duran ahşap figürler bir süre daha görünür. Elleri hâlâ açıktır. Yüzleri vadiye, tarlalara, kendi torunlarının çalıştığı toprağa dönüktür. Onlar gitmedi. Sadece biraz uzağa oturdular.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.