Tanrı'nın İkinci Oğlu: Yirmi Milyonu Öldüren Rüya

Bölüm metni

Kanton'da bir memurluk sınavını dördüncü kez kaybeden bir öğretmen, kırk gün süren bir hummanın içinde gökyüzünde sakallı bir ihtiyarla konuştuğunu gördü. İhtiyar ona bir kılıç uzatıp "sen benim ikinci oğlumsun" dedi. On dört yıl sonra bu rüzgâr gibi geçip giden rüya, insanlık tarihinin en kanlı iç savaşını doğurmuş, Birinci Dünya Savaşı'nın tamamından daha fazla insanı öldürmüştü.

1814 yılının ilk günü, Çin'in güneyinde, Guangdong eyaletinde, Kanton şehrine bir günlük yol uzaklıktaki küçük bir köyde bir çocuk doğdu. Adını Hong Huoxiu koydular. Ailesi Hakka'ydı; yani yüzyıllar önce kuzeyden göç etmiş, güneyin yerlileri arasında hâlâ yabancı sayılan, kendi lehçesini konuşan, kadınları ayaklarını bağlamayan o inatçı topluluktan. Toprakları azdı, tarlaları taşlıydı, ama köyün gördüğü tek çıkış yolu vardı: sınav.

Çin'i bin yılı aşkın süredir yöneten imparatorluk sınav sistemi, teoride dünyanın en adil merdivenlerinden biriydi. Kanı değil, ezberi ölçüyordu. Bir köylü çocuğu Konfüçyüs klasiklerini ezberler, kompozisyon yazmayı öğrenir ve sırayla kademeleri geçerse, devletin en tepesine kadar tırmanabilirdi. Pratikte ise merdivenin ilk basamağı bile iğne deliğiydi. Kanton'daki sınav salonlarına her seferinde binlerce aday giriyor, içlerinden ancak yüzde bir ikisi en alttaki paye olan alt derece bilginlik unvanını alabiliyordu. Hong bu salona ilk kez 14 yaşında girdi. Kazanamadı. Köy, umudunu ona bağlamıştı; kuzenleri ve komşuları para toplayıp onu tekrar gönderdi. 1836'da girdi, kazanamadı. 1837'de girdi, yine kazanamadı.

1836'daki o başarısız girişimin bir yan hikâyesi vardı ki, o sırada kimse önemsemedi. Sınav salonunun önündeki kalabalıkta, Hong'un eline birkaç ciltlik bir broşür tutuşturuldu. Bunlar, Çinli ilk Protestan vaiz Liang Fa'nın kaleme aldığı Quanshi liangyan, yani Çağı Uyaran İyi Sözler adlı derlemeydi: İncil'den seçilmiş parçalar, Tanrı'nın birliği üzerine vaazlar, putlara tapmanın günah olduğuna dair uyarılar. Hong bunlara şöyle bir göz gezdirdi ve eve götürüp rafa kaldırdı. Yedi yıl orada durdular.

1837'deki üçüncü yenilgi onu kırdı. Kanton'dan köyüne bir sedye içinde, ateşler içinde döndü. Yaklaşık kırk gün yattı. Ailesi tabutunu hazırlamayı düşündü. O kırk gün boyunca Hong bağırıyor, ayağa fırlıyor, görünmez düşmanlara vurmaya çalışıyor ve gördüklerini anlatıyordu. Gördükleri şunlardı: Gökyüzüne çıkarılmıştı. Yaşlı bir kadın onu bir nehirde yıkamış, arınmış bedenine yeni organlar takılmıştı. Sonra altın sakallı, kara cüppeli, heybetli bir ihtiyarın huzuruna çıkarılmıştı. İhtiyar ağlıyordu; çünkü yeryüzündeki insanlar onu unutmuş, tahtadan ve taştan yapılmış iblislere tapmaya başlamışlardı. İhtiyar Hong'a bir kılıç ve bir mühür verdi ve ona iblisleri temizleme görevini yükledi. Yanında orta yaşlı bir adam vardı; Hong'a "ağabey" diye hitap ettiği, savaşmayı öğreten bir adam.

