Panama Kanalı'nın Unuttuğu Liman: Valparaíso

Bölüm metni

Bir zamanlar Atlantik'ten Pasifik'e geçen her gemi buraya uğrardı. Bir gün okyanusun öbür ucunda bir kanal açıldı ve gemiler bir daha gelmedi. Geriye kırk iki tepeye tutunmuş, birbirine tahta asansörlerle bağlanmış, her yangından sonra evini yine yamaca kuran bir şehir kaldı.

Bir yelkenli düşünün. Atlantik'in güneyinde haftalardır yol alıyor. Güverte buz tutmuş, halatlar donmuş, tayfaların parmakları çatlamış. Önlerinde dünyanın en korkulan geçidi var: Horn Burnu. Burada batı rüzgârları hiç dinmez, dalgalar bir binanın boyunu bulur. Gemi bu geçidi atlatırsa, kuzeye dönüp Şili kıyısı boyunca yükselirse, bir sabah karşısına amfitiyatro gibi dizilmiş tepeler çıkar. Yamaçlara yapışmış evler, koyda demirlemiş gemiler, rıhtımda bağıran hamallar. Burası Valparaíso. 19. yüzyılın büyük bölümünde bir denizci için bu manzaranın anlamı basitti: Hayatta kalmıştı.

Şehrin adı İspanya'dan gelir. Rivayete göre 1536'da bu koya ulaşan İspanyol kaptan Juan de Saavedra, burayı kendi memleketindeki bir köyün adıyla anmıştır. O günlerde koyda yerli Changolar balık tutup küçük kayıklarıyla dolaşıyordu. Birkaç yıl sonra, 1544'te Pedro de Valdivia burayı iç kesimdeki yeni başkent Santiago'nun limanı ilan etti. Ama sömürge döneminin Valparaíso'su sessiz bir yerdi. İspanyol tacı ticareti sıkı denetliyordu ve liman, birkaç depodan, bir kiliseden, korsan baskınlarına karşı birkaç tabyadan ibaretti.

Her şeyi bağımsızlık değiştirdi. Şili 1818'de bağımsızlığını ilan ettikten sonra limanlarını dünyaya açtı. Valparaíso, Pasifik'in Amerika kıyısında Horn Burnu'ndan ya da Macellan Boğazı'ndan geçen gemilerin uğradığı ilk büyük limandı. Atlantik'ten gelen her gemi su, odun, erzak almak, hasarını onarmak, tayfasını dinlendirmek zorundaydı. Valparaíso bu ihtiyacın tam ortasına yerleşti. Kısa sürede depolar, sigorta şirketleri, bankalar, konsolosluklar açıldı. Gemilerin getirdiği mallar burada depolanıyor, sonra Peru'ya, Ekvador'a, Kaliforniya'ya dağıtılıyordu.

Genç Charles Darwin de bu limana uğrayanlar arasındaydı. Beagle 1834'te koya demirlediğinde Darwin, kayalık tepelere tutunan beyaz evleri ve geride yükselen And Dağları'nın karlı zirvelerini not defterine geçirmişti. Ama şehrin asıl kalabalığı bilim insanları değil, tüccarlardı. İngilizler gelip ticaret evleri kurdu. Almanlar, Fransızlar, İtalyanlar, Hırvatlar onları izledi. Her topluluk kendi kilisesini, okulunu, kulübünü açtı. Bugün bile tepelerde Anglikan ve Lüteriyen kiliselerinin kuleleri Katolik çan kuleleriyle yan yana durur. Şehrin 1827'de kurulan gazetesi El Mercurio de Valparaíso, yani Valparaíso Merkürü, bugün İspanyolca dünyasında hiç kesintisiz yayımlanan en eski gazete olarak bilinir. Valparaíso Merkürü'nün ilk sayfaları, büyük ölçüde gemi giriş çıkışlarını ve navlun fiyatlarını duyuruyordu. Şehir okyanusla nefes alıyordu.

