Sınırın Bu Yanında Kalan Tanrılar: Kalaş Vadileri

Bölüm metni

1895'te bir emirin orduları dağların öteki yüzünü kılıçla din değiştirtti; o toprağın adı bile değişti, Kafiristan'dan Nuristan'a. Aynı halkın bu yakada kalan üç vadisi, cetvelle çizilmiş bir sınır yüzünden tanrılarını, şarabını ve ölülerini gömme biçimini koruyabildi. Peki bir inancı yüz otuz yıl ayakta tutan şey gerçekten o çizgi miydi?

Çitral'den güneye doğru yola çıktığınızda asfalt bir süre daha sizinle gelir, sonra sessizce biter. Ayun'un üstünde, dağın kaburgasına oyulmuş 40 kilometrelik bir cip yolu başlar; bir yanınızda dik kaya, öbür yanınızda aşağıda köpüren, buzul suyundan beyazlamış bir dere. Sürücüler bu yolu kış açılmadan önce, bahar selleri gelmeden geçmeyi tercih eder. Boğaz daralır, daralır, sonra birden açılır: ceviz ağaçları, dut ağaçları, kayalıkların arasına yamalar gibi serpilmiş mısır ve darı tarlaları, ve yamacın üstünde üst üste binmiş düz damlar. Hindukuş'un bu kıvrımında, Afganistan sınırına birkaç kilometre mesafede, Pakistan'ın Hayber Pahtunhva eyaletine bağlı üç vadi var: Bumburet, Rumbur ve Birir. Dünyada Kalaş halkının kaldığı yerler bunlar; başka yok.

Vadilerin mimarisi bir arazi kıtlığı itirafıdır. Ekilebilir her karış toprak kutsal sayıldığı için evler düzlüğe değil yamaca kurulur, kat kat, biri ötekinin omzuna basarak. Duvarlar yassı taşların kiriş üstüne sıra sıra dizilmesiyle yükselir, çatıyı kalın sedir direkleri taşır; üstüne dal, şist ve toprak gider. Sonuç şu: alttaki evin damı üstteki evin avlusudur. Çocuklar bir komşunun tavanında oynar, kadınlar bir başkasının tavanında ceviz kırar, kışın kar kürenen yer de aynı damdır. İçeride zemin dövülmüş topraktır, ocak açıktır, duvarlar kuşaklar boyu birikmiş isten kadife gibi siyahtır.

Buraya ilk kez gelen herkesin gözü önce kadınların giyimine takılır, çünkü o giyim bir kimlik beyanıdır. Yazın el dokuması siyah pamuk, kışın kalın siyah yün bir entari; beline rengârenk kuşak; boynunda kat kat kırmızı boncuk dizisi. Başlıksa işin ağırlık merkezi: siyah yünden yapılmış, deniz kabuklarıyla, düğmelerle, boncuklarla kaplanmış, tepesine renkli tüy dikilmiş bir taç. 1,5 ile 2 kilo arasında gelir ve günlük işlerde de başta durur. Deniz kabukları bu dağların binlerce kilometre uzağındaki okyanuslardan gelir; vadide hem servetin hem korumanın işareti sayılır.

Kalaşa dili Hint-Ari dil ailesinden, en yakın akrabası Çitral'in yaygın dili Hovar. Bu dilde dünya iki kutup arasında kurulur: bir yanda temiz, kutsal, yukarı olan; öbür yanda kirli, dünyevi, aşağı olan. Yüksek yaylalar, keçi ağılları ve keçinin kendisi en üst uçtadır; vadi tabanı, doğum, kan ve ölüm öbür uçta. Bu ayrım soyut bir inanç maddesi değil, bir yerleşim planı: köyün yukarısında Sajigor gibi tanrılara ayrılmış açık hava sunakları durur, ardıç dumanıyla arınma orada yapılır, keçi orada kurban edilir, kanı ateşe serpilir. Köyün aşağı ucunda ise başali var; kadınların ay hâlinde ve doğumda kaldığı ev. Erkeklerin eşiğinden geçmesi yasaktır. Doğumun tanrıçası Dezalik'in alanı orasıdır ve vadinin en güçlü, en dokunulmaz yapısı, en "kirli" sayılan yer olmasıyla aynı şeydir.