Ateşi düştüğünde Hong bunları anlattı, kimse ne diyeceğini bilemedi. Köylüler onun delirdiğine, sonra iyileştiğine karar verdiler. Hong yeniden köy öğretmenliğine döndü ve altı yıl daha sessizce yaşadı. 1843'te, 29 yaşında, dördüncü ve son kez sınava girdi. Yine kaybetti.

Asıl kırılma bundan sonra oldu. Bir akrabası, evdeki raftan o unutulmuş broşürleri indirip okudu ve Hong'a bir daha bakmasını söyledi. Hong bu kez kitapları baştan sona, dikkatle okudu. Ve okudukça kırk gün süren o hummanın içindeki her ayrıntı yerine oturmaya başladı. Altın sakallı ihtiyar, kitapta anlatılan Tanrı'ydı. Ona savaşmayı öğreten ağabey, Tanrı'nın oğlu İsa'ydı. Öyleyse cevap açıktı ve bir kez kurulduktan sonra geri alınamazdı: Hong da Tanrı'nın oğluydu. İkinci oğlu. İsa'nın küçük kardeşi. Göğe çağrılmasının, kılıcın, mührün, ihtiyarın gözyaşlarının sebebi buydu.

Kendi kendini vaftiz etti. Adını Hong Xiuquan olarak değiştirdi. Sonra köy okulundaki Konfüçyüs levhasını duvardan indirip attı ve öğretmenlik işini aynı hafta kaybetti. Elinde artık bir sınav belgesi değil, bir vahiy vardı. Sorun şuydu ki bu vahiy, ona iblisleri yeryüzünden silme emri veriyordu; iblislerin kim olduğunu tanımlamak ise tamamen kendisine kalmıştı.

Hong yalnız değildi. Yanında, çocukluk arkadaşı ve akrabası Feng Yunshan vardı; o da öğretmendi, o da sınavlarda tutunamamıştı ve o, Hong'da olmayan bir yeteneğe sahipti: örgütçülük. 1844'te ikisi Guangdong'dan çıkıp batıya, yoksul ve karmakarışık Guangxi eyaletine gittiler. Hong bir süre sonra memleketine dönüp yazmaya koyuldu, ama Feng kaldı.

Feng Yunshan'ın gittiği yer, Zijing Dağı, yani Devedikeni Dağı çevresiydi. Orada kömür ocaklarında, maden çukurlarında ve dağ köylerinde çalışan, çoğu Hakka olan insanlar yaşıyordu: topraksız, resmi kayıtlarda görünmeyen, yerli klanlarla sürekli kanlı arazi kavgaları yaşayan, devletin ancak vergi toplarken hatırladığı bir nüfus. Feng onlara Tanrı'ya Tapanlar Cemiyeti'ni kurdu. Anlattığı şey basitti ve tam da bu yüzden güçlüydü: Tek bir Tanrı vardı, herkesin göklerdeki babasıydı, dolayısıyla bütün insanlar kardeşti. Klan ayrımı, zenginin fakire üstünlüğü, hatta Mançu hanedanının Çinliler üzerindeki egemenliği, bu tabloda meşruiyetini kaybediyordu. Cemiyet üyeleri tapınaklara girip put kırıyor, atalar levhalarını deviriyordu. Birkaç yıl içinde sayıları on bini aştı.

Hong 1847'de Kanton'a gidip Amerikalı misyoner Issachar Jacox Roberts'ın yanında iki ay kadar kaldı, İncil okudu, vaftiz edilmek istedi. Roberts onu vaftiz etmedi. Hong'un görüleri ve kendine yüklediği sıfat, misyonere fazla gelmişti. Böylece Hong'un Hıristiyanlıkla kurumsal teması orada kesildi ve inanç sistemi tamamen kendi mantığıyla, kendi görüleriyle, kendi eklemeleriyle büyümeye devam etti.

