Avrupa'yı Kurtaran Ölüm: 1241 Moğol Kışı

Bölüm metni

İki muharebe, iki gün arayla, iki farklı ülkede. Nisan 1241 bittiğinde Orta Avrupa'nın karşısında duracak ordu kalmamıştı ve Moğol atlıları Viyana'nın gördüğü mesafedeydi. Sonra bir sabah geri döndüler — ve tarihçiler sekiz yüz yıldır nedenini tartışıyor.

1235 yılında, Karakurum'un dışındaki otlaklarda toplanan büyük kurultayda bir harita çizildi. Cengiz Han öleli sekiz yıl olmuştu ve oğlu Ögedey, babasının bıraktığı işi üç ayrı yöne doğru aynı anda sürdürmeye karar verdi. Bir ordu Çin'in güneyine, bir ordu İran ve Kafkasya'ya, bir ordu da batıya, Kıpçak bozkırının ötesine gidecekti. Batı seferinin başına Cengiz'in torunu Batu getirildi. Ama o kurultayda asıl önemli olan atama, Batu'nun yanına verilen adamdı: Subutay. Altmışlı yaşlarındaki bu komutan, Cengiz'in seferlerinde otuz yıl boyunca planlama yapmıştı ve on yıl önce Kafkasya üzerinden bir keşif kolunu Rus knezlerinin üzerine sürüp Kalka Irmağı'nda onları ezmiş, sonra da geri dönmüştü. Yani batıya giden ordunun elinde, gideceği toprakların bir bölümüne dair kişisel hafızası olan bir kurmay vardı.

Sefer, dışarıdan bakan bir gözlemcinin göremeyeceği kadar sabırlı ilerledi. 1236'da Volga Bulgar Devleti ortadan kaldırıldı. 1237 ve 1238 kışlarında Ryazan, Vladimir ve çevrelerindeki Rus şehirleri düştü. Mogollar bu seferleri özellikle kış aylarında yaptılar, çünkü donmuş nehirler ve bataklıklar onların işine yarıyordu: ormanlarla kaplı, yolu az bir coğrafyada buz, süvari için hazır bir yol demekti. Nehir üzerinde ilerleyip şehri arkadan kuşatmak, yaz aylarında haftalar sürecek bir manevrayı günlere indiriyordu. 1240 yılının 6 Aralık'ında Kiev düştü. Batu'nun ordusu artık Karpatlar'ın doğu eteklerindeydi.

Macaristan bunu bilmiyor değildi. 1235'te doğuya doğru yola çıkan Julianus adlı bir Macar Dominikan rahibi, Volga havzasında hâlâ Macarca konuşan akrabalarını bulmuş, geri döndüğünde de doğudan gelen tehdidi anlatmıştı. İkinci yolculuğundan dönerken yanında bir belge getirdi: Batu'nun Macar kralı 4. Béla'ya yazdığı, teslim olmasını isteyen mektup. Yani kral, ordusunun yok edilmesinden yıllar önce, kendisine ne olacağının yazılı bildirimini almıştı.

Sorun, Béla'nın uyarıyı duymaması değildi; elindeki krallığın o uyarıya cevap verecek durumda olmamasıydı. 1239'da Kuman hanı Köten, Mogollar önünden kaçarak halkıyla birlikte Karpatlar'ı aştı ve Béla'dan sığınma istedi. Béla kabul etti, Kumanlar vaftiz edildi, Tuna ile Tisza arasındaki otlaklara yerleştirildiler. Kralın hesabı açıktı: eline, Mogollarla aynı dili konuşan, aynı taktiği bilen on binlerce atlı okçu geçiyordu. Ama Macar soyluları bu hesabı paylaşmadı. Sürüleriyle ekili tarlaların arasında dolaşan bir göçebe halk, yerleşik köylüyle günlük sürtüşme demekti; kısa sürede Kumanların aslında Mogolların casusu olduğu söylentisi yayıldı. Batu'nun elçileri de zaten Köten'i istiyordu: Mogol hukukunda Kıpçaklar teslim olmuş tebaaydı, kaçan tebaayı barındırmak isyana ortak olmaktı.

