Ölü Padişah: Zigetvar'da Saklanan Kırk Sekiz Gün

Bölüm metni

Bir imparatorluğun sahibi öldü ve kimse fark etmedi. Kırk sekiz gün boyunca fermanlar imzalandı, ordu yürüdü, elçiler huzura kabul edildi — tahtırevanın perdeleri hiç açılmadı. İçeride oturan adam, aylardır bir cesetti.

1566 baharında İstanbul'dan çıkan ordunun başında, artık ata binemeyen bir adam vardı. Süleyman 71 yaşındaydı ve 46 yıldır tahttaydı. Bacakları damla hastalığından şişmişti, ayakta durmak ona acı veriyordu, uzun süre eyerde kalması imkânsızdı. Yine de sefere çıkacaktı. Çünkü Osmanlı düzeninde ordunun başında padişahın bulunması bir tercih değil, bir zorunluluktu; sultanın görülmesi, ordunun yürümesi demekti.

Bu, onun on üçüncü seferiydi. Ordu 29 Nisan'da hareket etti; aslında çıkış tarihi haftalar önceye konmuştu ama padişahın rahatsızlığı yüzünden ertelenmişti. Edirne, Filibe, Sofya hattı boyunca ilerlediler. Yağmur mevsimi olağandan uzun sürmüştü, yollar çamura kesmişti, köprüler sular altında kalıyordu. Süleyman bu yolu üstü kapalı bir araba içinde aldı. Zaman zaman, özellikle bir şehre girerken ya da askerin önünden geçerken ata bindiriliyordu; birkaç yüz metre böyle gidiyor, sonra tekrar arabaya alınıyordu. Ordu sultanını görüyordu, ama gördüğü şey giderek daha çok bir sahneye benziyordu. Bu ayrıntı önemli, çünkü seferin sonunda olacak şeyin provası, farkında olmadan aylar önce yapılmıştı.

Ordu Belgrad'a 27 Haziran'da, yola çıkışından 49 gün sonra vardı. Orada, nehrin karşı yakasında Süleyman'ı bir konuk bekliyordu: Erdel kralı János Zsigmond. Genç kral padişahın huzuruna çıktı, elini öptü, himaye sözü aldı. Süleyman onu oturduğu yerden kabul etti; kalkmadı. Etrafındakiler bunu protokolün bir inceliği gibi sundular, ama saraydaki herkes gerçeği biliyordu.

Seferin ilk hedefi Zigetvar değildi. Ordu, kuzeydeki Eğri kalesini almak üzere yola çıkmıştı. Hedefi değiştiren şey, Haziran ayında güneyde olan bir baskındı. Hırvat banı Zrínyi, Osmanlıların Şikloş dediği kasabanın yakınında, Tırhala sancakbeyi Mehmed Bey'in birliğini pusuya düşürdü. Mehmed Bey öldürüldü, maiyeti dağıtıldı, yanında taşıdığı hazine ele geçirildi. Rivayete göre bu hazinede 17 bin altın vardı. Ama Süleyman'ı asıl kızdıran para değildi. Mehmed Bey, sultanın uzun yıllar hizmetinde bulunmuş bir adamın oğluydu ve sarayda yakından tanınıyordu. Haber otağa ulaştığında padişahın verdiği karar kesindi: ordu kuzeye değil, batıya dönecekti. Zrínyi'nin oturduğu kaleye.

Bu, askerî mantıkla açıklanması zor bir karardı. Zigetvar, Viyana yolu üzerinde stratejik bir kilit değildi. Bataklığın ortasında, alınması pahalıya patlayacak, alındıktan sonra elde tutulması da masraflı olacak orta ölçekli bir istihkâmdı. Sokollu Mehmed Paşa'nın bu değişikliğe ne düşündüğünü bilmiyoruz; kaynaklar sadrazamın itiraz ettiğine dair bir şey söylemiyor. Ordu döndü.

12 Temmuz'da Drava nehrine gelindi. Osmanlıların Ösek dediği Osijek yakınında, nehrin üzerine kısa sürede bir köprü kuruldu; bataklık araziye kilometrelerce uzanan bir geçit yapıldı. Bu, seferin en etkileyici mühendislik işiydi ve o yaz boyunca Osmanlı ordusunun ne yapabildiğinin de göstergesiydi. Toplar, arabalar, develer, on binlerce asker o geçitten aktı. Kaynaklar ordunun mevcudunu 100 bin ile 150 bin arasında verir.