Aynı dönemde cemiyetin içinde bir şey oldu ki, sonunu belirleyecekti. Feng Yunshan yetkililerce tutuklandığında ve Hong ortalarda yokken, örgüt liderliğini dolduran iki adam çıktı. Biri, kömür taşıyıcısı Yang Xiuqing'di. Bir gün titremeye başladı, sesi değişti ve topluluğa Baba Tanrı'nın kendi ağzından konuştuğunu bildirdi. Diğeri, Xiao Chaogui, aynı şeyi İsa adına yaptı. Hong döndüğünde önünde bir seçim vardı: bu iki adamı sahtekârlıkla suçlayıp örgütü bölmek, ya da onların kanalını gerçek kabul edip birliği korumak. İkincisini seçti. Bu, kısa vadede hareketi kurtardı. Uzun vadede ise Göksel Krallığın kalbine bir bomba yerleştirdi; çünkü artık Hong'un üstünde konuşabilecek bir ağız vardı.

1850 boyunca Guangxi'de yerel yetkililerle çatışmalar sertleşti. Cemiyet üyeleri evlerini, tarlalarını satıp ortak kasaya devrederek dağlarda toplanmaya başladı. 11 Ocak 1851'de, Jintian köyünde, Hong Xiuquan'ın doğum gününde ayaklanma resmen ilan edildi. Kurulan devletin adı Taiping Tianguo, yani Büyük Barışın Göksel Krallığı'ydı. Hong kendini Göksel Kral ilan etti.

Bu insanların isyancı olduğu uzaktan bile anlaşılıyordu, çünkü saçlarını kesmeyi bıraktılar. Mançu hanedanı, iki yüzyıl önce Çin'i fethettiğinde bütün erkeklere alınlarını tıraş edip arkadan saç örgüsü sarkıtma zorunluluğu getirmişti; bu, itaatin görünür işaretiydi. Göksel Krallığın askerleri örgüyü çözüp saçlarını uzattılar. Devlet kayıtlarına "uzun saçlılar" olarak geçtiler.

Ordu, kuzeye doğru bir sel gibi hareket etti. Disiplinliydi: yağma merkezi kasaya devrediliyor, afyon, alkol ve kumar yasaklanıyor, kaçanlar idam ediliyordu. Ama bedeli ağırdı. 1852 yazında, Quanzhou önlerinde surdan atılan bir top mermisi Feng Yunshan'ı öldürdü. Birkaç ay sonra Changsha kuşatmasında Xiao Chaogui de öldü. Hareketin en yetenekli örgütçüsü ve en tanınmış vaizi, daha başkent kurulmadan yok olmuştu. Geriye Hong, giderek güçlenen Yang Xiuqing ve orduyu fiilen yöneten genç komutanlar kaldı.

Ocak 1853'te Wuchang şehri düştü. Orada Göksel Krallık, Çin'in en büyük ulaşım damarına, Yangtze Irmağı'na, yani Çinlilerin deyişiyle Uzun Irmak'a ulaştı. Ve suya açıldı.

Uzun Irmak'tan aşağı inen şey bir ordu değil, yüzen bir halktı. Binlerce tekneye binmiş, yanına ailesini, ustalarını, demircilerini, kadın taburlarını almış, yüz binlerle ölçülen bir insan kütlesi doğuya doğru aktı. Kıyı şehirleri birbiri ardına teslim oldu. 19 Mart 1853'te, imparatorluğun ikinci başkenti sayılan, İmparatorluk kanalının ve ırmak ticaretinin kavşağındaki büyük şehir Nanjing'in surları lağım tünellerine yerleştirilen barutla yarıldı.