1840'ta yeni bir ses duyuldu limanda: buhar düdüğü. Amerikalı girişimci William Wheelwright'ın kurduğu Pacific Steam Navigation Company, yani Pasifik Buharlı Gemi Kumpanyası, Şili ve Peru adlı iki gemiyle kıyı boyunca düzenli seferler başlattı. Rüzgâra bağlı yelkenlilerin yerini artık takvimle yola çıkan buharlılar alıyordu. Pasifik Buharlı Gemi Kumpanyası'nın merkezi Valparaíso'daydı. Wheelwright'ın heykeli bugün hâlâ şehirde, denize bakarak durur.

Sonra 1848'in sonunda Kaliforniya'dan altın haberi geldi. Altına koşan binlerce kişi San Francisco'ya ulaşmak için Horn Burnu'nu dolanıyor, yolda Valparaíso'ya uğruyordu. Şili unu, Şili şarabı, Şili kerestesi Kaliforniya'ya taşındı. Pek çok Şilili de şansını denemek için gemilere bindi. Liman bu yıllarda o kadar zenginleşti ki ona "Pasifik'in Mücevheri" denmeye başladı.

Bu zenginlik düz bir arazide değil, denize inen dar bir şeritte ve onu çevreleyen kırk kadar tepede büyüdü. Aşağıda, dar sahil düzlüğünde bankalar ve gümrük vardı. Yukarıda tüccarların konakları ve işçilerin evleri. Bu iki dünyayı birbirine bağlamak için Valparaíso, kendine özgü bir çözüm buldu: dik raylar üzerinde, halatla çekilen küçük kabinler. Şehrin ilk füniküleri 1883'te açıldı ve sonraki yıllarda sayıları otuz kadara ulaştı. Kimi yalnızca birkaç düzine metre tırmanıyordu, kimi neredeyse dik bir uçurumu aşıyordu. Polanco asansörü ise bambaşkaydı: Yolcular önce dağın içine açılmış uzun bir tünelden yürüyor, sonra dikey bir asansörle tepeye çıkıyordu. Ahşap kabinlerin gıcırtısı, denizden esen tuzlu rüzgâr, raylardaki karşı kabinle yarı yolda karşılaşmak. Valparaíso'nun gündelik hayatı böyle bir ritimle akıyordu.

Bir şehir bu kadar hızla ve bu kadar yoğun ahşap yapılarla büyüyünce, ateş her zaman yakınındadır. 1850'nin son günlerinde çıkan büyük bir yangından sonra, 1851'de Valparaíso'da Şili'nin ilk itfaiye teşkilatı kuruldu. Üstelik gönüllüydü. Tüccarlar, katipler, zanaatkârlar alarm çalınca işlerini bırakıp hortumlara koşuyordu. Bu gönüllü itfaiye geleneği bugün de bütün Şili'de sürer ve hikâyenin sonunda neden önemli olduğunu göreceğiz.

Valparaíso'nun düşüşü tek bir günde olmadı, ama tarihçiler genellikle iki tarihi birlikte anar. Birincisi 16 Ağustos 1906 akşamıdır. O gece şehri, büyüklüğü 8'in üzerinde tahmin edilen bir deprem sarstı. Sahil düzlüğündeki binalar çöktü, ardından çıkan yangınlar günlerce sürdü. 3 bin civarında insan hayatını kaybetti. Şehir yeniden kuruldu. Yıkılan mahallelerin yerine taş ve betondan daha sağlam binalar yükseldi, liman yeniden çalıştı. Ama bu yeniden doğuşun ömrü kısa olacaktı.

İkinci tarih, depremden 8 yıl sonra gelir: 15 Ağustos 1914. O gün binlerce kilometre kuzeyde, Orta Amerika'nın dar kıstağında, Ancon adlı bir yük gemisi Atlantik'ten Pasifik'e geçerek Panama Kanalı'nı resmen açtı. Bir zamanlar Horn Burnu'nu dolanmak zorunda olan gemiler artık haftalarca kısalan bir yolla, fırtınaların yüzünü görmeden iki okyanus arasında geçebiliyordu.