1 Ağustos'ta öncü birlikler kalenin görüş mesafesine girdi. 5 Ağustos'ta kale ve kasaba tamamen kuşatıldı. Süleyman ise 9 Ağustos'ta geldi ve otağı, kalenin kuzeydoğusundaki alçak bir tepeye kuruldu. Oradan aşağıya baktığında gördüğü manzara, bir kaleden çok bir adaya benziyordu.

Macarların Szigetvár, Osmanlı kaynaklarının Zigetvar dediği yer, bir tepenin üstünde değildi. Tam tersine, çevresindeki her yerden alçaktı. Kalenin gücü taşından değil, suyundan geliyordu. Almás deresinin önü setlerle kesilmiş, çevredeki düzlük kasıtlı olarak bataklığa çevrilmişti. Yapı üç parçadan oluşuyordu: dıştaki eski kasaba, ona bitişik yeni kasaba ve en içte, hepsinden ayrı duran iç kale. Bu üç parça birbirine yalnızca dar köprüler ve toprak setlerle bağlanıyordu. Yani saldıran taraf kaleyi bir kerede kuşatıp bir kerede alamazdı; üç ayrı kuşatma yapmak, her seferinde suyun içinden dar bir hat boyunca ilerlemek zorundaydı. Topçu için ise daha kötüsü vardı: bataklığa top yerleştirilemiyordu. Bataryaların ateş edebilmesi için önce zemin yapmak gerekiyordu.

Kaleyi savunan Zrínyi elli yaşını çoktan geçmiş, ömrü Osmanlı sınırında geçmiş bir askerdi; 1529'daki Viyana kuşatmasını genç bir adam olarak görmüştü. Emrinde 2300 kadar Hırvat ve Macar askeri vardı. Sayı, karşısındakinin yanında anlamsızdı ve o da bunu biliyordu. Kuşatma başlamadan önce adamlarını kilisede topladı, kaleyi teslim etmeyeceklerine dair yemin ettirdi, sonra dış kapıyı kapattırdı. Çıkış yolu bırakmamak, savunmanın bir parçasıydı.

Süleyman, kuşatmanın başında Zrínyi'ye teklif gönderdi: kaleyi teslim ederse Hırvatistan'ın yönetimi ona verilecekti. Teklif cevapsız kaldı.

7 Ağustos'ta siperler kazılmaya başlandı. 9 Ağustos'ta beş toptan oluşan ilk batarya iç kalenin kulesine ateş açtı. 10 Ağustos'tan itibaren bombardıman genelleşti. Bu arada binlerce işçi ve asker, bataklığın içine devasa bir toprak yığını yığmakla görevlendirildi; amaç topları su seviyesinin üstüne çıkarmak ve kaleye tepeden bakan yapay bir yükselti elde etmekti. Kuşatmanın gerçek hikâyesi, taarruzlardan çok bu toprak işiydi. Osmanlı ordusu Zigetvar'ı toplarıyla değil, kürekleriyle sıkıştırdı.

19 Ağustos'ta eski kasabanın surlarının uzun bölümleri çöktü. Savunanlar orayı tutamayacaklarını görünce ateşe verip geri çekildiler; bu, kuşatma boyunca defalarca tekrarlanacak bir taktikti. Zrínyi hiçbir mevkiyi düşmana sağlam bırakmadı.

26 Ağustos'ta ilk büyük piyade taarruzu yapıldı ve ağır kayıpla püskürtüldü. 29 Ağustos'ta ikincisi geldi. Bu tarihin seçilmesi tesadüf değildi: 29 Ağustos, hem Mohaç zaferinin hem de Budin'in alınışının yıldönümüydü ve Süleyman'ın hayatındaki en uğurlu gün sayılıyordu. Ordu o gün kaleye yüklendi. Akşama kadar süren çarpışmada Osmanlı tarafının 4 bin civarında ölü verdiği yazılır. Kale düşmedi.

Otağdaki adam artık nadiren görünüyordu. Emirler sadrazam üzerinden geliyor, vezirler huzura kabul edilmiyordu.

2 Eylül'de kalenin en güçlü burcunda gedik açıldı. 5 Eylül'de yangın dış kalenin içine yayıldı; alevler barut fıçılarına ulaşmadan savunanlar geri çekilmek zorunda kaldı. Zrínyi elinde kalan herkesle iç kaleye kapandı. Ayakta durabilen adam sayısı 600'e inmişti. Su bitmişti, un bitmişti, iç kalede yanmayan çok az şey kalmıştı.