1241 martında, Mogollar Karpatlar'a dayanmışken, Peşte'de öfkeli bir kalabalık Köten'i öldürdü. Kumanlar buna krallığın güneyini yakıp yıkarak, yol boyunca köyleri ateşe vererek ülkeyi terk etmekle cevap verdiler. Béla, savaşın arifesinde, düşmanla başa çıkabilecek tek birliğini kaybetmiş oldu; üstelik onları kendi düşmanına çevirerek.

Batıdan da yardım gelmedi. Kutsal Roma İmparatoru 2. Friedrich ile Papa 9. Gregorius arasındaki kavga o yıllarda doruğundaydı; imparator aforoz edilmişti, papa 1241 ağustosunda öldü. Doğudan gelen çağrılara verilen cevaplar mektuptan ibaret kaldı.

12 Mart 1241'de Mogol öncüleri, Macarların Verecke Geçidi'nde ağaç devirerek kurduğu barikatları temizledi ve geçidi savunan saray kontu Dénes'in birliğini dağıttı. Ordu üç kola ayrılmıştı. Kuzey kolu Polonya'ya girecek, Polonya ve Bohemya kuvvetlerinin güneye inip Batu'nun kanadına yüklenmesini engelleyecekti. Ana gövde Batu ve Subutay ile birlikte Macar ovasına inecekti. Güney kolu Erdel geçitlerinden dolaşacaktı. Üç kolun da elinde aynı takvim vardı. Nisan ayının o ikinci haftasında, birbirinden 500 kilometre uzakta, iki gün arayla iki savaş verilecekti.

Polonya kolunun başında Batu'nun ağabeyi Orda ile Baydar vardı. Görevleri toprak almak değildi; kuzeyi meşgul etmek, kimsenin Macaristan'a yetişmesine izin vermemekti. 18 Mart'ta Chmielnik yakınlarında Küçük Polonya şövalyelerini dağıttılar, mart sonunda Krakov'a girip şehri yaktılar, sonra Odra Nehri'ni geçip Silezya'ya yöneldiler.

Silezya dükü 2. Henryk, elindeki her şeyi topladı. Silezyalı ve Büyük Polonyalı şövalyeler, Moravya'dan gelen birlikler, Alman yerleşimcilerin oluşturduğu piyade, altın madenlerinden gelen madenci bölükleri ve Tapınak ile Hospitalier şövalyelerinden gelen küçük müfrezeler. Ordunun büyüklüğü hakkında verilen rakamlar kaynaktan kaynağa dramatik biçimde değişir; sonraki yüzyılların kronikleri 30 bine kadar çıkar, modern tahminler çok daha aşağıdadır. Kesin olan şudur: Henryk'in ordusu, iki günlük yürüyüş mesafesindeki Bohemya kralı 1. Vaclav'ı beklemedi.

9 Nisan sabahı, Legnica'nın birkaç kilometre güneydoğusundaki düzlükte iki taraf karşılaştı. Henryk kuvvetlerini dört gruba ayırdı ve dönemin âdetine uyarak birbiri ardına hücuma soktu. İlk dalga Mogol hattına çarptı, tutamadı. İkinci ve üçüncü dalga daha derine girdi ve tam kırıp geçirdiklerini düşündükleri anda karşılarındaki hafif süvari dönüp kaçmaya başladı.

Bu, Mogol savaş sanatının en eski ve en güvenilir aleti olan sahte kaçıştı. Bozkırda avlanırken öğrenilen, düzenli bir manevraydı: birlik kaçıyormuş gibi geri çekilir, kovalayan ağır süvari kendi piyadesinden kopar, dizilişi uzar, atlar yorulur; sonra kanatlarda bekleyen okçular bu dağılmış kütleye yandan yüklenir. Legnica'da tam olarak bu oldu. Kovalayan şövalyeler, ardında bıraktıkları piyadeyle bağını kaybetti.