Aslında uyarı işaretleri çok önce gelmişti. 1855'te Panama'da kıstağı boydan boya geçen bir demiryolu açılmış, yolcuların ve değerli yüklerin bir kısmı Güney Amerika'yı dolaşmaktan vazgeçmişti. Buharlı gemiler büyüdükçe yakıt ikmalinde de daha az durağa ihtiyaç duyar olmuştu. Ama kanal bambaşka bir şeydi. Valparaíso'nun ekonomisi, bir ikmal durağı olmak üzerine kuruluydu. Gemiler artık güneyden gelmeyince, kalan trafiğin önemli bölümü de Valparaíso'ya uğramadan kuzeydeki limanlara yöneldi.

Kanal açıldığı ay Avrupa'da Birinci Dünya Savaşı da başlamıştı. Şili'nin ikinci büyük zenginlik kaynağı olan güherçile, yani gübre ve barut yapımında kullanılan doğal nitrat, savaş yıllarında Almanya'da geliştirilen sentetik üretimle değerini yitirmeye başladı. 1929'daki büyük ekonomik buhran da bu yarayı derinleştirdi. Valparaíso'nun bankaları birer birer merkezlerini başkent Santiago'ya taşıdı. Yabancı ticaret evleri kapandı ya da küçüldü. İngiliz aileler, Alman tüccarlar şehri bırakıp gitti.

Bu çöküşü bir binada görmek mümkündü. Tepelerdeki bazı konaklar, sahipleri gidince bölünüp kiraya verildi. Tek bir ailenin oturduğu salonlarda artık birkaç aile yaşıyordu. Bakımsız kalan duvarların sıvası döküldü, ahşap balkonlar çürüdü. Şehrin evlerinin pek çoğu dalgalı sac levhalarla kaplanmıştı. Ucuz, hafif ve denizin nemine karşı dayanıklı bu malzeme, yoksulluğun da işaretine dönüştü. Halk arasında anlatılan bir hikâye var: Valparaíso evlerinin rengârenk boyalı olması, limana gelen gemilerden artan boyaların tepelerde kullanılmasındandır. Bunu kanıtlayan bir belge yok, ama hikâyenin yaşaması bir şeyi gösteriyor: Valparaíso halkı elindekiyle yetinmeyi ve yine de güzel yaşamayı öğrenmişti.

Fünikülerler de yavaş yavaş sustu. Bakım masrafları ödenemedi, kabinler kilitlendi, raylar paslandı. Otuz kadar hattan bugün ancak bir avuç düzenli olarak çalışıyor. Kapanan her fünikülerle birlikte tepeler biraz daha yalnız kaldı. Sahil düzlüğüne inmek, yaşlılar için yüzlerce basamaklık bir yolculuğa dönüştü.

Ama şehir tümüyle sessizliğe gömülmedi. Valparaíso'nun liman kültürü, yoksullaşmanın içinde kendine yeni bir dil buldu. Barlar, denizcilerin ve işçilerin buluştuğu meyhaneler, sabaha kadar çalınan cueca ve bolero şarkıları. Şehrin mutfağı da bu dünyadan doğdu. Yerel anlatıya göre Valparaíso'da ortaya çıkan chorrillana, büyük bir tabağa yığılmış patates kızartmasının üzerine kızarmış et, soğan ve yumurta konarak yapılır ve tek başına bir grubun karnını doyurur. Bir masada paylaşılır, uzun gecelerin yemeğidir. Limanın balıkçıları ise sabahları tuttukları kongre balığından kalın, sebzeli bir çorba pişirirdi. Pablo Neruda bu çorbaya bir övgü şiiri yazacak kadar severdi onu.