Şehrin düşüşü, yeni rejimin karakterini ilk günden gösterdi. Nanjing'in kuzeydoğusunda, kendi duvarlarıyla çevrili bir Mançu mahallesi vardı: garnizon askerleri ve aileleri. Göksel Krallık için Mançular insan değil, görülerdeki iblislerdi. Mahalle bütünüyle temizlendi. Direnenler de teslim olanlar da, erkekler de kadınlar da öldürüldü.

Nanjing'in adı değiştirildi: Tianjing, yani Göksel Başkent. Ve orada, 11 yıl boyunca ayakta kalacak, dünya tarihinin en tuhaf devlet denemelerinden biri kuruldu.

Kâğıt üzerinde tasarlanan düzen radikaldi. Göksel Hanedanın Toprak Sistemi adı verilen belgeye göre, özel mülkiyet diye bir şey yoktu; bütün toprak Tanrı'nındı ve hane halkının büyüklüğüne göre, kadın erkek ayrımı gözetilmeksizin eşit paylaştırılacaktı. Hasadın ailenin ihtiyacından fazlası Kutsal Hazine'ye gidecek, oradan muhtaçlara, hastalara, yetimlere dağıtılacaktı. Amaç, kimsenin aç ve kimsenin üşümüş olmadığı bir düzendi. Yirmi beş haneden oluşan birimler hem üretim, hem askerlik, hem ibadet birimiydi; her birimin başındaki subay aynı zamanda pazar vaizi ve yargıçtı.

Ahlak kuralları On Emir'e dayandırılmıştı ve taviz tanımıyordu. Afyon, tütün, alkol, kumar, fuhuş ve rüşvet yasaktı; ihlalin cezası çoğu zaman ölümdü. Çin'in her yerinde tapılan yerel tanrıların heykelleri kırıldı, tapınaklar depoya çevrildi, Konfüçyüs klasikleri yasaklandı ve yerine kutsal metinlerin Göksel Krallık yorumu kondu. Sınav sistemi kaldırılmadı, ama sorular klasiklerden değil, İncil'den ve Hong'un yazdıklarından soruluyordu.

Kadınlar açısından tablo, dönemin Çin'i için sarsıcıydı. Ayak bağlama yasaklandı. Kadınlar kendi taburlarında örgütlendi, tahkimat kazdı, savaştı, yönetim görevleri aldı; devlet sınavına kadınlar için de bir kapı açıldı. Ama madalyonun öbür yüzü vardı: Nanjing'de erkekler ve kadınlar ayrı kamplara bölündü. Evli çiftlerin bir arada yaşaması bile yasaklandı; kural yıllarca, çoğu zaman ölüm cezasıyla uygulandı. Ve bu yasağın bir istisnası vardı. Göksel Kral'ın sarayında onlarca kadın yaşıyordu.

Hong Xiuquan zaferden sonra ortadan kayboldu. Sarayına kapandı, halkın önüne neredeyse hiç çıkmadı, ordusunu bir daha yönetmedi. Günlerini kutsal metinleri kendi görülerine göre yeniden yazarak, ilahiler ve buyruklar kaleme alarak geçirdi. Devleti fiilen yöneten, Doğu Kral Yang Xiuqing'di: vergiyi, orduyu, atamaları, cezaları o düzenliyordu. Ve bir tartışmada üstünlük sağlamak istediğinde titremeye başlıyor, Baba Tanrı'nın sesiyle konuşuyordu. Bu sesle Hong'un kendisini bile azarladığı, hatta bir keresinde sopa cezasına çarptırdığı anlatılır.