Bu noktada kaynaklarda tuhaf bir ayrıntı belirir. On beşinci yüzyılda yazan Polonyalı tarihçi Jan Długosz, Mogolların savaş alanına, ucunda sakallı bir kafa figürü taşıyan büyük bir sancak diktiğini, bu figürden yoğun ve pis kokulu bir dumanın yayıldığını ve Hristiyan saflarının bu dumanın içinde birbirini göremez hâle geldiğini anlatır. Olaydan iki yüz yıl sonra yazılmış bu tasvirin ne kadarının gerçek olduğu tartışmalıdır. Mogolların Çin'den aldıkları barut karışımlarını duman ve gürültü üretmek için kullandıkları biliniyor; ama Długosz'un anlattığı sahnenin, bozgunu açıklamaya çalışan sonraki bir kuşağın eklemesi olması da mümkün. Muhtemel olan, savaş alanında gerçekten bir görüş engelinin oluştuğu ve dağılmış saflar için bunun ölümcül olduğudur.

Henryk, muhafızlarıyla birlikte çemberi yarmaya çalışırken öldürüldü. Başı bir mızrağın ucuna geçirilerek Legnica kalesinin surları önünde dolaştırıldı; teslim ol çağrısı olarak. Długosz'a göre gövdesi ancak sol ayağındaki altı parmaktan tanınabildi, bu tespiti de eşi Anna yaptı.

Ve sonra, Avrupa'nın yüzyıllarca üzerinde durmadığı şey oldu: kazanan ordu batıya gitmedi. Legnica'dan sonra önlerinde Alman toprakları vardı, karşılarına çıkabilecek toplu bir kuvvet yoktu. Baydar ve Orda güneye döndüler, Moravya üzerinden Macaristan'a, Batu'nun yanına yürüdüler. Çünkü Legnica bir fetih savaşı değildi; bir kanat emniyetiydi. Görev tamamlanmıştı.

Legnica'dan iki gün sonra, 500 kilometre güneyde, Macar krallığının bütün ordusu bir nehir kıyısında kamp kurmuştu.

Béla, Peşte'de toplayabildiği kuvvetle Mogolların üzerine yürümüştü. Bu ordunun büyüklüğü için verilen 100 bin gibi rakamlar çağdaş kaynakların alışıldık abartısıdır; modern tahminler 25 bin ile 40 bin arasında değişir. Yine de bu, Macaristan'ın o güne dek çıkarabildiği en büyük ordulardan biriydi ve içinde krallığın bütün üst tabakası vardı.

Mogollar geri çekilerek onları Sajó Nehri'nin doğu yakasına çektiler. Macarlar nehrin batısında, Mohi köyü yakınlarındaki düz arazide durdular. Kral, kampı savunmak için arabaları çember hâline getirip birbirine zincirletti. Fikir mantıklıydı; uygulaması felaket oldu. Çember, içindeki adam ve at sayısına göre fazlasıyla dardı. On binlerce insan, atları ve çadırlarıyla, dışarı çıkmak için ancak birkaç ağızdan geçebilecekleri bir kutunun içine tıkılmıştı.

Nehrin üzerinde tek bir taş köprü vardı ve Mogollar onu tutuyordu. Gece, karşı taraftan kaçan bir asker Macar kampına gelip sabaha karşı saldırı yapılacağını haber verdi. Kralın kardeşi Kálmán ile Kalocsa başpiskoposu Ugrin, seçme birliklerle köprüye bir gece baskını düzenlediler, muhafızları dağıttılar ve köprü başında nöbetçi bırakıp kampa döndüler. O gece kazanılan tek başarı buydu.

Şafaktan önce Batu köprüye yüklendi. Ama bu kez önden gelen süvari değil, mancınıklardı. Mogollar, Çin ve Orta Asya seferlerinde şehir surlarını yıkmak için taşıdıkları kuşatma silahlarını bir meydan savaşında, bir köprü başını temizlemek için kullandılar. Bu, o dönemin Avrupa savaş anlayışında karşılığı olmayan bir şeydi: kuşatma teknolojisinin sahaya inmesi. Köprü başındaki Macar muhafızlar taş ve ateş yağmuru altında dağıldı ve Batu karşıya geçti.

