Kâbe'den Kaçırılan Taş: Yirmi Bir Yıllık Yokluk

Bölüm metni

Bir sabah, dünyanın en kalabalık ibadetinin tam ortasında, kendilerine hacı diyen bir grup kılıçlarını çekti. Gittiklerinde arkalarında kapısı sökülmüş bir Kâbe, cesetlerle doldurulmuş bir kuyu ve duvarında boş bir çukur bıraktılar. İslam dünyasının merkezindeki o taş, yirmi bir yıl boyunca bin kilometre ötede, başka bir caminin duvarında duracaktı.

Doğu Arabistan'ın kıyı şeridi, Basra Körfezi'nin kumla tuz arasına sıkışmış o ince bandı, tarih boyunca büyük imparatorlukların ilgisini pek çekmemiş bir yerdir. Hurma bahçeleri, tatlı su kaynakları, inci dalgıçlarının yaşadığı birkaç liman, bir de içeriye doğru uzanan boşluk. 9. yüzyılın sonunda bu boşlukta, Bağdat'taki halifelik sarayının hiç beklemediği bir şey kuruldu: kendi parasını basan, kendi hukukunu uygulayan, kendi takvimini ve kendi kurtarıcı beklentisini taşıyan bir devlet.

Hikâyenin kökü Kûfe civarındaki çorak köylere uzanıyor. 870'li yıllarda bu bölgede İsmâilî davetin gezgin propagandacıları dolaşıyordu. Söyledikleri şey, ağır vergiler altında ezilen köylüler ve çöl kenarındaki bedevîler için son derece çekiciydi: mevcut düzen geçicidir, zulüm sonsuza kadar sürmez, beklenen imam yakındır ve geldiğinde her şey tersine dönecektir. Bu daveti bölgede örgütleyen adamın adı Hamdân Karmat'tı. Hareket onun adından aldı adını; Karmatîler denildi. Hamdân Karmat 906 civarında tarih sahnesinden kayboldu, ama kurduğu ağ yaşamaya devam etti.

O ağın en uzak ve en dayanıklı ucu Bahreyn'de filizlendi. Buradaki Bahreyn, bugünkü ada devleti değil; Katîf'ten Ahsâ'ya uzanan, Arapların o çağda Bahreyn dediği geniş kıyı bölgesi. Bölgeye gönderilen propagandacının adı Ebû Saîd el-Cennâbî'ydi. Unvanı, ailesinin geldiği İran'daki Cennâbe kasabasından geliyordu. Ebû Saîd bir un tüccarı kılığında işe başladı, kabileleri tek tek kazandı ve 899'da Ahsâ'yı ele geçirip burayı merkez yaptı. Aynı yıl hareketin içinde büyük bir kopuş yaşandı: Suriye'deki merkez, beklenen imamın artık ortaya çıktığını ilan etti; bu kişi, sonradan Kuzey Afrika'da Fâtımî hanedanını kuracak olan Ubeydullah el-Mehdî'ydi. Bahreyn'deki Karmatîler bu iddiayı kabul etmedi. Onlara göre beklenen kurtarıcı hâlâ gelmemişti ve gelecekti. Bu ret, ileride çok şeyi belirleyecek bir çatlaktı: artık ne Bağdat'taki Sünnî halifeliğe, ne Kuzey Afrika'daki İsmâilî halifeliğe bağlıydılar. Kimseye.

Ebû Saîd 913'te öldürüldü; kaynaklar hamamında, bir hizmetkâr eliyle öldüğünü aktarır. Yönetim oğullarına geçti.

Bu devletin gerçekten sıra dışı yanı, savaş kabiliyetinden çok iç düzeniydi. Bir asır sonra, 1051'de Ahsâ'ya uğrayan İranlı gezgin Nâsır-ı Hüsrev, gördüklerini şaşkınlıkla anlatır. Şehirde halktan vergi alınmıyordu. Darda kalan birine faizsiz borç veriliyordu. Yerel alışverişte altın ya da gümüş değil, kurşundan yapılmış jetonlar kullanılıyordu; bu jetonlar yalnızca şehrin içinde geçerliydi, yani zenginlik dışarıya sızamıyordu. Devletin değirmenleri halkın tahılını ücretsiz öğütüyordu. Yıkılan evler kamu eliyle onarılıyordu. Yönetim tek bir hükümdarın elinde değildi: Ebû Saîd'in soyundan gelenlerle birlikte altı kişilik bir kurul karar veriyor, anlaşmazlıklarda bir danışma meclisi devreye giriyordu. Şehirde cuma namazı kılınan bir cami yoktu; ezan okunmuyordu. Kurtarıcı gelmemişti, dolayısıyla onlara göre eski ibadet biçimlerinin hükmü de askıdaydı.

Bu tabloyu bir ortaçağ ütopyası gibi okumak kolay, ama altındaki temel çok daha karanlıktır. Nâsır-ı Hüsrev'in aynı anlatısına göre Ahsâ ve Katîf çevresindeki o geniş hurma ve tahıl mülkleri, 30 bin kadar zenci kölenin emeğiyle işletiliyordu. Vergisizlik, faizsiz kredi, bedava değirmen, hepsi mülk sahibi topluluğa aitti; bu topluluğun ortak hazinesini dolduran eller ise hiçbir şeye sahip değildi. Çölde kurulan bu devlet, kendi üyeleri için eşitlikçi, dışındakiler için acımasız bir makineydi.