Köyün ortasında, oymalı ahşap direkleri olan geniş bir salon bulunur: cestak han. Aile, soy ve evlilik tanrıçası Cestak'ın evi, aynı zamanda sülalelerin toplanma yeri, kışın dans edilen kapalı alan. Yazın dans dışarıda, çarso denen düzlükte olur. Tanrıların listesi uzundur; yaratıcı ve öteki dünyanın efendisi Dezau, ekinlerin ve savaşın tanrısı Mahandeo, Rumbur'da sunağı olan Sajigor. Ama bu halkın gerçek yerçekimi tanrı adlarında değil, takvimde: yılı bayramlar ölçer.

Mutfak da aynı takvimin ürünüdür. Keçi peyniri ve dövülmüş ceviz karıştırılarak yapılan ekmek, güz boyunca damlarda kurutulan dut, mısır, darı, kayısı. Ve şarap. Pakistan'da evinde üzüm şarabı yapmasına izin verilen tek topluluk Kalaşlar; mantığı basit, üzüm kutsalsa ondan çıkan da kutsaldır. Şişelerin ağzı mısır koçanıyla tıkanır, şarap bayramda suyla seyreltilerek içilir. Birir vadisinde bu işin bir de hukuku var: belirli bir güne kadar hiç kimse, kendi bağından bile olsa, üzüm ve ceviz toplayamaz. Yasağı köyün görevlendirdiği bir bekçi denetler, çiğneyene ceza kesilir. Yaz başında keçilerini yüksek yaylalara çıkaran çobanlar eylülde aşağı indiğinde, vadinin yaşlılarından biri asmadan ilk salkımı koparır ve Pul denen bir günlük bayramla yasak kalkar. Hasat, tek tek ailelerin değil vadinin kararıdır.

Ölüler de bu coğrafyanın içinde kalır. Kalaşlar ölülerini toprağa gömmek yerine özel mezarlıklara, yer üstünde duran ceviz ya da sedir ağacından tabutlara koyarlardı. Varlıklı ya da saygın kişilerin mezarının başına gandau dikilirdi: insan boyunda, ata heykeli. Atlı, silahlı, elleri belinde; ölenin vadideki yerini bir daha unutulmayacak biçimde ilan eden ahşap bir hafıza. Mezarlıkta kargalar dolaşır; çünkü karga atalardır ve sol elle beslenir. Bu dünyanın adı bir zamanlar bu üç vadiden çok daha büyük bir haritanın adıydı. O haritanın başına ne geldiğini anlamadan, bugün burada neyin kaldığı anlaşılmaz.

19. yüzyıl boyunca Hindukuş'un bu bölgesi dışarıdan tek bir adla anılıyordu: Kafiristan, yani kâfirler ülkesi. Adı veren içeridekiler değildi; çevredeki Müslüman hanlıklar ve onların ardından gelen Avrupalı haritacılardı. Ad kabaydı ama bir gerçeği tarif ediyordu: Afganistan'ın kuzeydoğusundaki ve Çitral'in batısındaki vadilerde, birbirine dilce ve inançça akraba, çok tanrılı, keçi güden, şarap yapan, ahşap heykel diken onlarca topluluk yaşıyordu. Bugünkü Kalaşlar o dünyanın geniş kıyısından arta kalan küçük bir parçadır. Kafiristan'ın bazı toplulukları Çitral'in hükümdarına, Mehter'e vergi veriyor, onun üstünlüğünü kabul ediyordu. Bu belirsiz, esnek, dağa göre kurulmuş bağlılıklar düzeni, kâğıt üzerinde çizilen tek bir çizgiyle sona erdi.

12 Kasım 1893'te, Hindistan'daki İngiliz yönetiminin Kâbil'e gönderdiği Mortimer Durand ile Afganistan emiri Abdurrahman Han bir sınır anlaşması imzaladılar. Durand Hattı diye bilinen çizgi, Hindukuş'un sırtından geçerek vadileri böldü. Kafiristan'ın büyük kısmı Afgan tarafında kaldı; Çitral'e bağlılık ilişkisi hükümsüz hâle geldi. Hattı çizenlerin niyeti iki imparatorluk arasına bir tampon koymaktı; sonucu, aynı tanrılara tapan köylerin iki ayrı kaderin iki yanına düşmesi oldu.