Aynı saatlerde Subutay, nehrin aşağısında bir geçitten, kaynakların yaklaşık 30 bin dediği kuvvetle karşıya geçmişti bile. Macarlar hâlâ köprüde savaşırken, arkalarında bir ordu belirdi. Kamp çemberi kapandı.

Bundan sonrası savaş değil, imha oldu. Arabaların içine sıkışmış kalabalığa saatlerce ok atıldı, çadırlar ateşe verildi. Öğleye doğru Mogollar çemberin batı tarafında bir açıklık bıraktılar. Bu bir dikkatsizlik değildi. Bozkır avcılığında sürek avının son aşamasında halkanın bir yerini açık bırakmak, hayvanların paniğe kapılıp toplu hâlde tek yöne akmasını sağlar; kaçan hedefi vurmak, sıkışıp direnen hedefi vurmaktan çok daha kolaydır. Macarlar açıklığı gördüler ve düzenleri tamamen çözülerek oraya hücum ettiler. Zırhlarını, silahlarını atarak batıya doğru koştular. Mogol süvarisi onları iki gün boyunca yol boyunca, bataklıklarda ve dere yataklarında avladı.

Başpiskopos Ugrin savaş alanında öldü. Kálmán ağır yaralı olarak kaçmayı başardı ama yaraları yüzünden kısa süre sonra Slavonya'da can verdi. Ölü sayısı için verilen rakamlar güvenilmez, ama krallığın komuta kademesinin, piskoposlarının ve soylu ailelerinin büyük bölümü o iki gün içinde yok oldu.

Béla, birkaç muhafızıyla, at değiştire değiştire kuzeybatıya kaçtı. Bir kralın hayatta kalması, elinde ordu olmadıktan sonra bir krallığın hayatta kalması anlamına gelmiyordu.

Kaçışın devamı, Béla'nın hangi dünyada yaşadığını ona açıkça gösterdi. Avusturya dükü 2. Friedrich'in yanına sığındı; dük onu koruyacağına alıkoydu ve serbest bırakmasının karşılığında sınır boyundaki üç kontluğu ve kralın yanında kalan hazineyi aldı. Béla oradan Zagreb'e, sonra Adriyatik kıyısına indi.

Bu arada Mogollar Tuna'nın doğusunu, yani ovanın tamamını ele geçirmişti. Nehir onları bir süre durdurdu; ama 1241 sonunda kış sertleşti ve aralık ayının sonlarında Tuna dondu. Rus ormanlarında öğrendikleri şeyi Orta Avrupa'nın en büyük nehrinde tekrarladılar: buzun üstünden geçtiler. Buda ve Peşte yandı. Estergom'da şehir yağmalandı ve halkın büyük kısmı öldürüldü, ama tepedeki taş kale, İspanyol Simon adıyla anılan bir komutanın savunmasında düşmedi. Székesfehérvár, yani Osmanlıların sonradan İstolni Belgrad diyeceği şehir, çevresindeki bataklıkların baharda çözülmesi sayesinde alınamadı. Ortaya bir örüntü çıkıyordu: açık yerleşimler ve ahşap savunmalar tamamen yok oluyor, taş kaleler ve su engeli olan noktalar ayakta kalıyordu.

Kadan komutasındaki bir kol, kralın peşinden Dalmaçya kıyısına indi. Béla, Split'ten Trogir'e geçti, oradan da kıyıdan ayrı, dar bir suyla ayrılan bir adaya sığındı. Mogol süvarisi kıyıda durdu ve geri döndü. Bir imparatorluğu tek başına yenen ordu, birkaç yüz metrelik deniz karşısında durakladı.

Krallığın içinde ise savaş bitmiş, asıl ölüm başlamıştı. Bunu bize anlatan adam, Várad başdiyakozu Rogerius'tur. Mogollara esir düştü, aylarca köle olarak yaşadı, geri çekilme sırasında esir kafilesinden kaçtı ve gördüklerini Latince kaleme aldı: Carmen Miserabile, yani Acıklı Ağıt. Elimizdeki en yakın tanıklık odur.

