Bir Kilometre Öteye Islıkla Konuşanlar: La Gomera

Bölüm metni

Vadinin bu yakasından karşı yamaca bağırsanız sesiniz yetmez. Ama ıslık çalarsanız, iki kilometre öteki adam sadece duymakla kalmaz — ne dediğinizi kelime kelime anlar. Bu adada ıslık bir işaret değil; cümlesi, grameri olan bir dil.

La Gomera'ya deniz yoluyla yaklaşırken ada size sırtını dönmüş gibi durur. Tenerife'den kalkan vapur bir saatte varır, ama o bir saat boyunca karşıda gördüğünüz şey bir kıyı şeridi değil, dikine yarılmış bir kayanın cephesidir. 370 kilometrekare, yani İstanbul'un Adalar ilçesinden büyük ama bir ilçeden öteye gitmeyen bir yüzey; üstünde 1487 metreye çıkan bir tepe, Alto de Garajonay. Sorun yüzeyin küçüklüğü değil, nasıl kıvrıldığı. Ada aslında yaşlı bir yanardağ gövdesi ve milyonlarca yıl boyunca sular bu gövdeyi tekerleğin parmakları gibi merkezden kıyıya doğru oymuş. Ortaya çıkan şeye İspanyolca barranco deniyor: vadi demek yetmez, yarık demek gerekir. Kenarları neredeyse dikey, dibi serin ve ıslak, ağzı denize açık yüzlerce yarık.

Bu coğrafyanın insana ne yaptığını anlamak için bir an için Hermigua'nın üstündeki teraslarda durduğunuzu düşünün. Karşı yakadaki evi görürsünüz. Damındaki kiremidi, kapısının rengini, bahçesindeki muz ağacını görürsünüz. Kuş uçuşu arada belki bir kilometre var. Ama o kapıya varmak için yarığın dibine inip tekrar tırmanmanız gerekir, ki bu da keçi yollarıyla iki, üç, bazen dört saat demektir. Gördüğünüz komşu, bütün gününüzü harcamadan ulaşamayacağınız bir komşudur. Dünyanın çoğu yerinde yakınlık ve erişim aynı şeydir. Burada değildir. Burada göz, ayağın asla yetişemeyeceği yere varır.

İşte Gomera ıslığı, yani silbo gomero, tam bu boşlukta doğdu. İnsan sesi bu araziyi geçemez. Bağırırsanız ses yarığın kayalarına çarpar, dağılır, yüz metre sonra pes bir uğultuya dönüşüp ölür. Islık ölmez. Çünkü ıslık enerjisini tek ve dar bir frekans bandına toplar, kabaca 1000 ile 3000 hertz arasına, yani insan kulağının en keskin duyduğu aralığa. Rüzgârın uğultusu, derenin sesi, yaprakların hışırtısı bu bandın altında ve üstünde kalır. Islık aradan geçer, karşı yamaca çarpar, geri döner ve uygun koşullarda beş kilometre öteye kadar gider. Ada halkı bunu fizik olarak anlatmaz; sadece "ses yorulur, ıslık yorulmaz" der.

Ama burada kritik bir ayrım var ve genellikle yanlış anlaşılır. Gomera ıslığı bir işaret sistemi değildir. Gemilerin düdükle verdiği sinyaller gibi, "bir kere çaldıysa gel, iki kere çaldıysa bekle" mantığında bir şifre dizisi değildir. Bu, İspanyolcanın kendisidir; sadece ses telleri yerine basınçlı havayla, dudakla ve parmakla söylenir. Islıkçı cümleyi kurar, dilbilgisini kurar, kelimeyi kurar; yalnızca her sesin tonunu ve perdesini ıslığa çevirir. Dilbilimci Ramón Trujillo'nun 1970'lerde yaptığı klasik çözümleme, bütün sistemin iki ünlü ve dört ünsüzden oluşan altı birime indirgenebileceğini savunuyordu; daha yeni ölçümler ıslıkçıların aslında bundan fazla ayrım yaptığını, hatta İspanyolcanın beş ünlüsünün hepsini birbirinden ayırt edilebilir biçimde ıslıkladığını gösteriyor. Hangi sayı doğruysa, sonuç aynı: dinleyen kişi bir şifreyi çözmez, konuşmayı duyar.

Yapma biçimi de ustalık ister. Islıkçı bir ya da iki parmağını ağzına sokar, dilini parmağın arkasına yerleştirip havanın geçeceği daracık bir aralık bırakır, öteki elini de yüzünün yanına siper edip bir mini megafon kurar ve sesi karşı yamaca doğru nişanlar. Yakından duyulduğunda rahatsız edici kadar keskindir; ustalar kendi aralarında dururken yüzlerini birbirinden çevirirler, çünkü o keskinlik bir metreden kulağı acıtır.