Neruda'nın adı burada tesadüf değil. Şair, 1961'de Cerro Bellavista, yani Güzel Manzara Tepesi'ndeki dar, çok katlı bir evi kendine yuva yaptı. Pencereleri limana bakıyordu. Valparaíso'yu yazarken onun dağınıklığını, merdivenlerini, yağmur sonrası çamurlu sokaklarını anlattı. Şehir, gücünü yitirmiş ama ruhunu kaybetmemiş bir yer olarak artık şairlerin, ressamların, kaçak gibi yaşamayı sevenlerin şehriydi. 20. yüzyılın ikinci yarısında Valparaíso, Şili'nin en yoksul büyük şehirlerinden biri olmasına rağmen, aynı zamanda en çok yazılan ve resmedilen şehriydi.

Ama tepelerin bir yarası daha vardı ve onu kimse şiirle iyileştiremezdi. Şehrin tepeleri arasında, quebrada adı verilen derin vadiler uzanır. Bu vadilerin dibinde kuru otlar, okaliptüs ağaçları, zamanla birikmiş çöpler ve plansız büyümüş derme çatma evler bulunur. Yazın kuru rüzgârı bu vadilerden yukarı doğru eser. Bir kıvılcım, bir rüzgâr, ve yangın yamaçları bir bacadan yukarı tırmanan alev gibi tırmanır. 1851'de gönüllü itfaiyecileri doğuran o tehlike, hiç gitmemişti.

12 Nisan 2014, cumartesi öğleden sonrası. Şehrin üst kesimlerinde, yerleşimin ormanla buluştuğu bir noktada yangın başladı. Güçlü rüzgâr alevleri vadiler boyunca taşıdı ve yangın kısa sürede birkaç tepeye birden yayıldı. Gece çöktüğünde, Valparaíso'nun yukarı mahalleleri aşağıdan bakanlara yanan bir dağ gibi görünüyordu. Gönüllü itfaiyeciler günlerce çalıştı. Yangın söndürüldüğünde 15 kişi hayatını kaybetmiş, 2 bin 900 kadar ev yok olmuş, 12 binden fazla insan evsiz kalmıştı.

Yanan yerler, turistlerin bildiği kartpostal Valparaíso'su değildi. Tepelerin en üst kısımlarında, çoğu kendi elleriyle evini inşa etmiş işçi ailelerin mahalleleriydi bunlar. Kimi tapusuz arazide, kimi sel yataklarının hemen kenarında yaşıyordu. Yangın, şehrin eski sorununu, yani yoksulluğun yamaçlara itilmesini, bir gecede bütün ülkenin gözü önüne serdi.

Sonraki haftalarda olanlar, Valparaíso'nun belki de en güçlü yanını gösterdi. Şili'nin dört bir yanından binlerce gönüllü kente geldi. Öğrenciler kürek ve el arabasıyla kül ve moloz taşıdı. Kiliseler, okullar, futbol kulüpleri yardım toplama merkezine dönüştü. Mahalle sakinleri, devletin geçici konutlarını beklerken kendi evlerinin iskeletini yeniden kurmaya başladı. Yeniden inşa kolay olmadı. Konut programları yavaş ilerledi, bazı aileler yıllarca geçici barınaklarda yaşadı, vadilerin temizlenmesi ve yangın güvenliği için yapılması gerekenler hâlâ tartışılıyor. Ama yamaçlar boş kalmadı. Yeni evler yükseldikçe, onlar da Valparaíso'nun geleneksel renklerine boyandı. Sarı, turkuaz, mercan kırmızısı. Yanık bir yamacın üstüne çakılan ilk renkli sac levha, bir tür direniş işaretiydi.

Bu renklerin şehrin kimliğine dönüşmesi aslında daha eskiye dayanır. 1990'ların başında, Güzel Manzara Tepesi'nde ilginç bir proje başlamıştı: Museo a Cielo Abierto, yani Açık Hava Müzesi. Bir üniversite girişimi olarak ortaya çıkan bu projede, aralarında Roberto Matta gibi tanınmış Şilili ressamların da bulunduğu sanatçılar, tepenin dolambaçlı sokaklarındaki duvarlara büyük resimler yaptı. Açık Hava Müzesi'nin bileti yoktu, kapısı yoktu. Ziyaretçiler, insanların çamaşır astığı balkonların altından geçerek eserlere bakıyordu.

