Anahtarı Tünele Atıp Gidenler: Svalbard

Bölüm metni

Bu kasabada ölmek pratikte yasak: donmuş toprak cesedi çürütmüyor, 1918 gribinin kurbanları hâlâ mezarlarında olduğu gibi yatıyor. Kasabanın dışına çıkacaksanız yanınıza tüfek almanız gerekiyor, çünkü burada insandan çok kutup ayısı var. Ve 2026'nın mayısında birisi son madenin kapısını mühürleyip anahtarı tünelin içine attı.

Uçak alçalmaya başladığında pencereden bakan herkes aynı şeyi fark eder: aşağıda ağaç yok. Çalı yok, tarla yok, yol kenarında otlanan hayvan yok. Kahverengi taş yığınları, yamaçlardan denize doğru akan buz dilleri ve kıyıya vuran kurşuni bir su var. Pist, deniz seviyesinden birkaç metre yüksekte, dünyanın tarifeli sefer yapılan en kuzeydeki havalimanı olarak uzanıyor. Burası 78. paralelin biraz kuzeyi. Kuzey Kutbu'na, Norveç'in başkentine olduğundan çok daha yakınsınız: kutba yaklaşık 1.300 kilometre, Oslo'ya 2.000 kilometreden fazla.

Svalbard, 61 bin kilometrekarelik bir takımada; yani neredeyse Trakya ile İç Anadolu'nun bir bölümünü toplasanız çıkacak büyüklükte. Bu alanın yüzde 60'a yakını buzulla kaplı. Geri kalanı çıplak kaya, taşlı tundra ve yazın birkaç hafta boyunca avuç içi kadar mor çiçek açan incecik bir bitki tabakası. Ağaç yetişmiyor; yetişenler de yerde sürünen, on santimi geçmeyen cüce söğütler. Takımadada yaşayan insan sayısı 3 bini bulmuyor. Yerleşim sınırının dışına çıkan herkesin yanında kutup ayısına karşı caydırıcı bir ateşli silah bulundurması bekleniyor; kasabanın çıkışındaki tabelalarda üçgen içinde yürüyen bir ayı silueti var ve o tabela süs değil.

Yılın ritmi de başka bir gezegene ait gibi. Kasım ortasından ocak sonuna kadar güneş hiç doğmuyor; ufkun altında kalıyor ve kasaba aylarca mavimsi bir alacakaranlığın, sonra tam karanlığın içinde yaşıyor. Nisan sonundan ağustos sonuna kadarsa hiç batmıyor. Gece yarısı sokakta çocuk oynuyor, insanlar pencerelerine kalın perdeler takıyor, uyku saatleri tamamen alışkanlığa kalıyor.

Bu toprakların bilinen tarihi, 1194 tarihli İzlanda yıllıklarında geçen tek bir satırla başlıyor: "Svalbarði bulundu." Soğuk kıyılar anlamına gelen bu ad, yüzyıllarca kâğıt üstünde kaldı. 1596'da Hollandalı denizci Willem Barentsz adaları yeniden gördü ve sivri zirvelerinden ötürü onlara Spitsbergen, yani Sivri Dağlar adını verdi. Ardından balina avcıları geldi; kıyılarda yağ kaynatma kazanları kuruldu, binlerce balina öldürüldü, sonra balinalar bitti ve avcılar çekildi. Rus ve Norveçli kürk avcıları kulübeler kurup kışları tek başlarına geçirdiler. Ama kimse bu yerin sahibi değildi. Hukuken sahipsiz topraktı: bayrak diken, kazan kuran, kulübe yapan oradaydı.

Her şeyi değiştiren şey kömür oldu. 20. yüzyılın başında adaların yamaçlarında yüksek kaliteli kömür damarları bulununca Amerikalılar, İngilizler, Norveçliler, Ruslar ve İsveçliler aynı kıyılara üşüştü. Sahipsiz toprakta madenci kampları yan yana dizildi, aynı damar için birbirini iten şirketler çıktı, kim kime hangi hakla ne yapacağı belirsizdi. Birinci Dünya Savaşı bitip masaya oturulduğunda, Paris'te çözülmesi gereken küçük ama tuhaf bir dosya vardı: kimsenin olmayan bir takımada.