Kuşatmanın sonu bir iki gün meselesiydi. Ama o iki günü, seferin başındaki adam görmeyecekti.

Padişahın otağı bir çadır değildi; halılarla döşenmiş, bölmeleri olan, muhafızlarla çevrili bezden bir saraydı. 6 Eylül'ü 7 Eylül'e bağlayan gece, sabaha karşı, Süleyman orada öldü. Ölüm sebebi bir yara ya da suikast değildi; yaşlılık, yorgunluk ve aylardır ağırlaşan hastalıktı. Yanında yalnızca birkaç kişi vardı: Sokollu Mehmed Paşa, sultanın özel hekimi ve bir iki hizmetkâr.

Sokollu'nun o gece verdiği karar, Osmanlı tarihinin en soğukkanlı idari kararlarından biridir. Elinde düşman toprağında, bataklıkta, aylardır kayıp veren yüz binlik bir ordu vardı. Yeniçeriler kuşatmanın en gergin noktasındaydı. Osmanlı geleneğinde padişahın ölümü demek, ordunun derhal dağılıp başkente dönmesi, yeni sultanın cülûs bahşişini beklemesi demekti. Veliaht Şehzade Selim ise Kütahya'daydı; haberin ona ulaşması ve onun İstanbul'a varması haftalar sürecekti. Bu boşlukta ordunun çözülmesi, hem kuşatmanın hem de dönüş yolunun felakete dönmesi anlamına gelirdi.

Sokollu ölümü sakladı.

İlk iş cesetle ilgiliydi. Padişahın iç organları çıkarıldı, beden tahnit edildi. Organlar, otağın kurulu olduğu tepede, gizlice toprağa verildi. Beden bir sandığa kondu, sandık tahtırevanın içine yerleştirildi ve perdeler indirildi. Kaynakların bir kısmı, tahnit işini yapanların ve bu işi bilenlerin kısa süre sonra sessizce ortadan kaldırıldığını yazar; hekimin öldürüldüğü rivayeti Osmanlı vakanüvislerinden gelir ve bugün de tartışmalıdır. Kesin olan şu ki sırrı bilenlerin sayısı bir elin parmaklarını geçmedi.

Sonra idarenin taklidi başladı. Emirler kesilmedi. Fermanlar padişahın tuğrasıyla yazılmaya devam etti; sadrazamın divan kâtibi Feridun Bey, seferin resmî kaydını tutmayı hiç aksatmadan sürdürdü ve bugün elimizdeki en ayrıntılı Zigetvar anlatısı ondan gelir. Vezirlere sultanın rahatsızlandığı, dinlendiği, kimseyi kabul etmediği söylendi. Bu zaten aylardır olan şeydi; kimse şüphelenmedi. Yalanın işe yaramasının sebebi tam da buydu: Süleyman ölmeden önce de neredeyse görünmez hale gelmişti. Sokollu yeni bir sahne kurmadı, var olan sahneyi devraldı.

Tahtırevanla ilgili anlatılanların bir kısmı efsaneye karışır. Perdenin arkasına bir hizmetkârın saklandığı, padişah selam veriyormuş gibi elin oynatıldığı, uzaktan bakan askerin bunu gördüğü söylenir. Bu ayrıntı çağdaş kayıtlardan çok sonraki anlatılarda güçlenir; ama bir yanı doğrudur: askerin gördüğü şey zaten hep uzaktan bir gölgeydi.

Aynı gece Kütahya'ya bir çavuş yola çıkarıldı. Taşıdığı mektup, imparatorluğun en tehlikeli belgesiydi. Yolda yakalansa, öldürülse, ya da içeriği sızsa, Sokollu'nun kurduğu düzenin tamamı çökerdi. Sadrazam haberi Selim'e ulaştırmak zorundaydı, çünkü tahtın boş kalması saklanan ölümden çok daha büyük bir tehlikeydi. Ama aynı anda, aynı haberin ordudan gizlenmesi gerekiyordu. Sokollu haftalarca bu iki işi birden yürüttü.

Ertesi sabah, kuşatmanın son taarruz emri verildi. Emri veren padişah, o sırada bir sandığın içinde yatıyordu.

7 Eylül sabahı iç kale yanıyordu. Alevler ahşap yapıları sarmıştı, duman içeride nefes almayı zorlaştırıyordu, söndürecek su yoktu. Zrínyi'nin önünde iki seçenek vardı: alevlerin içinde beklemek ya da dışarı çıkmak.

