Çalgısız Dans Eden Adalar: Faroe

Bölüm metni

Kuzey Atlantik'in ortasındaki bu adalarda bir düğünde ne keman var ne davul. Yalnızca el ele tutuşmuş yüz kişi, ayaklarıyla tutturdukları ritim ve sabaha kadar söylenen iki yüz kıtalık bir şarkı var. Yazı dilleri ellerinden alındığında Faroeliler dillerini yazmadılar, dans ederek ezberlediler.

Kasım sonunda Kuzey Atlantik'te gün çok kısadır. Öğleden sonra üçte ortalık kararmaya başlar, rüzgâr bir an bile durmaz. Böyle bir akşam, İskoçya ile İzlanda arasındaki on sekiz adalık takımadada, bir köy salonunun kapısı açılır. İçeriden ne keman sesi gelir ne akordeon ne de davul. Duyduğunuz tek şey ayak sesleri ve onlarca insanın aynı ezgiyi bir ağızdan söylemesidir. Tahta zemin ritmi tutar, insan sesi de ezgiyi taşır. Burası Faroe Adaları. Avrupa'nın Orta Çağ'da danslarla birlikte söylediği baladlar kıtanın neredeyse her yerinde unutulurken, bu adalarda kesintisiz yaşamayı sürdürdü.

Dansın kuralı basittir. İnsanlar el ele tutuşur, bir halka kurar. Halka sola doğru iki adım atar, sağa doğru bir adım geri gelir. Böylece çember yavaş yavaş döner, kalabalık arttıkça kıvrılıp yılan gibi salonun içinde dolaşır. Ortada sahne yoktur, seyirci de yoktur. Kapıdan giren halkaya katılır. Çocuk yaşlının elini tutar, köyün balıkçısı öğretmenin yanına girer. Ritmi veren tek çalgı topuklardır. Bir müzikolog bu dansa çalgısız diyebilir, ama adalılar için eksik bir şey yoktur, çünkü asıl çalgı sözün kendisidir.

O söze kvæði denir. Kvæði uzun, anlatı yüklü baladlardır. Bazıları yüzlerce dizeye ulaşır ve bir oturuşta söylenmesi saatler sürer. Halkayı skipari denen bir öncü yönetir. Skipari dizeleri ezberden söyler, halka da her kıtanın sonunda gelen nakaratı, adalıların niðurlag dediği bölümü hep birlikte tekrarlar. Konu ağırlaşınca adımlar sertleşir, kahraman düşmanına yaklaşınca eller daha sıkı kavranır. Dans anlatılan hikâyenin bedenle verilen karşılığıdır. Bu yüzden iyi bir halka sözü dinler. Dansçılar yalnızca adım saymaz, hikâyenin nereye gittiğini de takip eder.

Bu baladların neden burada hayatta kaldığını anlamak için dilin geçmişine bakmak gerekir. Yüzyıllar boyunca adaların yazı dili Danimarkacaydı. Kilise Danimarkaca vaaz verirdi, mahkeme ve resmî yazışmalar da Danimarkacaydı. Halkın konuştuğu Faroe dilinin ise yerleşik bir yazımı yoktu. Dil kâğıtta yaşayamayınca kulakta ve hafızada yaşadı. Uzun kış gecelerinde ezberden söylenen kvæði'ler, yazıya geçmemiş bir dilin sözlüğü, dilbilgisi ve tarih kitabı oldu. Bir kuşak bir sonrakine kelimeleri, eski kalıpları ve unutulmaya yüz tutmuş sözcükleri dansın adımlarıyla birlikte aktardı. Halka gerçek anlamda bir zincirdi ve dilin kendisini taşıyordu.