Çözüm 9 Şubat 1920'de imzalandı. Svalbard Antlaşması, takımadanın egemenliğini Norveç'e verdi; ama öyle sade bir egemenlik değil. Antlaşmaya taraf olan bütün ülkelerin vatandaşları burada eşit haklarla oturabilir, balık tutabilir, maden işletebilir, ticaret yapabilir. Takımada askerden arındırıldı; savaş üssü kurulamaz. Toplanan vergiler yalnızca Svalbard'da harcanabilir, Norveç bütçesine aktarılamaz. Antlaşma, son imzacının onayını tamamlamasıyla 14 Ağustos 1925'te yürürlüğe girdi. Aradan geçen bir asırda taraf sayısı 49'a çıktı; Türkiye de bunlardan biri, 2024 Nisan'ında katıldı.

Bu metnin günlük hayattaki karşılığı, dünyanın hiçbir yerine benzemiyor. Svalbard'a gitmek için vize gerekmiyor; oturma izni diye bir şey yok. Teorik olarak yarın valizinizi alıp gidebilir, bir ev kiralayıp iş arayabilirsiniz. Ama madalyonun öbür yüzü sert: burada sosyal güvenlik ağı da yok. İşsizlik maaşı, sosyal konut, uzun süreli bakım yok. Kendinizi geçindiremiyorsanız, kalacak yeriniz yoksa, Norveç'in burada görevlendirdiği vali, yani Sysselmester, sizi anakaraya gönderebilir. Bakıma muhtaç hale gelen yaşlılar da aynı şekilde ayrılıyor. Sonuç, kendiliğinden seçilmiş çok tuhaf bir nüfus: çalışabilen, sağlıklı, çoğu geçici. Ana kasabada 50'den fazla ülkenin vatandaşı yaşıyor. Norveçlilerden sonraki en kalabalık topluluklardan biri Taylandlılar; kutup gecesinin ortasında, eksi 25 derecede, bir Tayland lokantasından buğusu tüten bir tabak çıkması burada gayet olağan.

İnsanların buraya gelme sebebi hiçbir zaman manzara olmadı. 1906'da Michiganlı bir iş adamı, John Munro Longyear, bu yamaçlardaki kömür damarlarını işletmek için bir şirket kurdu ve fiyortun kenarına barakalar dizdi. Yerleşim onun adını aldı: Longyearbyen, yani Longyear kasabası. Birkaç yıl sonra şirket Norveçlilere satıldı, ama ad kaldı.

Longyear kasabası uzun süre bir maden kasabasıydı; şirketin kasabasıydı. Evler, yemekhane, hastane, sinema, hatta kiliseye giden yol bile madenin işiydi. Yamaçlardan aşağı inen tahta iskeleler, teleferik kuleleri ve kömür vagonlarının siluetleri hâlâ kasabanın üstünde duruyor; sökülmediler, anıt gibi bırakıldılar. Bugün kasabaya gelen bir turistin en çok şaşırdığı âdetlerden biri de o yıllardan kalma: otele, müzeye, çoğu dükkâna ve lokantaya girerken ayakkabılarınızı kapıda çıkarıyorsunuz. Sebebi tek kelime: kömür tozu. Madenci eve, yemekhaneye, hastaneye ayağındaki siyah tozu taşımasın diye başlayan bu alışkanlık, madenler kapandıktan sonra da kasabanın terbiyesi olarak kaldı.

O madenlerin sonuncusu, kasabanın 15 kilometre güneydoğusundaki 7 Numaralı Ocak'tı. Elli yıl boyunca çalıştı. Kapatma kararı yıllar önce alınmıştı; 2022'de bitmesi planlanıyordu, Avrupa'daki enerji krizi ömrünü birkaç yıl uzattı. 2025 Haziran'ının sonunda son vardiya yukarı çıktı ve Norveç'in Svalbard'daki kömür üretimi, 100 yılı aşkın bir geçmişin ardından sona erdi. Bundan iki yıl kadar önce, 2023 sonbaharında, kasabanın kömürle çalışan elektrik santrali de kapanmıştı. Madenciler için bu sadece bir iş kaybı değildi; kasabanın niye var olduğuna dair cevabın kaybıydı. Şimdi buraya gelen insanlar turizm, bilim ve lojistik için geliyor. Kömür kasabası, kendisini seyretmeye gelenlerin kasabasına dönüştü.

