Mahkûmların Kurduğu Dünyanın Sonu: Ushuaia

Bölüm metni

1520'de Macellan'ın gemicileri karanlık bir kıyıda yüzlerce ateş gördü ve bu toprağa "Ateş Toprakları" adını verdi. O ateşler, kanolarının içinde alev taşıyan Yağanlarındı. Dört yüz yıl sonra aynı kıyıda bir şehir kuruldu ve onu taş taş, kütük kütük mahkûmlar ördü. Bugün o şehirden Antarktika'ya gemiler kalkıyor ama Yağan dilini anadili olarak konuşan son kişi artık yok.

Sabah, Beagle Kanalı'nın üzerinde griyle gümüş arası bir ışık var. Su, rüzgârın eline göre bir koyu yeşile, bir kurşun rengine dönüyor. Kuzeyde karlı dağların sivri sırtları, kasabanın renkli çatılarına yukarıdan bakıyor. Güneyde, kanalın öbür kıyısında Şili'ye ait adalar alçak, koyu bir çizgi gibi uzanıyor. Ushuaia'nın ilk görüntüsü bu: dağla deniz arasında sıkışmış, yamaca tutunmuş, sanki daha güneye gidecek yer kalmadığı için orada durmuş bir kasaba.

Bu kıyıların bir kasabadan çok önce bir halkı vardı. Kendilerine Yámana diyen, dışarıdan gelenlerin Yağan diye andığı insanlar en az 6 bin yıldır bu kanalların, koyların ve adaların arasında yaşıyordu. Yağanların evi kara değil denizdi. Ağaç kabuğundan, balina kemiğinden ve hayvan tendonlarından yaptıkları kanolarla bir koydan ötekine geçer, yolculuğun büyük kısmını suyun üstünde geçirirlerdi. Bu kanoların en şaşırtıcı yanı içlerinde taşıdıkları şeydi: ateş. Teknenin ortasına serilen bir çamur ve çakıl tabakasının üzerinde, ıslak, rüzgârlı, buz gibi bir denizin ortasında bile sönmeyen bir ateş yanardı. Ateş yakmak bu iklimde zor iş olduğu için onu söndürmemek, taşımak, kıyıya çıkınca yeniden canlandırmak hayati bir beceriydi.

1520'de Macellan'ın gemileri bu sulardan geçtiğinde, Avrupalı denizciler karanlık kıyılarda yükselen sayısız duman ve alev gördü. Bu görüntü, takımadaya kalıcı adını verdi: Tierra del Fuego, yani Ateş Toprakları. Adın içindeki ateş, aslında Yağanların ve komşu halkların ocaklarıydı. Dünyanın bu köşesi, kendisini ilk kez görenlere yerlilerin ısınma çabasıyla tanıtılmış oldu.

Yağanların gündelik hayatı, dışarıdan bakanlara neredeyse imkânsız görünecek kadar zorlu bir dengeye dayanıyordu. Kadınlar kanoyu kullanır, çoğu zaman dondurucu suya dalıp midye ve deniz kestanesi toplardı. Erkekler zıpkınla fok ve deniz aslanı avlardı. Bedenlerini hayvan yağıyla kaplayarak soğuğa ve rüzgâra karşı korurlardı. Kasabanın çevresinde, kıyı boyunca hâlâ yeşil tümsekler görürsünüz. Bunlar yüzyıllar boyunca yenen kabuklu deniz canlılarının artıklarından oluşmuş yığınlar, yani bir tür yemek arşivi. Arkeologlar bu tümseklerde katman katman bir halkın hayatını okuyor: hangi mevsimde ne yendiğini, hangi koya ne sıklıkla dönüldüğünü.

Avrupa'nın bu insanlarla en meşhur karşılaşması 19. yüzyılın başlarında yaşandı. İngiliz araştırma gemisi Beagle'ın kaptanı Robert FitzRoy, 1830'da birkaç Fuegolu yerliyi İngiltere'ye götürdü. Bunlardan biri, İngilizlerin Jemmy Button adını verdiği genç bir Yağandı. Birkaç yıl sonra onu memleketine geri getiren yolculukta gemide genç bir doğa bilimci de vardı: Charles Darwin. Kanala bugün adını veren de işte bu gemi oldu. Ama kanalın gerçek sahipleri için asıl kırılma, bu kısa ziyaretlerden değil, ardından gelen kalıcı yerleşimden doğdu.