18. yüzyılın sonlarında Jens Christian Svabo adlı bir adalı, bu baladları ilk kez sistemli olarak kâğıda geçirmeye başladı. 19. yüzyılda derleme çalışmaları büyüdü. Danimarkalı halkbilimci Svend Grundtvig ile Faroeli Jørgen Bloch'un öncülüğünde dev bir el yazması derlemesi oluşturuldu. Bu derleme sonradan Corpus Carminum Færoensium, yani Faroe Türküleri Külliyatı adıyla basıldı. Külliyatta yüzlerce balad ve on binlerce dize yer alır. Aynı dönemde, 1846'da Venceslaus Ulricus Hammershaimb Faroe dili için bir yazım düzeni ortaya koydu. Bugün adalarda okunan, yazılan ve okullarda öğretilen dilin temeli bu düzendir. Önce şarkı vardı, yazı onun arkasından geldi.

Baladların konuları da şaşırtıcı ölçüde geniştir. Bazıları Kuzey efsanelerine uzanır ve ejderha öldüren Sigurd'un hikâyesini anlatır. Bazıları Charlemagne'ın şövalyelerini konu alır. Bazıları ise yalnızca bir köyde anlam taşıyan küçük olaylardan söz eder. Bu son türe tættir denir. Tættir hicivli şarkılardır ve çoğu zaman gerçek bir köylüyü, onun bir aptallığını ya da cimriliğini dile dolar. Halka dönerken hicvedilen kişinin de halkanın içinde olması mümkündür. Dans topluluğun hem belleği hem de mahkemesidir.

Bu geleneğin en tanınmış örneklerinden biri Ormurin langi, yani Uzun Yılan'dır. 19. yüzyılın başında Jens Christian Djurhuus tarafından yazılan bu balad, Norveç kralı Olaf Tryggvason'un aynı adı taşıyan savaş gemisini ve kralın son deniz savaşını anlatır. Uzun Yılan iki yüzyıl boyunca köy salonlarında dans edildi. 2002'de Faroeli bir heavy metal grubu onu elektrik gitarlarla yeniden yorumlayınca baladı Avrupa'nın başka köşelerindeki gençler de dinlemeye başladı. Asıl yeri yine de halkadır. Her yıl 29 Temmuz'da adaların ulusal bayramı Ólavsøka kutlanır. O gece başkentin limanında yüzlerce kişi geceyarısını geçe kadar el ele, çalgısız dans eder.

Halka kırk dakika dönüp sonunda dağıldığında insanlar dışarı çıkar ve yüzlerine yine o rüzgâr çarpar. Adalarda her şey, şarkıdan sofraya kadar, o rüzgârla birlikte biçimlenir.

Faroe köylerinde dolaşırken evlerin yanında, çoğu zaman bir yamaca ya da deniz kıyısına bakan küçük ahşap kulübeler görürsünüz. Duvarları dikey çıtalardan yapılmıştır ve çıtaların arasında parmak kalınlığında boşluklar vardır. Adalılar bu kulübeye hjallur der. Türkçede ona kurutma kulübesi diyebiliriz. Kulübenin bütün işi rüzgârı içeri almaktır. Soğuk, tuzlu ve nemli deniz havası çıtaların arasından girer, içerideki eti ve balığı aylarca yalar, sonra öbür taraftan çıkar.

Adalarda tarih boyunca odun neredeyse hiç olmadı. Ağaç yetişmeyen bu yamaçlarda eti tütsülemek pek mümkün değildi, tuz da uzun süre pahalı ve kıttı. Yine de kışa hazırlanmak zorunluydu. Çözümü rüzgâr ve sabır getirdi. Sonbaharda kesilen koyunun butları kurutma kulübesine asılır ve orada kışı, baharı, bazen yazı da geçirir. Bu sürede et yalnızca kurumaz, dışarıdan içeriye doğru yavaş yavaş değişir. Ilık ve rutubetli günlerde mayalanır, sert ayazda kendini toplar. Bu ara aşamaya ræst denir. Kelime hem bir tadı hem de bir süreci anlatır: et biraz ekşir, biraz keskinleşir ve kendine özgü, olgun bir koku kazanır. Süreç sonuna kadar götürüldüğünde ortaya skerpikjøt çıkar. Skerpikjøt koyu renkli, sertleşmiş, ince ince kesilip ekmeğin üstünde yenen rüzgâr kurusu bir koyun etidir.