Kasabanın girişindeki yamaçta, birbirine yakın dikilmiş bir avuç beyaz haçtan oluşan küçük bir mezarlık var. Hiçbirinin tarihi 1950'den yeni değil. Bu mezarlığın hikâyesi, Svalbard'ı dünyadaki en tuhaf yerlerden biri yapan şeyin tam kalbinde duruyor.

1918 sonbaharında, anakaradan gelen Forsete adlı vapur kasabaya yanaştı. Güvertedekilerin neredeyse tamamı İspanyol gribine yakalanmıştı. Ekim ayının ilk haftasında, hepsi o son gemiyle gelmiş yedi genç madenci öldü. Onları gömmek için toprağı kazmak mümkün değildi; donmuş zemini açmak için dinamit kullanıldı. Tabutlar o çukurlara yerleştirildi ve üstleri örtüldü.

Asıl mesele yıllar sonra anlaşıldı. Svalbard'da toprak yüzeyin birkaç santim altından itibaren hiç çözülmüyor; sürekli donmuş durumda. Gömülen bedenler çürümüyor, oldukları gibi kalıyor. Dahası, donma ve çözülme döngüsü mevsim mevsim zemini aşağıdan yukarı doğru itiyor; tabutlar yavaş yavaş yüzeye doğru yürüyor. 1950'de bu durum fark edilince kasabada toprağa gömme işlemi durduruldu. Mezarlık kapandı ve o tarihten sonra kimse oraya gömülmedi. 1998'de bir araştırma ekibi, izinler alınarak o yedi madencinin kalıntılarından örnek aldı ve dokularında 1918 gribinin izlerini buldu; donmuş toprak, seksen yıl boyunca bir salgının imzasını saklamıştı.

Buradan türeyen ünlü bir cümle var: "Longyear kasabasında ölmek yasak." Doğrusu şu ki ölmek yasak değil, yasaklanması da mümkün değil. Yasak olan gömülmek. Kasabada can veren biri anakaraya gönderiliyor; küllerin kalması ise izinle mümkün. Hikâyenin öbür ucu da benzer: kasabada doğum yaptıran bir servis yok. Hastane var, acil müdahale var, ama doğumhane yok. Hamile kadınlar, tahmini doğum tarihinden yaklaşık üç hafta önce uçağa binip anakaradaki Tromsø kentine gidiyor ve bebeklerini orada dünyaya getiriyor. Yani teknik olarak kasabanın neredeyse hiç "buralı" sakini yok: kimse burada doğmadı, kimse burada kalmayacak.

Fiyortun karşı kıyısında, bu geçicilik duygusunun taşa dönmüş bir hali duruyor. Pyramiden, yani Piramit kasabası, arkasındaki üçgen dağdan adını alan bir yerleşim. 1910'da İsveçliler kurdu, 1927'de Sovyetler Birliği satın aldı ve Rus devlet şirketi Arktikugol burayı yalnızca bir maden değil, kutupta bir vitrin olarak inşa etti. Bin kadar madenci ve ailesi yaşadı. Kültür sarayı, spor salonu, kapalı yüzme havuzu, domates ve salatalık yetiştirilen bir sera yapıldı. Çimen bitsin diye anakaradan gemilerle toprak getirildi. Meydana dünyanın en kuzeydeki Lenin büstü dikildi. Kültür sarayının sahnesine, Kızıl Ekim markalı bir kuyruklu piyano kondu; bugün hâlâ dünyanın en kuzeyindeki kuyruklu piyano olarak orada duruyor.