Anlatılanlara göre çıkmadan önce hazırlandı. Zırhını ve miğferini giymedi; ipek bir üst ve sorguçlu bir başlık seçti. Kendisine getirilen kılıçlar arasından en ağır olanı değil, gençliğinde kullandığı hafif ve eski olanı aldı. Cebine 100 altın koydurdu. Sebebini de söyledi: cesedini bulan kişi, üstünde bir şey çıkmadı diye onu parçalamasın diye. Bunlar, ölmeyi hesaba katmış bir adamın ayrıntılarıdır.

Son bir emir daha verdi. İç kalenin barut deposundaki fitilin uzun bırakılıp yakılmasını istedi.

Sonra kalan 600 kişiyi kapının önünde topladı ve onlara yanan bu yerden çıkıp açıkta düşmanın karşısına dikilmeyi teklif etti. Kapı açıldı. İlk olarak, kapının ağzına yerleştirilmiş büyük bir top, içine doldurulmuş hurda demirle dışarıdaki kalabalığa boşaltıldı. Bu tek atışın önündeki sıraları biçtiği söylenir. Ardından savunanlar köprüye döküldü.

Kalabalığın içine dalan bu hücum uzun sürmedi. Karşılarında bekleyen yeniçeriler tüfeklerini boşalttı. Zrínyi köprünün üstünde, göğsüne isabet eden iki kurşun ve başına saplanan bir okla düştü. Yanındaki adamların büyük bölümü aynı dakikalar içinde öldü. Garnizondan sağ kurtulan sayısı, bütün kuşatma boyunca bir avuç kişiydi.

Cesedi tanındığında Osmanlı komutanlarının tavrı, o dönemin sınır savaşlarının o tuhaf karışımını gösterir: hem bir düşmanı hem de saygı duyulan bir askeri gömüyorlardı. Başı kesildi. Sokollu Mehmed Paşa, kesik başı Osmanlıların Yanıkkale dediği Győr'daki Habsburg karargâhına gönderdi. Orada Zrínyi'nin damadı Boldizsár Batthyány başı teslim aldı ve aynı ay içinde Hırvatistan'daki bir manastıra gömdürdü.

Kale düşmüştü. Ama Zigetvar'ın son sözü henüz söylenmemişti.

İç kale yağmaya açıldığında binlerce asker kapılardan içeri doldu. Aylarca süren kuşatmanın sonunda ele geçen ganimet, bekleyenlerin hepsini çekiyordu. Zrínyi'nin bıraktığı fitil o sırada barut deposuna ulaştı. Patlama iç kalenin ortasını havaya kaldırdı. Kaynaklar bu tek anda ölen Osmanlı askerinin sayısını 3 bin civarında verir. Kalenin alınmasından sonra, kaleyi alanların içinde öldüğü bir infilaktı bu.

Kuşatmanın toplam bilançosu şudur: 2300 kişilik garnizon tamamen yok olmuş, Osmanlı ordusu ise 20 bin ile 30 bin arasında kayıp vermiştir. Bir aydan biraz uzun süren bir kuşatmada, orta ölçekli bir bataklık kalesi için.

Ve bu zaferi ilan edecek olan padişah ölmüştü. Ordu, kazandığı savaşı kutlarken, kutlamayı kimin adına yaptığını bilmiyordu.

Kalenin alınmasından sonra ordu birkaç gün daha bölgede kaldı, sonra dönüş yoluna girdi. Kolun ortasında, muhafızlarla çevrili tahtırevan ilerliyordu. Perdeleri kapalıydı. Askere padişahın hasta olduğu, yolculuğu kapalı gitmek zorunda kaldığı söyleniyordu. Aynı gerekçe aylardır kullanılıyordu ve hâlâ inandırıcıydı.

Bu durumun ne kadar sürdüğü konusunda kaynaklar tam olarak birleşmez; verilen rakamlar 42 ile 48 gün arasında değişir, en çok tekrarlanan sayı 48'dir. Fark, sırrın hangi anda bittiğinin sayılmasından doğar: haberin Selim'e ulaştığı gün mü, ordunun öğrendiği gün mü.

Şehzade Selim, babasının ölüm haberini Kütahya'da aldı. İstanbul'a gitti, Eylül ayının son günlerinde tahta oturdu ve orduyu karşılamak üzere Belgrad yönüne hareket etti. Ekim ayının sonlarında, Belgrad'a yaklaşan ordunun önünde iki kafile buluştu. İşte o gün Sokollu Mehmed Paşa sessizliği bozdu.