Bu tadı bir dışarlıklıya anlatmak zordur. İlk lokma çoğu kişiyi şaşırtır, ikincisi düşündürür. Adalılar içinse bu, sofrada bir mevsimin tadına bakmaktır. Hangi yamaçta otlayan koyunun, hangi kulübede, ne kadar tuzlu bir rüzgârla olgunlaştığı tadından anlaşılır. Her ailenin kulübesi farklı bir yöne bakar, her köyün havası başkadır. Bu yüzden ræst bir yerin imzası gibidir. Aynı yöntem balıkta da kullanılır, hatta koyunun iç yağı bile mayalanıp sertleştirilir ve kurutulmuş balığın yanında sos gibi kullanılır. Sofraya gelen şey, adaların kıtlıkla yaptığı uzun bir pazarlığın sonucudur.

Bu sofranın merkezinde koyun vardır, çünkü adaların adı da ondan gelir. Faroe adının, eski İskandinav dilinde koyun anlamına gelen kelimeden türediği ve Koyun Adaları demek olduğu yaygın kabul görür. Bugün takımadada yaklaşık 54 bin insan yaşar ve koyunların sayısı insanlardan fazladır. Yeşil yamaçlara dağılan, bazen yol ortasında umursamazca durup arabaları bekleten bu hayvanlar manzaranın ayrılmaz parçasıdır. Her koyunun kulağında sahibini gösteren bir kesik işareti bulunur. Bu işaretler kuşaklar boyunca kayıt altında tutulmuş ve toprak hakkıyla birlikte miras kalmıştır. Bu açıdan koyunun kulağı da bir tapu belgesidir.

Koyunlar 2016'da adaları dünyaya tanıtan bir hikâyenin de kahramanı oldu. O sırada dünyanın büyük bölümü dijital haritalarda sokak sokak gezilebiliyordu, ama Faroe yolları bu görüntülerde yoktu. Turizm ofisinde çalışan Durita Dahl Andreassen sıradışı bir fikir geliştirdi. Birkaç koyunun sırtına güneş enerjili, 360 derece çekim yapan kameralar yerleştirildi ve hayvanlar her zamanki gibi otlamaya bırakıldı. Kameraların kaydettiği görüntüler, yani yamaçlar, uçurum kenarları, sis içindeki vadiler ve arada bir başka bir koyunun meraklı yüzü, internete yüklendi. Projeye Sheep View, yani Koyun Görünümü adı verildi. Adalılar bunu haritacılık dünyasına tatlı bir sitem olarak sundu: siz gelmezseniz biz kendi haritamızı koyun gözüyle çizeriz. Sitem karşılık buldu. Harita şirketi adalara kendi sırt çantası kameralarını ödünç gönderdi ve adalıların kendileri yollarını kayda geçirdi.

Koyun Görünümü'nün komik bir yanı olduğu doğru, ama altında ciddi bir gerçek yatar. Adalar yüzyıllar boyunca dış dünyanın haritasında bir kenar notu gibi kaldı. Yerliler kendi yerlerini her zaman başka bir gözle gördüler. Onlar için bir yamaç, oradaki otlağın kime ait olduğuyla, hangi patikadan sürünün indirildiğiyle ve hangi kayadan denize bakıldığıyla tanımlanır. Harita kâğıttan önce insanların ve hayvanların yürüdüğü izlerde vardı.

Bu izler zorlu bir coğrafyada yürünür. Adalarda yerleşim neredeyse her zaman denize dönüktür, çünkü iç kesimler diktir, çıplaktır ve rüzgârın keyfine bırakılmıştır. Köyler fiyortların ağzına, küçük koyların kıyısına, bazen de denizden yüzlerce metre yükselen uçurumların dibindeki dar düzlüklere kurulmuştur. Bir köyden ötekine gitmek uzun süre ya tekneyle ya da sisli dağ geçitlerinden yürüyerek mümkündü. Bazı geçitlerde yolu kaybetmemek için kuşaklar boyunca taş yığınları dikildi. Bunlar yerden yükselen, sisin içinde birbirini gösteren işaretlerdi. Rüzgâr hem eti olgunlaştırdı hem yolcuyu sınadı. Adalılar onunla savaşmak yerine onunla yaşamayı öğrendi.