1998'de son kömür çıkarıldı ve karar hızla uygulandı. İnsanlar aylar içinde ayrıldı. Ayrılırken de taşınması zahmetli olan her şeyi bıraktılar: masalardaki evraklar, pencere önlerinde kuruyup kalmış saksılar, dolaplardaki tabaklar, spor salonundaki paslanmış aletler, sınıflardaki haritalar. Piramit kasabasında olan şey terk edilmekten çok dondurulmaktı. Nem düşük, yaz kısa, kimse yok; boya solmuyor, tahta çürümüyor, kâğıt sararmıyor. Yirmi yılı aşkın süredir bir avuç bekçi ve yaz aylarında gelen turist kafileleri dışında orada kimse yaşamıyor ve kasaba, kapatıldığı günün fotoğrafı gibi duruyor. Takımadadaki öbür Rus yerleşimi Barentsburg, yani Barents kasabası hâlâ ayakta; birkaç yüz kişi orada yaşamayı sürdürüyor ve antlaşmanın tanıdığı eşit hak, bugün de Rusya'nın bu kıyıda kalmasının hukuki dayanağı.

Ölüleri çürütmeyen, kasabaları olduğu gibi saklayan bu soğuk, uzun süre yalnızca bir zorluk olarak görüldü. Sonra birileri aynı soğuğa bambaşka bir soru sordu: burada başka ne saklanabilir?

Longyear kasabasının havalimanına yakın bir yamaçta, Plato Dağı'nın, yani yerel adıyla Platåberget'in eteğinden dışarı uzanan dar bir beton dikdörtgen var. Uzaktan bakınca neredeyse bir hata gibi duruyor: kayanın içinden yanlışlıkla çıkmış, ucu kesilmiş gri bir kama. Üst kenarı ve ön yüzü, Norveçli sanatçı Dyveke Sanne'nin tasarladığı aynalı çelik parçaları ve prizmalarla kaplı. Yazın güneşi yakalayıp dağıtıyor, kutup gecesinde ise içine gömülü ince ışıklarla yeşilimsi, soluk bir parıltı veriyor. Kilometrelerce öteden görünen o parıltı dışında, yapının dışarıda görünen her şeyi bundan ibaret. Asıl bina, dağın içinde.

Svalbard Küresel Tohum Kasası 26 Şubat 2008'de açıldı. Kayanın içine 125 metrelik bir tünel oyuldu ve tünelin sonuna üç büyük oda yerleştirildi. Odaların içi mekanik soğutmayla eksi 18 derecede tutuluyor. Elektrik kesilse, soğutma tamamen dursa bile, çevredeki sürekli donmuş zemin sıcaklığın hiçbir zaman sıfırın üstüne çıkmasına izin vermiyor; yani soğuk, makinelerden önce coğrafyanın garantisi. Yapının tamamına Norveç devleti 45 milyon kron, o günün kuruyla yaklaşık 8,8 milyon dolar harcadı. Dünyanın gıda geleceğine kurulan sigorta, orta ölçekli bir köprünün maliyetine mal oldu.

İçeride saklanan şey tohum. Dünyanın dört bir yanındaki gen bankaları, kendi koleksiyonlarının birer yedeğini buraya gönderiyor. Tohumlar dört katmanlı alüminyum folyo paketlere mühürleniyor, kutulara yerleştiriliyor ve raflara diziliyor. Sistemin temeli, bir bankadaki kiralık kasa mantığıyla işliyor: kutular gönderen kurumun malı olarak kalıyor. Norveç devleti o kutuları açamaz, içindekini kullanamaz, bir başkasına veremez. Kutuyu yalnızca sahibi geri isteyebilir. Bugün kasada 1,3 milyonu aşkın tohum örneği var; binanın kapasitesi 4,5 milyon örnek.

En şaşırtıcı yanı da burada başlıyor: o dağın içinde kimse yaşamıyor. Kasanın kapısında nöbet tutan bir ekip, koridorlarında dolaşan bir bekçi yok. Yapı yılda yalnızca birkaç kez, yeni gönderiler geldiğinde açılıyor; kutular yerleştiriliyor, kapı kapanıyor, insanlar aşağı iniyor. Geri kalan zamanda içerisi karanlık, sessiz ve boş. Bu, modern dünyanın alışık olmadığı bir fikir: değeri, kullanılmamasından gelen bir yapı. İnsanlık burada dağın içine bir şey bıraktı, kapıyı çekti ve işe yaramasını hiç istemeden geri döndü.