1869'da İngiliz Anglikan misyonerleri bu koyda bir misyon kurdu. Kısa süre sonra buraya yerleşen Thomas Bridges, Yağanların arasında yaşadı, dillerini öğrendi ve yıllar içinde 30 binden fazla kelime içeren bir Yağanca sözlük derledi. Bu sözlük, bir dilin ne kadar zengin olabileceğinin kanıtı olarak bugün hâlâ anılıyor. Yağancada deniz, rüzgâr, akıntı, kıyı ve akrabalık için o kadar ince ayrımlar vardı ki, dışarıdan "ilkel" diye bakılan bu halkın dünyayı aslında son derece hassas bir gözle okuduğu anlaşılıyordu. Kasabanın adı da bu dilden geliyor. Ushuaia, kabaca "batıya doğru derinlemesine sokulan koy" anlamına geliyor. Haritaya bakınca tarifin ne kadar yerinde olduğunu görürsünüz.

Misyonun yanına bir devlet geldi. 1884'ün 12 Ekim'inde Arjantin donanmasından Augusto Lasserre komutasındaki bir filo koya demir attı, bayrak çekildi ve bir alt valilik kuruldu. Ushuaia resmî doğum tarihini bu günden alır. Arjantin için mesele açıktı: bu uzak, rüzgârlı ucun sahipliğini göstermek, oraya insan yerleştirmek gerekiyordu. Ama kim gelirdi? Bu kadar uzağa, bu kadar soğuğa, hemen hemen hiçbir altyapısı olmayan bir koya gönüllü yerleşimci bulmak kolay değildi. Cevap, birkaç yıl sonra, kimsenin gönüllü olmadığı bir yerden geldi.

Buenos Aires'ten yaklaşık 3 bin kilometre uzakta, kaçışın neredeyse anlamsız olduğu bir yer, devlet gözünde ideal bir hapishaneydi. Kuzeyde aşılmaz dağlar ve ormanlar, güneyde ve doğuda buz gibi bir deniz. Kaçan biri nereye gidebilirdi? 1896'da ilk mahkûmlar Ushuaia'ya getirildi. Ardından adanın doğusundaki askerî cezaevi de buraya taşındı ve 1902'de büyük bir yapının temeli atıldı: Cárcel de Reincidentes, yani Mükerrer Suçlular Hapishanesi.

Burada tarihin en tuhaf ironilerinden biri yaşandı. Hapishaneyi mahkûmlar kendi elleriyle inşa etti. Taşı onlar taşıdı, harcı onlar kardı, duvarları onlar ördü. Yaklaşık 20 yıl süren inşaatın sonunda, bir merkezden yıldız gibi açılan beş uzun pavyon ortaya çıktı. Merkezdeki bir gardiyan, bütün koridorları tek bakışta görebiliyordu. 380 hücre, her biri tek kişi için tasarlanmış dar odalar. Ama zamanla bu hücrelere ikişer kişi sıkıştırıldığı, mahkûm sayısının 500'ü, 600'ü aştığı oldu. İnsanlar, içinde yaşayacakları kafesi kendileri yapmıştı.

Ama Ushuaia'yı bugün gördüğümüz şehre çeviren şey, mahkûmların yalnızca hapishaneyi değil, kasabanın kendisini de kurmuş olmasıdır. Cezaevi, kasabanın elektrik santraliydi; ilk elektrik ışıkları onun jeneratörlerinden geldi. Fırını, kasabanın ekmeğini pişirdi. Matbaası, marangozhanesi, demirhanesi, terzihanesi vardı. Mahkûmlar yol yaptı, iskele yaptı, köprü yaptı. Kasabanın ilk telefon hatları, ilk itfaiyesi bu duvarların arasında örgütlendi. Bir dönem Ushuaia'da sivil nüfus o kadar azdı ki, kasaba bir hapishanenin çevresinde yaşayan bir köy gibiydi. Sakinlerin önemli bir kısmı gardiyanlar, memurlar ve aileleriydi.