Acıklı Ağıt'ın anlattığı en soğuk şey, katliamın nasıl örgütlendiğidir. Mogollar 1241 yazının sonunda ovada bir yönetim kurdular. Yerli halktan adamları başa geçirip onlara yetki verdiler, ormanlarda ve bataklıklarda saklanan köylülere haber saldılar: dönün, güvendesiniz, tarlanızı biçin. Ürün toplandı, ambarlara kondu. Halkın önemli bir kısmı gerçekten döndü, çünkü alternatifi kışı açıkta geçirmekti. Hasat tamamlandıktan sonra toplanan insanlar öldürüldü. Yani ölüm, savaşın rastgele bir yan ürünü değil, önce ambarı dolduran sonra tanığı ortadan kaldıran bir işletme kararıydı.

Ardından kış geldi ve elde kalan hiçbir şey yoktu. Rogerius, insanların otla, ağaç kabuğuyla beslendiğini, saklandıkları yerlerden çıkamadan öldüklerini, açlığın insanları birbirini yemeye kadar götürdüğünü yazar. Esir kafilesinden kaçtıktan sonra Erdel'de köyden köye yürüdüğünü ve kimseyle karşılaşmadığını anlatır; piskoposluk merkezi Alba Iulia'ya vardığında bulduğu şey, öldürülmüş insanların kemikleri ve kafataslarıydı.

Kaybın büyüklüğü bugün hâlâ tartışılıyor. Yerleşim arkeolojisi ve köy adlarının kayıtlardan silinme oranı üzerinden yapılan çalışmalar, bölgeye göre yüzde 15 ile yüzde 50 arasında değişen yıkım oranları veriyor. Batıdaki Tuna ötesi bölgede kayıp daha düşük, ortadaki büyük ovada çok daha yüksek. Bir krallığın nüfusunun beşte biriyle yarısı arasında bir yerinin, bir buçuk yıl içinde yok olduğu konusunda ise geniş bir mutabakat var.

Ve sonra, 1242 baharında, hiçbir savaş kaybetmemiş olan ordu toplandı ve gitti.

11 Aralık 1241'de, Macaristan'dan yaklaşık 6 bin kilometre doğuda, Ögedey Han öldü. Bir gün süren avın ardından geçirdiği içki âleminin sonunda hayatını kaybetti; ağır içiciliği çağdaş kaynakların açıkça yazdığı bir şeydi.

Haber, imparatorluğun menzil sistemiyle batıya doğru yola çıktı. Batu'ya ulaşması haftalar aldı. 1242 baharında Mogol ordusu Macaristan'dan çekilmeye başladı; Tuna'nın güneyinden, bugünkü Sırbistan ve Bulgaristan toprakları üzerinden geçerek bozkıra döndü. Avrupa, kendisini kurtaran şeyin bir ölüm olduğunu yüzyıllarca böyle anlattı: büyük han öldü, şehzadeler yeni han seçimi için başkente çağrıldı, ordu döndü.

Bu açıklamanın rahatlatıcı bir yanı var, ama üzerine biraz bastırdığınızda çatlıyor. Çünkü Batu Karakurum'a gitmedi. Volga boyunda durdu, oraya kendi devletini kurdu ve yeni han seçilirken bile o kurultaya katılmadı. Üstelik seçim beş yıl gecikti; Ögedey'in yerine Güyük ancak 1246'da han ilan edildi. Aynı yıllarda Mogol orduları Çin'de ve İran'da durmadı. Yani "han öldü, herkes eve döndü" cümlesi, imparatorluğun diğer cephelerinde geçerli değildi.

İkinci bir açıklama 2016'da geldi. Ulf Büntgen ve Nicola Di Cosmo, Orta Avrupa'daki ağaç halkalarından çıkarılan iklim verilerini dönemin kayıtlarıyla birleştirdiler ve şunu ileri sürdüler: 1242 kışı olağandışı sert geçmiş, ardından gelen ilkbahar olağandışı yağışlı olmuştu. Eriyen kar ve yağmur, zaten alçak ve drenajı zayıf olan Macar ovasını bataklığa çevirdi. Bir bozkır ordusunun motoru attır ve atın yakıtı ottur; çamura gömülen bir otlak hem hayvanı besleyemez hem de süvarinin en büyük üstünlüğü olan hareket kabiliyetini elinden alır. Bu görüşe göre Mogollar Macaristan'ı bir siyasi kararla değil, taşıma kapasitesi tükendiği için bıraktılar.