Islığın bu adada ne kadar eski olduğunu kimse tam bilmiyor, ama ada İspanyol hâkimiyetine girmeden önce de buradaydı. 15. yüzyılda Kanarya seferlerini anlatan Fransız kroniği Le Canarien, yani Kanaryalı adıyla bilinen metin, Gomera halkının "dilleri yokmuş gibi, dudaklarıyla konuştuğunu" yazar. 1632'de basılan bir Kanarya fetih tarihinde Juan de Abreu Galindo daha da ileri gider ve adaya sürülen suçluların dillerinin kesildiğini, ıslığın da bundan doğduğunu anlatır. Bu hikâye uydurmadır, ama uydurmanın kendisi bile bir şeyi ele veriyor: Avrupalı bir kulak, insanın dudakla konuşabileceği fikrini ancak bir cezanın sonucu olarak kabul edebiliyordu.

Islık o yüzyıllarda yalnızca çobanların aracı da değildi. Adanın tarihindeki en sert geceyle anılır. Kasım 1488'de adanın efendisi Hernán Peraza, Gomeralılarla içtiği süt üstüne kurduğu kardeşlik anlaşmasını çiğnediği gerekçesiyle bir mağarada kıstırılıp öldürüldü; isyan ve ardından gelen çok ağır bir bastırma dalgası başladı. Peraza'nın ölümünü anlatan 16. yüzyıl metinleri, bugün hâlâ konuşulan ıslıklı dile dair ilk açık göndermeleri de içerir, çünkü o gece haber adanın bir yakasından öbürüne ıslıkla uçmuştu. Bir dilin tarih kayıtlarına ilk kez bir ayaklanmanın sinyali olarak girmesi, onun ne işe yaradığını da anlatıyor: Gomera ıslığı, görünenin duyulana dönüştüğü, yani bir vadinin iki yakasının tek bir mahalle olduğu bir dünyanın altyapısıydı.

Bu altyapıyı tarih bir savaşla değil, iki küçük icatla çökertti: asfalt ve telefon.

20. yüzyılın ortasına kadar La Gomera'da ulaşım insanın bacağı, keçinin yolu ve katırın sırtıydı. Teraslar eken, keçi güden, muz ve hurma toplayan bir ada ekonomisi vardı ve bu ekonomide ıslık bir folklor unsuru değil, günlük bir alettir. Doğumu, ölümü, pazarı, yağmurun yaklaştığını, bir keçinin kaybolduğunu, doktorun köye geldiğini ıslıkla duyurursunuz. 1960 sayımında adada 30.747 kişi yaşıyordu; bu, kayıtlı tarihin en kalabalık La Gomera'sıdır. Teraslar o nüfusu zar zor doyuruyordu.

Sonra o nüfus gitti. 1950'lerde başlayıp 60'larda sele dönüşen bir göç dalgası adayı boşalttı. Kimi Tenerife'ye, ama asıl kalabalık Atlantik'in öte yakasına, Venezuela'ya gitti. Tek bir on yıl içinde ada nüfusunun üçte birini kaybetti. Bugün La Gomera'da 22 bin civarında insan yaşıyor; yani altmış yılda sekiz bin kişiden fazlası geri gelmedi. Gidenler çoğunlukla gençti, çoğunlukla erkekti ve çoğunlukla ıslığı en iyi kullanan insanlardı: çobanlar, teraslarda çalışanlar, yani dili üreten sınıf.

Kalanlar içinse hayat kolaylaştı, ama tam da kolaylaştığı yerden ıslığın gereği ortadan kalktı. Yarıkları aşan yollar açıldı, tüneller oyuldu, otobüs seferleri başladı. Karşı yakadaki komşu artık dört saat değil, yirmi dakika ötedeydi. Sonra telefon direkleri geldi. Uzağa konuşmak isteyen insan ağzına parmağını sokmak zorunda kalmadı; ahizeyi kaldırdı. Islık, iş olarak işsiz kaldı.

Bir dili bitiren şey genellikle yalnızca lüzumsuzlaşmak değildir; utanç da bitirir. 1960'lardan 80'lere uzanan yıllarda Gomera ıslığı adanın kendi gözünde değer kaybetti. Islık, köylülüğün ve keçi kokusunun sesi sayıldı; şehirli, okumuş, "ilerlemiş" olmanın karşıtı gibi duruldu. Aileler çocuklarının ıslıkla konuşmasını istemediler, çünkü o ses onları geride bıraktıklarını sandıkları hayata bağlıyordu. Böylece dil, aktarılmanın tek doğal yolunu kaybetti: ebeveynin çocuğuna, hiç ders vermeden, sadece yanında yaşayarak aktardığı o yolu. Aynı yıllarda komşu El Hierro adasında benzer bir ıslık geleneği vardı; 1976'ya gelindiğinde orada neredeyse hiç kalmamıştı. La Gomera da aynı yöne gidiyordu. Dili bilenler yaşlanıyor, bilmeyenler büyüyordu ve arada kuşak boşluğu açılmıştı.