Her sabah ormana bir tren giderdi. Başta ahşap raylar üzerinde öküzlerin çektiği vagonlar, sonra dar hatlı küçük bir buharlı lokomotif. Vagonlarda baltalı, testereli mahkûmlar otururdu. Gün boyu dağ eteklerindeki ağaçları keser, akşam odunla dolu vagonlarla geri dönerlerdi. Bu odun, hapishanenin sobalarını, kasabanın ocaklarını, tüm yapıların kerestesini sağlıyordu. Bugün bile o vadide dolaşırsanız, kesilmiş ağaçlardan kalan alçak kütüklerin oluşturduğu bir mezarlık görürsünüz. Soğuk iklimde ağaçlar çok yavaş çürüdüğü için, kütükler bir asır sonra hâlâ yerinde duruyor. O sessiz kütük tarlası, binlerce adamın günlerinin tanığı gibi.

Hapishanenin içindeki hayat, coğrafyanın zorluğuyla birleşince ağır bir cezaya dönüşüyordu. Kışın gündüzler birkaç saate iniyor, rüzgâr taş duvarların arasından içeri sızıyordu. Kayıtlar ve sonradan anlatılanlar, sert disiplinden, hastalıklardan, uzun yalnızlıktan söz ediyor. Mahkûmların ailelerinden binlerce kilometre uzakta olması cezanın görünmeyen bir parçasıydı. Ziyarete gelmek, o yıllarda haftalar süren bir deniz yolculuğu demekti.

Bu duvarların ardında Arjantin tarihinin farklı yüzleri bir araya geldi. Ağır suçlardan hüküm giymiş kişiler vardı. Bunlardan biri, çocuk yaşta işlediği cinayetlerle ülkeyi sarsan, halkın Petiso Orejudo diye andığı Cayetano Santos Godino'ydu. 1944'te burada öldü. Aynı koridorlarda siyasi mahkûmlar da yürüdü. Anarşist Simón Radowitzky, 1909'da Buenos Aires polis şefi Ramón Falcón'u öldürmekten hüküm giydi ve yıllarını Ushuaia'da geçirdi. 1918'de kaçmayı başardı ama birkaç gün içinde Şili sularında yakalanıp geri getirildi. Sonunda 1930'da affedildi. Onun hikâyesi, buradan kaçmanın ne kadar imkânsız olduğunu gösteren en bilinen örnektir. 1930'larda ise iktidarla ters düşen bazı politikacılar ve aydınlar, bir süre bu uzak kıyıya sürgüne gönderildi. Yazar Ricardo Rojas da onlardan biriydi ve bu adalar üzerine yazdıklarıyla bölgenin doğasını ve insanlarını edebiyata taşıdı.

Hapishane büyürken, bu toprakların asıl sahiplerinin hikâyesi sessizce sona yaklaşıyordu. Yerleşimle birlikte gelen kızamık gibi salgınlar, Yağanların bağışıklığı olmayan topluluklarını kırıp geçirdi. 1880'lerde birkaç bin kişi olduğu tahmin edilen nüfus, yüzyıl dönerken birkaç yüze indi. Kanoların içinde taşınan ateşler bir bir söndü. Bir halkın binlerce yılda kurduğu deniz hayatı, birkaç on yılda dağıldı. Kasabanın inşasında ter dökenler mahkûmlardı. Ama kasabanın ortaya çıkışının bedelini en ağır ödeyenler, adı bu koya verilmiş olan insanlardı.