Abdurrahman Han, "Demir Emir" diye anılan bir hükümdardı ve kendi tarafında kalan her karışta otoritesini kurmaya kararlıydı. 1895 kışında Kafiristan'a yürüdü. Kendi hatıratında bölgeyi 40 günde aldığını yazar. Fetihten sonra halkın İslam'a geçişi zorla uygulandı ve bölgenin adı değiştirildi: Nuristan, yani nur ülkesi. Yeni ad, dayatılan dönüşümü ilan ediyordu. Nuristan'ın dilleri bugün de yaşıyor; eski bayramları, sunakları, tanrı adları ise bir kuşak içinde kayıt dışı kaldı, ancak araştırmacıların derlediği hatıralarda kalabildi.

Çizginin öbür yanında, Çitral'e bağlı üç vadide ise aynı kılıç inmedi. Bölgeyi 18. yüzyıldan beri yöneten Katur hanedanı ve özellikle Mehter Şuca ül-Mülk, Kalaşları din değiştirmeye zorlamadı; vadilerin yaşlıları bugün de bunu minnetle anar, çünkü yerel baskıların önüne bu koruma geçmişti. Ama koruma eşitlik değildi. İnancında kalan Kalaşlar ayni vergi ödedi, karşılıksız angarya işlerde çalıştırıldı, tabi bir halk olarak muamele gördü. Yani sınırın bu yanında kalanlar tanrılarını korudular; bedeli, kendi vadilerinde ikinci sıraya yerleşmek oldu.

Bu arada Kafiristan adı Avrupa'da başka bir hayal kurmuştu. Hindukuş'un göbeğinde, açık renk gözlü, şarap yapan, Müslüman olmayan bir halk fikri, Büyük İskender'in geri dönmeyen askerlerinin torunları hikâyesine çok uygun düştü. Hikâye o kadar güçlendi ki zamanla vadilerin kendi anlatısına da sızdı. Oysa genetik araştırmalar bu senaryoyu desteklemiyor. Yapılan çalışmalar ne baba hattında ne ana hattında Makedonya kökenli yakın bir katkı bulabildi; bulunan şey çok daha eski bir izolasyon ve sert bir nüfus darboğazı. Kalaşlar, binlerce yıl boyunca çevresinden ayrı kalmış, kadim bir Avrasya nüfusunun dağda sıkışıp kalmış bir kolu. Yani vadinin asıl hikâyesi, dışarıdan ödünç alınan soy efsanesinden çok daha eski ve çok daha kendine ait. Ne ki o efsane bir işe yaradı: dünyanın gözünü buraya çevirdi. Ve dünyanın bakışı, 20. yüzyıl boyunca bu vadilere hem yardım hem baskı taşıdı.

Haritanın küçülmesi 1893'te bitmedi. 1940'lara kadar Kalaşlar üç değil beş vadide yaşıyordu; güneydeki Cincaret Kuh ve Urtsun da onlarındı. O iki vadi 20. yüzyıl içinde elden çıktı. Bugün geriye kalan üç vadide Kalaşlar, kendi adlarını taşıyan topraklarda azınlık durumunda: 2023 sayımına göre vadi nüfusunun yüzde 23 dolayı. Rakamların kendisi de hassas bir mesele. Yaygın tahminler Kalaş sayısını 3 bin ile 4 bin arasında verir; 2023 sayımında Kalaşa dilini anadili olarak bildirenler ise 7 bin 466 kişi çıktı. İki sayı arasındaki boşluk tam olarak hikâyenin kendisidir: dili bilmekle inancı sürdürmek artık aynı şey değil. Din değiştiren bir Kalaş annesinin dilini konuşmaya devam eder, ama bayramın birinci haftasına giremez.