Askerî olarak Göksel Krallık, kuruluşundan sonra hayatının en büyük hatasını yaptı: hedefini böldü. Mayıs 1853'te yaklaşık 20 bin kişilik bir kuvvet, Pekin'i almak üzere kuzeye gönderildi. Bu kolordu inanılmaz bir mesafe katetti, ekim ayında Tianjin'in eteklerine kadar ulaştı. Ama arkasından ikmal gelmedi, takviye gelmedi. Kuzeyin kışını güneyli askerler pamuklu kaftansız karşıladı. 1855 başında birlik yok edildi, komutanları başkente götürülüp idam edildi. Aynı anda batıya gönderilen ordular Uzun Irmak boyunca daha başarılı oldu, geniş bir tahıl havzasını denetim altına aldı. Sonuç, ikisinin ortasıydı: hanedanı devirmeye yetmeyen, ama ülkeyi ikiye bölen bir denge. Ve o dengede, Mançu hanedanı zamanı satın aldı.

Göksel Krallığı yıkan ilk darbe dışarıdan gelmedi. 1856 yazında Yang Xiuqing, kazandığı zaferlerin ardından son adımı attı: Baba Tanrı'nın sesiyle konuşarak, yalnızca Göksel Kral'a ait olan "on bin yıl" hitabının kendisine de verilmesini istedi. Bu, tahtın paylaşılması demekti.

Hong Xiuquan sessiz kaldı ve gizlice cepheye haber gönderdi. Eylül 1856'da Kuzey Kral Wei Changhui, seçme askerleriyle geceleyin Göksel Başkent'e girdi. Yang Xiuqing sarayında, uykusunda öldürüldü. Ailesi, kâhyaları, muhafızları kesildi. Sonra tasfiye şehre yayıldı. Yang'ın adamları toplanıp bir meydana çağrıldı ve orada katledildi. Bu iç temizlikte ölenlerin sayısı için en sık verilen tahmin 20 bin civarındadır; bunlar, Göksel Krallığın en tecrübeli kadrolarıydı.

Batıdan dönen Kanat Kral Shi Dakai, gördükleri karşısında dehşete düştü ve durmasını istedi. Wei Changhui cevap olarak onun ailesini öldürttü; Shi Dakai geceleyin surlardan iple kaçıp kurtuldu. Ordusunu topladı ve Wei'nin başını istedi. Hong, iki ay önce yetkilendirdiği adamı bu kez idam ettirdi. Ama artık kimseye güvenmiyordu. Devletin başına, hiçbir yeteneği olmayan iki ağabeyini getirdi. 1857'de Shi Dakai on binlerce askerle Göksel Başkent'i terk edip kendi başına batıya yürüdü ve bir daha dönmedi; yıllarca dolaştıktan sonra 1863'te Dadu Irmağı kıyısında kuşatıldı, teslim oldu ve Chengdu'da idam edildi.

Bir buçuk ay içinde Göksel Krallık, kurucu kadrosunun neredeyse tamamını kendi eliyle yok etmişti.

Şaşırtıcı olan, bundan sonra 8 yıl daha dayanabilmesidir. Bunu iki genç komutana borçluydu: Sadık Kral Li Xiucheng ve Cesur Kral Chen Yucheng. 1860'ta Li Xiucheng, başkenti yıllardır abluka altında tutan hükümet ordugâhını dağıttı ve Çin'in en zengin bölgesi olan ırmak deltasını, Suzhou ve Changzhou dâhil, ele geçirdi. Aynı yıl Hong'un Hong Rengan adlı akrabası Hong Kong'dan gelip başkente ulaştı; misyonerlerin yanında çalışmış, Batı'yı görmüş tek üst düzey isimdi. Getirdiği program, dönemi için olağanüstüydü: demiryolları, buharlı gemiler, bankalar, sigorta, patent hakları, gazeteler, posta, madenlerin işletilmesi. Neredeyse hiçbiri uygulanamadı. Savaş her şeyi yutuyordu.