Bu yaşamın ritmi yavaştır. Kulübede asılı et aylarca bekler, kvæði saatlerce söylenir, sürü sonbaharda bir kez toplanır. Sabır burada bir erdem olmanın ötesinde bir hayatta kalma yöntemidir. Bu sabrın bir istisnası vardır, ve o an geldiğinde köyün bütün ritmi bir anda değişir.

Bir yaz günü bir balıkçı ufukta siyah, parlak sırtların suyun üstünde yükselip alçaldığını görür. Bunlar pilot balinalarıdır, yani onlarca, bazen yüzlerce bireyden oluşan sürüler hâlinde göç eden iri yunus akrabaları. Haber bir anda yayılır. Eskiden tepelerde ateş yakılır ya da insanlar köyden köye koşarak haber verirdi, bugün telefonlar çalıyor. Bu çağrıya grindaboð denir. Ardından gelen avın adı grindadráp, ya da kısaca grind'dir.

Grind'in nasıl işlediği yüzyıllar içinde kurallara bağlanmıştır. Tekneler sürünün arkasında geniş bir yay çizer ve hayvanları yavaşça kıyıya doğru sürer. Bu iş yalnızca yasal olarak belirlenmiş koylarda yapılabilir. Bu koyların tabanı sığdır ve sürünün karaya oturmasına elverişlidir. Kıyıda bekleyen erkekler balinalar sığlığa gelince suya girer. Bugünkü kurallara göre hayvan, omuriliği ve ana kan damarlarını bir anda kesen özel bir bıçakla öldürülür. 2015'ten beri bu omurilik bıçağı zorunludur. Eskiden kullanılan sivri kancaların yerini de balinanın hava deliğine geçirilen künt bir kanca almıştır. Bütün bu değişiklikler hayvanın acısını kısaltmak amacıyla yapıldı. Yine de ortaya çıkan görüntü sarsıcıdır: koyun suyu kısa sürede kıpkırmızı olur ve kıyıda hareketsiz yatan gövdeler sıralanır.

Etin paylaşımı da eskidir ve kurallara bağlıdır. Grind'den elde edilen et ve yağ satılmaz. Ava katılanlara ve o bölgede yaşayanlara, kuşaklar boyunca korunmuş bir ölçü sistemine göre ücretsiz dağıtılır. Adalılar bu yüzden grind'i yalnızca bir av olarak görmez, bir ortak sofra olarak da görürler. Balinanın eti de rüzgârda kurutulur, yağı tuzlanır ve kışın patatesle yenir. Adalardaki avlanma kayıtları yüzyıllar öncesine uzanır ve dünyanın en uzun süreli av istatistikleri arasında sayılır.

Grind aynı zamanda adaların dünyayla en sert tartıştığı konudur. Uluslararası hayvan hakları örgütleri bu avı uzun yıllardır acımasız ve gereksiz bularak protesto ediyor. Adalılar ise sürdürülebilir bir yerel gelenek olduğunu, pilot balinaların nesli tehlikede olan bir tür olmadığını ve kendi yediklerinin sorumluluğunu fabrika çiftliklerine bırakmak yerine kendilerinin üstlendiğini savunuyor. Tartışmayı en çok sarsan olay 12 Eylül 2021'de yaşandı. O gün Eysturoy adasındaki Skála Fiyordu'nun en iç ucunda, tek bir sürüden 1428 Atlantik beyaz yanlı yunusu öldürüldü. Bu sayı alışılmışın çok üstündeydi ve tepki yalnızca dışarıdan gelmedi. Grind'i savunan pek çok adalı da bu olayı ölçüsüz buldu. Ardından yunuslar için yıllık bir üst sınır getirildi.