Kaybın en somut hâli ahşaptadır. Mezar başlarındaki ata heykelleri, yani gandaular, sanat piyasasında değer kazanınca vadilerden sökülüp götürüldü. Yalnızca Rumbur'un köylerinden 40'tan fazla gandau çalınıp yurt dışına satıldı. Hırsızlık süreklileşince insanlar yeni heykel yapmayı bıraktı; ölünün başına dikilen şey artık bir anıt değil, bir risk olmuştu. Vadilerde kalanların çoğu yerinde değil: Lahor, Peşaver, Karaçi ve Çitral müzelerinde, Londra'daki British Museum, yani İngiliz Müzesi gibi koleksiyonlarda. Son yıllarda Bumburet'in Brun köyünde Faizi Kalaş adlı bir adam babası ve amcası için iki gandau diktirdi; bir geleneğin yeniden başlatılması tek tek insanların inadına kalmış durumda.

Vadilerin dışarıya açılması da tek yönlü olmadı. 2001'de Bumburet'te bir kültür merkezi ve müze inşasına başlandı; 2005'te tamamlandı. Kalaşa Dur, yani Kalaş Evi adını alan yapı, Yunan Gönüllüleri adlı sivil toplum kuruluşunun çalışmasıyla, öğretmen Athanasios Lerounis'in öncülüğünde ve Yunan devletinin kalkınma yardımıyla yükseldi; geleneksel mimariyi örnek alan, vadinin kendi nesnelerini topladığı bir ev. 7 Eylül 2009 gecesi yirmi kadar silahlı adam bu binayı bastı ve odasında uyuyan Lerounis'i kaçırdı. Sekiz ay esaret, sonra serbest bırakılma. Lerounis Atina'ya döndü; vadiye bir daha Yunan gönüllüsü gelmedi. Yapı ayakta, iş yarım kaldı. Sonraki yıllarda devlet koruması arttı, şiddet olayları azaldı; Pakistan Yüksek Mahkemesi Kalaşları anayasanın azınlık hükümleri kapsamında korumaya aldı. 2017'de Vazir Zada, Hayber Pahtunhva eyalet meclisine giren ilk Kalaş oldu. Vadinin dağdan aşağı bakan tarihinde ilk kez, masada bir sandalye vardı.

Ama bu halkın ayakta kalıp kalmadığını ölçen gerçek sınav, aralığın ortasında, kar yolu kapattıktan sonra yapılıyor. Çavmos, Kalaş yılının en ağır bayramı; 7 Aralık'ta başlar, 22 Aralık'ta biter. Tarlalar bitmiş, peynir, meyve, tahıl kışlık olarak yerine konmuştur. İlk hafta tamamen vadiye aittir; dışarıdan kimse alınmaz. O hafta arınma haftasıdır: kadınların ve çocukların üstünde ateşten bir dal gezdirilir, erkekler için dehar denen din adamının ardıç dumanıyla yürüttüğü ayrı bir ateş töreni yapılır. Arınmamış ve törenden geçmemiş kimse içeri giremez. Gençler yetişkinliğe kabul edilir, yeni yıl ilan edilir. İnanışa göre bu sırada tanrı Balimain, Kalaşların mitolojik anayurdu olan Tsyam'dan gelip vadiyi dolaşır. İkinci hafta kapı açılır: müzik, dans, çok sayıda keçi kurbanı, şarap. Bu kısım herkese açıktır, fotoğraflanan kısım da budur.

Üç vadinin bugününü anlamak isteyen biri turistin gördüğü ikinci haftaya değil, kimsenin göremediği birinci haftaya bakmalı. Çünkü siyah entariyi, boncuğu, deniz kabuklu başlığı taşımak bir folklor gösterisine dönüşebilir; bir vadinin aralık ayında kendi kapısını bir hafta kapatabilme gücü dönüşemez. Sınırın bu yanında kalan şey bir kostüm değil, bir takvimdi. Kafiristan'ın adı silindi, Nuristan'ın sunakları söndü, beş vadi üçe indi, mezar taşının yerindeki ahşap atalar müze vitrinlerine taşındı. Geriye, Hindukuş'un kar tutmuş bir kıvrımında, yer üstünde duran tabutların arasında dolaşan kargalar ve aralık ayının o ilk haftasında yanan ardıç ateşi kaldı. O ateş yandıkça yıl Kalaş takvimine göre dönmeye devam ediyor.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.