Dönüşün nasıl olduğu, bu hikâyenin en şaşırtıcı yeridir. Çünkü ıslığı kurtaran şey ne turizm ne nostalji oldu; okul müfredatı oldu. 26 Haziran 1997'de Kanarya Adaları Parlamentosu, Gomera ıslığının okul programına alınması çağrısını onayladı. Birkaç yıl ders dışı etkinlik olarak denendikten sonra, Temmuz 1999'da ıslık adadaki ilk ve orta öğretimde zorunlu ders oldu. Bunun ne anlama geldiğini bir düşünün: matematik ve coğrafya gibi, karnede yeri olan bir ders. Öğretmenlik yapacak kişiler de hazır değildi, çünkü dili bilenler öğretmen değil, çoban ve çiftçiydi. Isidro Ortiz gibi ustalar sınıfa girdi; araştırmacılarla çalışan, ıslığı hem yapabilen hem anlatabilen bu insanlar müfredatın ilk kaynağı oldular. Ardından zorunlu eğitimi bitirip devam etmek isteyenler için bir Gomera Islığı Okulu kuruldu; amaç sertifikalı eğitmen yetiştirmekti, yani dilin kendi öğretmenini üretebilmesi.

Sonucu 2009'da Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü'nün, yani UNESCO'nun kayıtlarında görüyoruz. 30 Eylül 2009'da Gomera ıslığı insanlığın somut olmayan kültürel mirası listesine alındı. Aynı değerlendirmede ilginç bir tablo da çizilir: adada yaşayan herkes ıslığı anlıyor, ama onu konuşabilenler iki grupta toplanıyor. 1950'den önce doğmuş olanlar ve 1999'dan sonra okula gidenler. Arada kalan kuşak, yani asfaltın ve telefonun çocukları, dili duyuyor ama söyleyemiyor. Bir dilin kesintisi bir sayıma böyle yansıyor: iki uçtan dolu, ortadan oyuk.

Ve burada hüznün asıl kaynağı, dilin ölmesi değil; kurtulurken değişmesidir. Bugün bir Gomeralı çocuk ıslığı öğreniyor, ama onu ihtiyaçtan öğrenmiyor. Cebinde telefon var. Islık artık bir vadiyi aşmak için değil, bir vadinin bir zamanlar nasıl aşıldığını hatırlamak için öğreniliyor. Dil yaşıyor, ama işi değişti: taşıyıcı olmaktan çıkıp taşınan şeye dönüştü.

Yine de adanın kendisi bu dili üreten koşulları tümüyle terk etmedi; sadece sessizleşti.

Sabah erken Garajonay Millî Parkı'na çıkarsanız neden olduğunu anlarsınız. Kuzeydoğudan sürekli esen alize rüzgârları Atlantik'in nemini adanın yüksek sırtlarına çarptırır, nem orada yoğunlaşır ve tepeleri bir bulut tabakasının içine gömer. Ada halkı buna bulut denizi der. İçinde yürüdüğünüz şey ne yağmur ne sistir; havanın kendisinin ıslak olmasıdır. Bu kalıcı nem, dünyanın başka yerinde neredeyse kalmamış bir ormanı burada ayakta tutuyor: laurisilva, yani defne ormanı. Milyonlarca yıl önce Akdeniz çevresine ve Kuzey Afrika'ya yayılmış, sonra buzul çağlarında silinmiş yaşlı bir orman tipinin kalıntısı. Ağaçların gövdeleri likenle kaplı, dallar yatay uzanıyor, ışık yeşil bir perdeden süzülüyor ve ses tuhaf biçimde yakın duyuluyor. Park 1981'de millî park ilan edildi, 1986'da UNESCO'nun Dünya Mirası listesine girdi ve adanın tamamı 2012'de biyosfer rezervi oldu. Aynı yılın ağustosunda park yanmaya başladı; yangın 747 hektarı, yani parkın yüzde 18'ini kül etti ve tam denetim altına alınması neredeyse üç ay sürdü. Yanan ormanın yeniden kendine benzemesi onlarca yıl alacak.