Buna rağmen kapı bir kez açıldı. 2015'te, kasadan tarihindeki ilk geri çekim talebi geldi. Talebi yapan, merkezi yıllardır Halep'te bulunan ICARDA, yani Kurak Bölgelerde Uluslararası Tarımsal Araştırma Merkezi'ydi. Kurak Bölgeler Merkezi'nin Halep'teki gen bankasında buğday, arpa, mercimek ve nohutun Orta Doğu kökenli 141 bin örneği saklanıyordu; dünyanın en değerli kurağa dayanıklı bitki koleksiyonlarından biri. Savaş çıkınca koleksiyon fiziksel olarak hâlâ oradaydı, ama kimse ona ulaşamıyor, tohumları tazeleyemiyor, ıslahçılara dağıtamıyordu. Yani koleksiyon kaybolmamıştı; işlevsiz kalmıştı. Kurak Bölgeler Merkezi, Svalbard'daki yedeğinden 50 binden fazla örnek geri çekti. Tohumlar Lübnan ve Fas'taki yeni tesislere götürüldü, tarlalarda yeniden ekilip çoğaltıldı ve birkaç yıl içinde, çoğaltılan yeni nesil tohumlar aynı tünele geri yollandı. 2019'da döngü tamamlandı. Kasa, kurulurken akla gelen büyük felaketler için değil, çok daha tanıdık bir sebep için çalıştı: savaş.

Bir diğer sınav da yapının kendisine geldi. 2016 sonu ve 2017 başında, alışılmadık derecede ılık bir mevsim ve yoğun yağışın ardından giriş tünelinin ağzından içeri erime suyu sızdı. Su kasa odalarına ulaşmadı, tünelin başında donup buz kütlesi haline geldi, tohumlar hiçbir zaman tehlikeye girmedi. Ama anlamı rahatsız ediciydi: bütün tasarımın dayandığı varsayım, yani sürekli donmuş zeminin sonsuza dek donmuş kalacağı varsayımı, açılışından sadece dokuz yıl sonra sorgulanmaya başlamıştı. Norveç hükümeti güçlendirme için 100 milyon kron, yaklaşık 13 milyon dolar ayırdı; yani binanın ilk maliyetinin iki katından fazlasını. Giriş tüneli komple betondan yeniden yapıldı, ısı üreten bütün ekipman dağın dışındaki ayrı bir servis binasına taşındı, yamaca drenaj hendekleri kazıldı, su yalıtımı yenilendi. Çalışmalar 2019'da bitti. Kuzey Kutbu bölgesi dünya ortalamasının birkaç katı hızla ısınıyor ve dondurucuyu dondurucu yapan şeyin kendisi, artık bakım isteyen bir parça.

Aynı dağ silsilesinin bir yamacından bir asır boyunca kömür çıkarıldı ve o iş geçen yıl sona erdi. Birkaç kilometre ötedeki yamaca ise tohum kondu. Üstelik bu, dünyanın hiç kimsenin tam olarak sahibi olmadığı, 49 ülkenin eşit söz hakkıyla bağlı bulunduğu, silahlı güç bulundurulamayan bir köşesinde yapıldı. Tohum kasasının orada olmasının asıl sebebi belki de soğuk değil, bu hukuki tuhaflık: insanlık ortak yedeğini, kimsenin kapıyı kilitleyip başkasını dışarıda bırakamayacağı bir yere koydu.

Kimsenin doğmadığı, kimsenin gömülmediği, kimsenin kalıcı olmadığı bir kasabanın yanı başında, içinde tek bir insanın bile yaşamadığı bir dağ duruyor. Kapısı kapalı, ışıkları yanıyor, tünelin sonundaki raflarda bir milyon üç yüz binden fazla paket, eksi 18 derecede bekliyor. Hepsi, henüz doğmamış insanlara verilmiş sessiz bir söz: bir gün bir şey yanlış giderse, buğdayın, arpanın, pirincin ve patatesin nasıl bir şey olduğunu hatırlatacak biri olacak. Ve o paketlerin hiçbirine dokunulmaması, bu hikâyenin mutlu sonu sayılacak.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.