Asıl kader, Uzun Irmak'ın yukarısında belirlendi. Mançu hanedanının profesyonel orduları çürümüştü ve isyanı bastıramıyordu. Saray çaresizlikten, taşradaki Çinli devlet adamlarına kendi ordularını kurma yetkisi verdi. Konfüçyüsçü bir bilgin olan Zeng Guofan, Hunan'da hemşehrilerinden, akrabalarından, öğrencilerinden oluşan bir ordu kurdu; komutanlarını kendi seçti, askerine kendi maaşını ödedi, kendi ırmak filosunu inşa etti. Öğrencisi Li Hongzhang aynısını Anhui'de yaptı. Bu savaş artık hanedanla isyancılar arasında değildi; Zeng Guofan bunu, Konfüçyüs'ün, ataların ve Çin uygarlığının tapınakları yıkan yeni bir dine karşı savunulması olarak ilan etti ve taşra eşrafını böyle kazandı.

Sonra Batı da tarafını seçti. 1860'a kadar Avrupalı devletler tarafsızdı; hatta Hıristiyanlıktan söz eden bu isyancılarda ticarete açık bir ortak arayanlar bile olmuştu. Ama Pekin'le imzalanan yeni antlaşmalar Batı'nın istediklerini hanedandan aldıktan sonra, artık ayakta kalması gereken bir hanedan vardı. Li Xiucheng 1860 ve 1862'de Şanghay'a yürüdüğünde karşısında yalnız Çin birliklerini değil, Avrupa toplarını ve Amerikalı Frederick Townsend Ward'ın kurduğu, Batılı silahlarla donatılmış paralı birliği buldu; hanedanın "Daima Muzaffer Ordu" adını verdiği bu birliğin başına Ward'ın ölümünden sonra İngiliz subay Charles Gordon geçti.

Kıskaç kapandı. 1861'de Uzun Irmak üzerindeki kilit şehir Anqing düştü; ertesi yıl Chen Yucheng yakalanıp idam edildi. 1863'te Suzhou kaybedildi. Zeng Guofan'ın kardeşi Zeng Guoquan, Göksel Başkent'in surları önüne oturdu ve şehri açlığa mahkûm etti.

Kuşatmanın son aylarında Göksel Kral, tebaasına toprakta biten yabani otları toplayıp yemelerini, bunun Tanrı'nın gönderdiği kudret helvası olduğunu bildirdi ve önce kendisi yedi. Nisan sonunda hastalandı. 1 Haziran 1864'te, 50 yaşında öldü. Bunu bir süre gizlediler. Yerine 15 yaşındaki oğlu geçirildi.

19 Temmuz 1864'te, surların altına kazılan tünele doldurulan barut ateşlendi ve duvarın bir bölümü havaya uçtu. Şehir günlerce yandı. Hong Xiuquan'ın sarayının bahçesine, ejderha işlemeli sarı ipeğe sarılı olarak gömüldüğü yer bulundu; naaşı çıkarıldı ve yakıldı. Genç hükümdar kaçmayı başardı, aylar sonra yakalandı ve sonbaharda idam edildi. Li Xiucheng da esir düştü; hücresinde, hareketin nasıl kaybettiğini anlatan uzun bir itirafname yazdı ve ardından öldürüldü.

Geriye ne kaldığını anlatmak, savaşın kendisini anlatmaktan zordur; çünkü kalan şey bir olay değil, bir yokluktur.

Göksel Krallığın kurulduğu ve yıkıldığı coğrafya, Çin'in en kalabalık, en zengin, en verimli bölgesiydi: Uzun Irmak'ın aşağı havzası, ipek ve çay bahçeleri, pirinç ovaları, kanal şehirleri. Savaşın sonunda buranın bazı ilçelerinde nüfusun büyük bölümü yoktu. Ölenlerin çoğu muharebelerde ölmedi; yakılan hasadın, kesilen tohumluğun, boşalan köylerin ardından gelen açlık ve salgın öldürdü. Ordular geçtikleri yeri kendi iaşeleri için sıfırladı, geri çekilirken düşmana bırakmamak için yaktı. Sivil, iki tarafın da hesabında bir kalem değildi.