Bu tohum, sonraki yıllarda bütün şehre yayıldı. Bugün Valparaíso, Latin Amerika'nın sokak sanatı başkentlerinden biri sayılıyor. Cerro Alegre, yani Neşeli Tepe'nin dar merdivenlerinde, her basamağa bir renk boyanmış piyano tuşlarını andıran basamaklar var. Bir duvarda dev bir balina, öbüründe denize bakan yaşlı bir balıkçı yüzü, bir başkasında Neruda'nın dizelerinden bir parça. Sanatçıların bir kısmı izin alarak, bir kısmı gecenin karanlığında çalışıyor. Ev sahipleri bazen duvarlarını kendileri sanatçılara açıyor, çünkü boyalı bir duvara yazıyla karalanmaz, aksine korunur. Yangından sonra yeniden kurulan mahallelerde de sanatçılar yeni duvarlara resimler yaptı. Kayıp, böylece görünür bir hafızaya dönüştü.

Şehrin dünya tarafından yeniden keşfedilmesi bu sanatla da sınırlı kalmadı. 2003'te UNESCO, Valparaíso'nun tarihi liman mahallesini Dünya Mirası listesine aldı. Gerekçe tam da bu hikâyeydi: 19. yüzyılda küreselleşmenin ilk dalgasında doğmuş, farklı göçmen topluluklarının izlerini taşıyan, fünikülerleri ve tepelere tırmanan sokaklarıyla benzersiz bir liman şehri. Liste, şehre hem gurur hem de yeni sorumluluklar getirdi. Tarihi binaların korunması pahalıydı, turizm bazı mahallelerde kiraları yükseltti ve eski sakinleri dışarı itmeye başladı. Valparaíso, kendi güzelliğinin bedelini de tartışan bir şehir oldu.

Siyaset de şehre geri döndü. 1990'da Şili'nin Ulusal Kongresi, başkent Santiago'dan Valparaíso'daki yeni ve görkemli bir binaya taşındı. Böylece bir zamanlar bankalarını kaybeden şehir, ülkenin yasalarının yapıldığı yer oldu. Liman da hâlâ çalışıyor. Bugün Şili'nin en büyük konteyner limanı güneydeki San Antonio olsa da, Valparaíso rıhtımlarında hâlâ vinçler dönüyor, kruvaziyer gemileri yanaşıyor, meyve ve şarap yüklü konteynerler dünyaya gidiyor. Bir zamanların ikmal durağı, artık küresel ticaretin sıradan bir halkası. Ama sıradanlığın içinde bir yeniden doğuş saklı.

Her yıl 31 Aralık gecesi, Valparaíso'nun koyunda Şili'nin en büyük havai fişek gösterilerinden biri yapılır. Yüz binlerce insan tepelere, balkonlara, merdivenlere doluşur. Gece yarısı, koyun üstünde ışıklar patlar ve denizdeki gemilerin düdükleri hep birlikte öter. O anda tepelerden bakan biri, bir zamanlar Horn Burnu'nu atlatan denizcilerin bu koyu ilk gördüklerinde hissettiklerini belki biraz anlayabilir.

Valparaíso, Panama Kanalı açıldığında kaybetti. Gemiler başka yollara döndü, para başka şehirlere gitti. Ama şehir, kendi değerini artık geçen gemilerin sayısıyla ölçmüyor. Fünikülerlerin gıcırtısıyla, duvarlardaki resimlerle, yangından sonra yeniden çakılan renkli sac levhalarla ölçüyor. Dünya onu unutmuş olabilir. Valparaíso ise kendini hiç unutmadı.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.