1947'de hapishane bir kararnameyle kapatıldı. Mahkûmlar başka yerlere nakledildi, binaları donanma devraldı. Bugün yapı bir müze. Pavyonların çoğu düzenlenmiş, hücrelerin içine fotoğraflar, belgeler, maketler konmuş. Ama bir pavyon bilerek olduğu gibi bırakılmış. Duvarlarında soyulan boyalar, tavandan sızan ışık, nemli taşın kokusu. Orada durduğunuzda, kasabanın bugünkü neşeli renklerinin altında nasıl bir temel yattığını anlarsınız.

Hapishanenin kapanmasından sonra Ushuaia uzun bir süre kendine yeni bir neden aradı. Mahkûmların çalıştığı atölyeler sustu, kasaba küçüldü. Asıl dönüşüm 1970'lerde geldi. Arjantin, bu uzak bölgeye insan çekmek için 1972'de özel bir vergi teşvik yasası çıkardı. Ateş Toprakları'nda üretim yapan şirketlere tanınan ayrıcalıklarla, elektronik montaj fabrikaları kuruldu. Ülkenin dört bir yanından işçiler, aileler geldi. Yamaçlara yeni mahalleler tırmandı, kasaba hızla büyüdü. Bugün Ushuaia'da 80 bin civarında insan yaşıyor. Bir zamanlar zorla getirilen insanların kurduğu yere, artık iş, maaş ve yeni bir hayat için gönüllü olarak geliniyor.

Ama Ushuaia'nın karakterini belirleyen hâlâ coğrafya. Burada hava, bir günün içinde dört mevsimi birden yaşatabilir. Sabah güneş, öğlen yatay yağan karla karışık yağmur, akşamüstü yine berrak bir gökyüzü. Batıdan esen rüzgârlar, okyanusun hiçbir kara parçasına çarpmadan dünyanın etrafında dolanmasıyla güçlenir. Denizciler bu enlemlere "kükreyen kırklar", "öfkeli ellilikler" der. Kasabanın çevresindeki ağaçlar bunu bedenleriyle anlatır. Kimi dallar rüzgârın yönünde öyle eğilmiştir ki ağaç, yere yatmış bir bayrağa benzer.

Kasabanın hemen arkasında yükselen Martial Dağları'nın yamacından bir buzul sarkar. Yazın patikadan yukarı çıkanlar, bir yanda buzu, öbür yanda bütün kanalı görür. Batıda, Ateş Toprakları Milli Parkı'nın ormanları, turbalıkları ve sessiz koyları başlar. Mahkûmların odun taşıdığı demiryolunun bir kısmı bugün yeniden çalışıyor. Tren del Fin del Mundo, yani Dünyanın Sonu Treni, o eski hattın izini sürerek ziyaretçileri küçük buharlı lokomotifle vadinin içine götürüyor. Vagonların penceresinden aynı kütük tarlası görünüyor. Ama artık vagonlarda balta değil, fotoğraf makinesi var.

Yerel sofraya oturduğunuzda, bu kıyının denizle kurduğu ilişkiyi tadarak anlarsınız. Kasabanın simgesi centolla, yani güneyin dev kral yengeci. Uzun, dikenli bacakları olan, kırmızımsı kabuklu bu canlı, kanalın soğuk, derin sularından çıkarılır. Restoranların vitrinlerindeki akvaryumlarda canlı olarak bekletilir. Etinin hafif tatlı, temiz bir deniz tadı vardır. En sade hâliyle haşlanıp tereyağıyla yenir. Bir başka seçenek, sıcak bir güveçte peynirle fırınlanmasıdır. Yengecin yanında soğuk derin sulardan gelen bir başka balık, merluza negra da menülerin yıldızıdır. Etli, yağlı, beyaz bir et. Karada ise Patagonya'nın imzası olan kuzu öne çıkar. Bütün bir kuzu, demir bir haça gerilip saatlerce ateşin yanında yavaş yavaş pişirilir. Bir zamanlar kanoların içinde sönmesin diye korunan ateş, şimdi restoran pencerelerinin ardında, şişlerin arkasında yanıyor.