Toplam kaybı kimse tam olarak bilmiyor. En yaygın kabul gören tahmin 20 milyon; bazı hesaplamalar bunu 30 milyona kadar çıkarır. Bu rakamların dayanağı, savaş öncesi ve sonrası vergi ve nüfus kayıtlarının karşılaştırılmasıdır ve kayıtların kendisi de savaşta yandığı için tartışmalıdır. Ölçek yine de nettir: 19. yüzyılın en kanlı iç savaşı budur ve insanlık tarihinde ondan daha fazla can alan çatışma bir elin parmaklarını geçmez. Aynı yıllarda Amerika'daki iç savaşta ölenlerin sayısı yaklaşık 600 bindi.

Hanedan kazandı, ama kazanma biçimi onu değiştirdi. Pekin, isyanı bastırmak için orduyu taşraya devretmişti; savaş bittiğinde ordular dağıtıldı, ama o modelin hafızası kaldı. Askerini kendi bulan, parasını kendi toplayan, komutanına şahsen bağlı olan bölgesel ordu fikri, imparatorluğun merkezinden vilayetlere doğru kalıcı bir güç kaymasını başlattı. Zeng Guofan ve Li Hongzhang gibi isimler, ardından gelen yıllarda tersaneler, cephanelikler, telgraf hatları ve buharlı gemi şirketleri kuran modernleşme programını yönetti; bu program, tam da isyanı bastırmak için ödünç alınan Batı silahlarının açtığı yoldan geldi. Hanedanın ömrü uzadı, ama ayakta durmak için taşra komutanlarına yaslanmayı öğrendi. Yarım yüzyıl sonra imparatorluk çöktüğünde, onun yerini alan ilk şey de bu oldu: kendi bölgesine, kendi ordusuna sahip komutanlar.

Hong Xiuquan'ın hatırası ise garip bir yolculuk yaptı. Aynı Guangdong topraklarında büyüyen ve çocukken onun hikâyelerini dinleyen Sun Yat-sen, Mançu hanedanını deviren cumhuriyetçi hareketin önderi oldu ve kendisini bir tür devamı saydı; Hong'da gördüğü şey din değil, yabancı bir hanedana karşı ayaklanma cesaretiydi. Sonraki kuşaklar aynı hikâyeyi bambaşka biçimlerde okudu: kimi için toprak eşitliği isteyen bir köylü devrimi, kimi için Çin'in kendi klasik geleneğine açtığı bir yıkım savaşı, kimi için Hıristiyanlığın yanlış anlaşılmasından doğan bir felaket. Nanjing'de bugün Göksel Krallığın müzesi var; bir kral sarayının kalıntısı üzerinde duruyor ve orada anlatılan hikâye, on yıllar içinde birkaç kez yeniden yazıldı.

Bütün bunların başında ne olduğunu hatırlamakta fayda var. Bir köy öğretmeni sınavda dört kez kaybetti, kırk gün ateşler içinde yattı ve gördüğü rüyayı yıllar sonra eline geçen bir broşürle açıkladı. Rüya kendi başına ne iyi ne kötüydü; milyonlarca insan rüya görür ve unutur. Bu rüyayı ayrı kılan, bir imparatorluğun yoksullaşmış güneyinde, topraksız ve umutsuz bir nüfusun, kendisine kardeşlik ve eşitlik vaat eden bir açıklamaya susamış olmasıydı. Hong Xiuquan gördüklerinin gerçek olduğuna sonuna kadar inandı; kuşatılmış bir şehirde otları kudret helvası diye yerken bile inanıyordu. Onu izleyenler de inandı. Yirmi milyon insan, o inancın doğru ya da yanlış olmasından bağımsız olarak öldü — ve tarihin en acı derslerinden biri tam buradadır: bir fikrin doğru olup olmadığından çok, kaç kişinin ona tutunacak kadar çaresiz olduğu belirler ne kadar can alacağını.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.