Tartışmanın bir de sağlık boyutu vardır. Okyanusta biriken cıva ve öteki kirleticiler besin zincirinin tepesindeki pilot balinanın etinde yoğunlaşır. Adalarda onlarca yıldır süren çocuk sağlığı araştırmalarına dayanarak hekimler balina etinin tüketilmesine karşı uyarılarda bulundu. Hamile kadınlara ve çocuklara bu eti yememeleri tavsiye edildi. Dolayısıyla eski sofranın geleceğini belirleyecek olan yalnızca dışarıdan gelen eleştiriler değil, okyanusun kendisi de olabilir. Adalılar bugün bu üç baskıyı birlikte taşıyor: atalarından kalan gelenek, dünyanın gözü ve denizin değişen kimyası.

Skála Fiyordu'nun bir başka hikâyesi daha vardır. 2021 sonbaharında kıyısında suyun kızıla döndüğü aynı fiyordun altında, deniz tabanının da çok aşağısında, adaların en iddialı mühendislik eseri yer alır. 19 Aralık 2020'de açılan Eysturoyartunnilin, yani Doğu Ada Tüneli, başkentin bulunduğu adayı Eysturoy'a bağlar ve fiyordun iki yakasına ayrı ayrı çıkar. Toplam uzunluğu 11 kilometreyi geçer. En derin noktası deniz seviyesinin 187 metre altındadır. Tünelin üç kolu denizin altında buluşur ve orada, dünyada eşi az görülen bir şey yer alır: deniz altında bir göbek kavşak.

Kavşağa girdiğinizde tünelin gri betonu ve sarı ışıkları birden yerini mavi ve yeşil bir ışığa bırakır. Kavşağın ortasındaki sütunun çevresinde, Faroeli sanatçı Tróndur Patursson'un tasarladığı, birbirine el uzatan insan siluetleri bir halka oluşturur. Pek çok adalı ve ziyaretçi bu halkada köy salonlarındaki zincir dansını görür. Yüzyıllar önce yazısız bir dili taşıyan o halka, şimdi denizin 100 metreden fazla altında, araç farlarının ışığında dönmektedir.

Bu tüneller adalardaki hayatı kökten değiştirdi. Bir zamanlar tekneyle ya da sisli geçitlerden saatler süren yolculuklar bugün dakikalara indi. Doğu Ada Tüneli'nden önce de adaları denizin altından bağlayan tüneller açılmıştı, ondan sonra da 2023'te güneydeki Sandoy adasına bir tünel daha ulaştı. Köyler artık birbirinden kopuk değil. Gençler başkentte çalışıp akşam kendi köylerine dönebiliyor. Nüfus azalırken boşalma tehlikesi taşıyan yerleşimler yeniden hayat buluyor. Yine de bazı adalılar bir şeylerin kaybolduğunu düşünüyor. Her köyün kendine has olmasını sağlayan şey biraz da uzaklıktı. Uzaklık kalkınca köylerin hicivleri, ağız farkları ve kendi şarkıları da birbirine karışmaya başlıyor.

Faroe'nin bugünkü durumu bu kavşağa benzer. Bir yanda kurutma kulübesinde aylarca bekleyen et, koyun kulağındaki miras işaretleri, ezberden saatlerce söylenen kvæði'ler var. Öbür yanda dünyanın en modern tünelleri, uluslararası kameralar ve küresel bir tartışmanın tam ortasında duran bir av geleneği var. Adalılar bunların hiçbirini ötekinin yerine koymak istemiyor. Grind'in geleceği tartışılırken, halkanın her yıl Temmuz'da limanda yeniden kurulduğu sırada ve tünel kavşağında araçlar dans eden siluetlerin çevresinden geçerken aynı soru sorulmaya devam ediyor: küçük bir halk, dünyaya açılırken kendi ritmini nasıl korur?

Belki de cevabın bir kısmı dansın kendisindedir. Halka sola iki adım atar, sağa bir adım geri döner. İlerlerken her seferinde biraz geri bakar, ama yine de ilerler. Çalgı gerekmez, çünkü ritmi el ele tutuşan insanlar kendileri tutar.

Nöron Seyahat'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.