Ushuaia, kendini "dünyanın sonu" olarak tanıtmayı sever. Limandaki tabelalar, pasaportlara basılan hatıra damgaları, dükkânların adları hep bu iddiayı tekrarlar. Aslında kanalın öbür kıyısında, Şili'deki Puerto Williams daha güneydedir. Ama Ushuaia, bu unvanı nüfusu ve kendine güveniyle sahiplenmiştir. Bu "son" fikrinin edebiyatta da bir karşılığı var. Jules Verne, yaşamının son yıllarında yazdığı ve ölümünden sonra yayımlanan bir romanında, Ateş Toprakları'nın doğusundaki bir adada bulunan deniz fenerini konu alır. Bu roman Türkçede Dünyanın Sonundaki Fener adıyla bilinir. Verne'in ilham aldığı fener, Ushuaia'nın kurulduğu yıllarda yakılmış küçük bir ışıktı ve bugün kasabadaki müzede onun bir kopyası sergileniyor. Hapishanenin, denizcilik tarihinin ve bu kurgusal fenerin aynı çatı altında anlatılması tesadüf değil. Hepsi, bu ucun dünyanın geri kalanı için ne kadar uzak ve gizemli olduğunu anlatıyor.

Ama Ushuaia için "son" kelimesi aslında bir başlangıç anlamına da geliyor. Limandan güneye yaklaşık 1000 kilometre uzakta Antarktika Yarımadası var. Arada dünyanın en çalkantılı denizlerinden biri olan Drake Geçidi uzanıyor. Her yıl Kasım ile Mart arasındaki güney yazında, Antarktika'ya giden gezi gemilerinin büyük çoğunluğu bu limandan kalkıyor. Sabahları kanalın kıyısında, buz kırıcı gövdeli, beyaz ve turuncu gemiler sıraya dizilir. Kalın montlu yolcular, son kez kahve içmek için kafelere dağılır. Akşam olunca gemiler tek tek kanala çıkar, kasabanın ışıkları arkalarında küçülür. İki gün sonra yolcuların önünde buzdağları, penguen kolonileri ve insan eli değmemiş beyaz bir kıta belirecektir.

Bu limana gelenler arasında bilim insanları da var. Araştırma gemileri, malzeme yüklü kargo gemileri, buzul uzmanları, iklim araştırmacıları. Bir zamanlar dünyanın unutulmuş köşesi olan Ushuaia, şimdi gezegenin geleceğini anlamaya çalışan insanların uğrak noktası. Kanalda ilerleyen bir araştırma gemisi, bir asır önce odun taşıyan mahkûm trenleriyle aynı manzaraya bakıyor. Ama çok başka bir amaçla.

Kasabanın kendi geçmişiyle ilişkisi de yavaş yavaş değişiyor. Yağanların hikâyesi artık yalnızca bir kayıp hikâyesi olarak değil, bir varoluş hikâyesi olarak da anlatılıyor. Yağanca konuşan son anadili konuşucusu Cristina Calderón, 2022'de kanalın karşı kıyısındaki Puerto Williams'ta 93 yaşında hayatını kaybetti. Ondan geriye, torunlarıyla birlikte derlediği sözcükler, öyküler ve kayıtlar kaldı. Bugün Yağanların soyundan gelen aileler, kanocu atalarının deniz bilgisini, kabuk yığınlarının anlattıklarını, bu kıyıya verdikleri adları yeniden hatırlatıyor.

Akşamüstü, kanalın sularına eğik bir ışık vurduğunda, Ushuaia'nın üç katmanı aynı anda görünür. Kıyıda, binlerce yıllık kabuk tümsekleri. Kasabanın göbeğinde, mahkûmların ördüğü taş duvarlar. Limanda ise beyaz kıtaya gitmeye hazırlanan gemiler. Rüzgâr hâlâ batıdan esiyor, dağlar hâlâ aynı karla kaplı. Değişen, bu kıyıya neden gelindiği. Kimi zaman bir halkın evi, kimi zaman bir devletin sürgün yeri, şimdi de dünyanın en uzak yerine bakmak isteyenlerin kapısı. Ushuaia, bütün bu hikâyeleri sırtında taşıyarak, sonun ötesine açılan bir eşik olarak yaşamaya devam ediyor.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.