Ordu durduruldu. Haber duyurulduğunda ortaya çıkan manzarayı çağdaş kayıtlar şaşkınlık ve toplu bir yas olarak anlatır. Askerin çoğu başka padişah tanımamıştı; 46 yıl, bir insan ömrünün tamamı demekti. Ama yas uzun sürmedi, çünkü gelenek devreye girdi: yeniçeriler yeni sultanın cülûs bahşişini istediler. Selim'in etrafını sardılar, yolunu kestiler, bağırdılar. Osmanlı tahtının el değiştirme anı, her zaman olduğu gibi, hem bir cenaze hem bir pazarlıktı.

Süleyman'ın bedeni İstanbul'a getirildi ve Kasım ayının sonunda, kendi adını taşıyan külliyenin bahçesinde, Mimar Sinan'ın yaptığı türbeye gömüldü.

Ama Süleyman'ın hepsi orada değildi. Zigetvar'da, otağın kurulduğu tepede toprağa verilen iç organlar orada kalmıştı. Osmanlı yönetimi o noktayı unutmadı; tam tersine, kutsallaştırdı. Türbek adıyla anılan yerde bir türbe yapıldı, yanına cami ve tekke eklendi, çevresine bir palanka çekildi, sonra küçük bir kasaba büyüdü. 1574'ten itibaren burası bir ziyaret yeriydi; bölgeyi geçen kervanlar, seferlere çıkan ordular, hacca gidenler oraya uğradı. Türbek yaklaşık 118 yıl boyunca, Osmanlı'nın Macaristan'daki varlığının sembolik merkezi gibi çalıştı.

1692'de, Habsburgların bölgeyi geri almasının ardından yapı yıkıldı. Kasaba dağıldı. Yer, önce terk edildi, sonra tarlaya karıştı, sonra unutuldu. 18. yüzyıldan itibaren Türbek'in tam olarak nerede olduğu bilinmiyordu; Szigetvár çevresinde birbirinden farklı yerler işaret edildi, hiçbiri kanıtlanamadı.

Bu soru ancak son on yılda çözüldü. Pécs Üniversitesi'nden Norbert Pap'ın yönettiği bir ekip, Osmanlı ve Habsburg kaynaklarını, eski haritaları ve arazi jeofiziğini birleştirerek 2013'te bir yer önerdi: Szigetvár'ın kuzeydoğusundaki bir üzüm bağı. 2015 sonbaharında ve 2016 yazında yapılan kazılar bu öneriyi doğruladı. Toprağın altından kalın tuğla ve taş duvarlar çıktı; ana mekân 7,8 metreye 7,8 metre ölçüsündeydi ve üç bölmeli bir giriş bölümüyle bağlanıyordu. Yapının tam ortasında ise 2 metre derinliğinde bir çukur vardı. Bu, 17. yüzyılın sonunda kazılmış bir yağma çukuruydu. Yani türbenin içine girenler, aradıklarını çoktan almışlardı.

Zigetvar'ın uzun vadeli sonucu ise kalenin kendisinden çok, kaybedilen zamandı. Sefer mevsimi bitmişti, ordu erimişti, padişah ölmüştü. Viyana'ya yürüyüş yapılmadı. İki yıl sonra, 1568'de Edirne'de imzalanan antlaşma cepheyi dondurdu; Habsburglar yıllık 30 bin altın ödemeyi kabul etti ve sınır kabaca olduğu yerde kaldı. Osmanlı ordusu Viyana surlarının önüne bir daha 1683'te gelecekti.

Zrínyi ise bambaşka bir yoldan kalıcı oldu. Aynı adı taşıyan torununun torunu, 1651'de Macarca büyük bir destan yazdı: Szigeti veszedelem, yani Zigetvar Felaketi. Şiir, kuşatmayı bir yenilgi olarak değil, bilinçli seçilmiş bir sonun hikâyesi olarak kurdu ve Macar edebiyatının klasikleri arasına girdi. Bugün Szigetvár'da, kalenin yakınında iki adamın büstünün yan yana durduğu bir dostluk parkı var: kaleyi savunan komutan ve kaleyi alan sultan.

Biri, İstanbul'un ortasında bir kubbenin altında yatıyor. Diğerinin bir parçası, Macar ovasında, üzüm asmalarının altındaki boş bir çukurda.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.