Bu tez de itiraz gördü. Ertesi yıl Pinke ve meslektaşları, bahar yağışının Macar ovasında otlağı bozmadığını, tam tersine verimi artırdığını gösteren verilerle cevap verdiler; onlara göre çekilmenin nedeni iklimde aranamaz. Büntgen ve Di Cosmo yanıtlarında tek nedenli açıklamalara karşı çıktıklarını, iklimi belirleyici değil kısıtlayıcı bir etken olarak öne sürdüklerini yazdılar. Tartışma bugün hâlâ açık.

Üçüncü bir cevap ise savaşın kendi içinden geliyor. Mogollar Macaristan'da meydan savaşını iki günde kazandılar, ama bir yıl boyunca taş noktaları alamadılar. Estergon'un kalesi, İstolni Belgrad, kıyıdaki tahkimli kasabalar ellerinde kalmıştı. Ovayı kontrol edebiliyorlar, ama ovayı elde tutmak için gereken garnizonları kuramıyorlardı. Her savaşçının üç ile beş at beslediği bir ordu, bir bölgede aylarca kaldıkça oranın otlaklarını tüketir; Macar ovası, tam da göçebe orduların ihtiyaç duyduğu türden bir alandı, ama boyutu bu kadar büyük bir sürüyü yıl boyu taşıyacak kadar geniş değildi. Sefer, baştan itibaren bir fetih değil, bir tabi kılma ve yıldırma harekâtı olarak da okunabilir.

Muhtemelen üçü birden doğrudur ve tek bir sebep aramak yanlış sorudur. Ama sonucun kimin üzerine yıkıldığı tartışmasızdır. Batı Avrupa kendisini kurtulmuş saydı; kurtulmasının bedelini ödeyen ülkede ise Béla 1242'de geri döndü ve bulduğu şey, nüfusunun büyük bölümünü kaybetmiş, ambarları boş bir krallıktı.

Bundan sonra yaptığı iş, onu Macar tarihinde krallığın ikinci kurucusu olarak andıracak şeydir. Béla, ovada meydan savaşı vermenin işe yaramadığını, taşın işe yaradığını gördü. Soylulara kendi topraklarında taş kale inşa etme hakkı ve teşviki verdi. Buda tepesini surla çevirdi, kaleleri olan yerleşimlere kasaba ayrıcalıkları tanıdı, ülkeye yerleşimci çağırdı. Kumanları geri davet etti ve oğlunu bir Kuman hanının kızıyla evlendirerek onları bir daha kaybetmeyeceği biçimde krallığa bağladı. Öldürülen Köten'in halkı, kralın en güvendiği süvarisi hâline geldi.

Bu politikanın sınavı 1285'te verildi. Mogollar Nogay ve Talabuga komutasında ikinci kez Macaristan'a girdiler. Bu kez karşılarında ovada bekleyen bir ordu yoktu; her yanda taş kaleler, surlu kasabalar ve arkadan yükleyen Kuman süvarisi vardı. Sefer ağır kayıplarla ve elde hiçbir şey olmadan bitti. Aradaki fark ne iklimdi, ne bir hanın ölümü; aradaki fark, kırk yılda dikilen duvarlardı.

1241 kışının bize bıraktığı asıl bilgi budur. Kıtanın kaderi o yıl ne şövalye cesaretiyle ne de ilahi bir müdahaleyle belirlendi; bir çadırda duran bir kalp, bir ovanın taşıyabileceği at sayısı ve bir tepeye örülmüş taş belirledi. Ve Avrupa'nın kurtuluş diye hatırladığı şey, Tuna ile Tisza arasında yaşayan insanlar için bir kuşağın tamamen silinmesiydi.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.