Aşağıya, Vallehermoso tarafına indiğinizde adanın en inatçı zanaatına rastlarsınız. Kanarya hurma ağacının tepesine tırmanan, en üst yaprakları keserek içteki yumuşak beyaz bölgeye ulaşan, oradan her akşam incecik bir katman sıyırıp gece boyunca akan özsuyunu bir oluktan toplayan insanlar var. Topladıkları berrak sıvıya guarapo, yani palmiye suyu deniyor. Bir ağaç iyi gecelerde 12 litre verir. Sonra bu su saatler boyunca yavaşça kaynatılır, suyu uçar, şekeri koyulaşır; 8 litre palmiye suyundan 1 litre miel de palma, yani palmiye balı çıkar. Rengi koyu kehribar, tadı karamelle pekmez arasında, arkada hafif bir duman var. 18. yüzyıl belgelerinde bile adı geçiyor. Aynı ağaç beş yılda bir defadan sık kullanılamaz, yoksa zarar görür; yani bu iş hızlandırılamayan bir iştir. Zorluğu da burada değil aslında: ağaca çıkacak insan bulmakta. Palmiye balına talep artarken, tepeye tırmanan sayısı azalıyor. Adanın birçok şeyi gibi, ürün değil usta kıt.

Islığın mantığı mutfakta da sürüyor: her şey taşınabilir ve dayanıklı olmak zorundaydı. Kavrulup öğütülmüş tahıldan yapılan gofio, çobanın torbasında günlerce bozulmaz. Keçi peyniri, kırmızıbiber, sarımsak ve zeytinyağıyla dövülerek almogrote'ye, yani sürülecek bir peynir ezmesine dönüşür; yaşlanmış peyniri kurtarmanın yoluydu, bugün meze oldu. Teraslardaki su hendeklerinde yetişen su teresi çorbaya girer. Bunlar yoksulluk mutfağının ürünleri, ama yoksulluk mutfağı aynı zamanda en az israf eden mutfaktır.

Ve adanın sesine gelince: burada hâlâ dönenler var. Gomera'nın kendine özgü dansında iki sıra karşı karşıya dizilir, elde çákara denen ağaçtan yapılmış iri çiftler çatlar gibi vurulur, büyük deriden davullar araziyi döven bir tempoya girer ve sıralar birbirinin içinden geçerek döner. Söylenen ezgiler bazen onlarca kıta sürer; kıtayı bir kişi söyler, kalabalık tekrarlar. Islık gibi bu da aslında bir mesafe teknolojisidir: dağ köyünde bir arada olmanın, birlikte ses çıkarmanın yolu.

Dönenlerin bir anlamı daha var. Venezuela'ya gidenlerin bir kısmı, kimi yirmi yıl, kimi otuz yıl sonra adaya döndü. Dönerken yanlarında başka bir aksan, başka yemekler, başka bir kahve alışkanlığı ve karşı kıyıda doğmuş çocuklar getirdiler. La Gomera'nın bugünkü yüzünde o göçün izi var; adanın boşalmasını anlatmak için kullanılan "boşaltılmış İspanya" tabiri burada hem geçerli hem eksik, çünkü ada aynı zamanda geri dönülen bir yer.

Dilin bugüne bakan en beklenmedik kanıtı ise bir laboratuvardan geldi. 2005'te Nature dergisinde yayımlanan bir çalışmada, Manuel Carreiras ve ekibi usta ıslıkçıları manyetik rezonans cihazına soktu ve onlara hem konuşulan İspanyolcayı hem ıslıklanmış İspanyolcayı dinletti. Islığı bilmeyen denekler için ıslık, beynin ses işleyen genel bölgelerinde kaldı; bir melodi, bir gürültü. Islıkçılarda ise ıslık, sol yarımkürede konuşulan dili işleyen aynı bölgeleri çalıştırdı. Yani ıslık, onu bilen bir beyinde müzik değil, dildir. İnsan dilinin ses tellerine ya da ele, hatta belirli bir kanala bağlı olmadığını, yeterince düzenli bir sinyal verildiğinde beynin onu dil olarak kabullendiğini gösteren en net örneklerden biri bu. İşaret dillerinin öğrettiği şeyi, ıslık bir kez daha, başka bir yoldan doğruluyor.

Bugün La Gomera'da bir vadinin kenarında durup beklerseniz, büyük olasılıkla çoban ıslığı duymazsınız. Duyacağınız şey aşağıdaki yolda bir motor, ormanda bir kuş, çok uzakta vapurun kornası olur. Ama bir okul bahçesinin yanından geçerken, teneffüste, parmağını ağzına sokup karşı taraftaki arkadaşına bir cümle fırlatan bir çocuk duyabilirsiniz. O cümlenin içeriği muhtemelen önemsizdir: bekle, geliyorum, top sende. Önemli olan, bir kilometrelik boşluğun üstünden geçmeye devam etmesidir.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.