Bir de hazinenin ikinci kaynağı vardı: baskın. Karmatîler, kendilerini mevcut düzenin dışında saydıkları için, o düzenin kervanlarını, şehirlerini ve hacılarını meşru hedef görüyorlardı. Ahsâ'nın ambarları, Irak yollarından gelen ganimetle de doluyordu. Ve bu baskınlar, zamanla sıradan bir yağma ekonomisinin çok ötesine geçecekti.

Karmatîleri yalnızca bir çöl eşkıya devleti olarak düşünmek, 930'da olanları açıklamaya yetmez. Onları o noktaya getiren şey, zamanın kendisine dair bir inançtı.

Bu inanca göre tarih kapalı çevrimler hâlinde ilerliyordu. Her büyük peygamberin bir dönemi vardı ve her dönemin bir sonu. Muhammed'in getirdiği düzenin de ömrü bir gün dolacak, ardından beklenen kurtarıcı gelecek, kapalı olan açılacak, dışsal hükümler yerini içsel hakikate bırakacaktı. Bahreyn'deki topluluk, 899'daki kopuşla birlikte bu beklentiyi diri tutmayı seçmişti. Yani onlar için mesele, dinî hükümlere uymak değil, hükümlerin artık geçerli olup olmadığına karar vermekti. Kaynakların aktardığına göre bu hesap gökyüzüyle de destekleniyordu: astrologların yüzyılın başına yerleştirdiği büyük yıldız kavuşumu, İslâm döneminin kapanıp yeni bir çağın açılacağı tarih olarak okunuyordu.

Bu beklentinin tahrip gücünü gösteren adam, 923'te yönetimi ele alan Ebû Tâhir Süleyman el-Cennâbî'dir. Ebû Saîd'in oğullarından biriydi; ağabeyini kenara iterek başa geçti ve o yıl Basra'ya girdi. 927'de Kûfe'yi yağmaladı, kendisine karşı gönderilen halifelik ordusunu bozdu. 928'de Bağdat'ın eşiğine kadar ilerledi; başkente giremedi ama Irak'ın büyük bölümünü dolaşıp talan etti. Bu baskınların hepsinden önce, 906'da, Mekke'den dönen hac kervanı pusuya düşürülmüş ve kaynakların verdiği rakama göre 20 bine yakın hacı kılıçtan geçirilmişti. Yani Karmatîler kutsal yollara dokunmaktan çekinen bir topluluk değildi; tam tersine, o yollara dokunmanın kendisi onların mesajıydı.

Bu zihniyetin nereye varabileceğini anlamak için, Mekke'ye gitmeden önce bir yıl ileriye, 931'e bakmak gerekiyor. Çünkü Karmatî devleti o yıl, inancının mantıksal sonucuyla yüz yüze geldi.

931'de Ebû Tâhir, İsfahan'dan gelen genç bir adama, kendisini Sâsânî hükümdarlarının soyundan sayan Ebü'l-Fazl el-İsfahânî'ye, beklenen kurtarıcı olarak biat etti ve yönetimi ona devretti. Uzun yıllar boyunca "gelecek" denilen kişi gelmişti. Sonuç, topluluğun kendi önderlerinin bile hesaplamadığı bir yıkım oldu. Yeni mehdî, dinî hükümlerin tamamını kaldırdı. Namaz ve oruç yükümlülüğü düştü. Kitaplar yakıldı. Peygamberlere açıkça küfredildi; yalnız Muhammed'e değil, İbrahim'den İsa'ya uzanan bütün bir silsileye. Adam Arapların üstünlüğünü reddedip İran krallarının mirasını yüceltmeye başladı ve Karmatî ileri gelenlerinden bir kısmını idam ettirdi. Kendi önderlerinin kanıyla başlayan bir kurtuluş çağıydı bu.

Ebû Tâhir 80 gün dayandı. Sonra, kendi eliyle tahta çıkardığı mehdînin bir sahtekâr olduğunu ilan edip onu öldürttü. Karmatî devleti bu 80 günden hiçbir zaman tam olarak toparlanamadı; Ebû Tâhir'in topluluk içindeki manevi otoritesi ağır yara aldı, hareketin başka bölgelerdeki kolları Bahreyn merkezine olan güvenini yitirdi.

Bu olay, bir yıl önce Mekke'de yaşananların hangi zihinsel iklimde mümkün olduğunu gösterir. Çünkü eski düzenin ömrünün dolduğuna gerçekten inanan biri için, o düzenin en kutsal nesnesi artık dokunulmaz değildir. Taşınabilir bir şeydir. Pazarlık konusu olabilir. Hatta yerinden sökülüp başka bir şehrin mescidine konabilir ve insanların oraya yönelmesi beklenebilir.

Ebû Tâhir tam olarak bunu denedi. Ve denediği gün, 10. yüzyıl İslâm dünyasının en sarsıcı sabahıydı.

317 yılının Zilhicce ayının 8. günü, yani 11 Ocak 930. Hac mevsiminin en kalabalık anıydı. Hacılar ihramlıydı; dikişsiz iki beyaz parça dışında üzerlerinde hiçbir şey yoktu, silah taşımaları da yasaktı. Çoğu ertesi gün Mina'ya hareket etmeye hazırlanıyordu. Şehir, dünyanın her yerinden gelmiş insanlarla doluydu: Horasan'dan, Mısır'dan, Endülüs'ten, Yemen'den.

Ebû Tâhir, atlılarıyla şehrin kapısına geldiğinde kuvvet kullanarak girmedi. Her Müslümanın bu şehre girme hakkı olduğunu söyledi ve kimseye zarar vermeyeceğine dair güvence verdi. Mekke'nin direnişi kırılgandı, güvence kabul edildi, kapılar açıldı.

Sonra kılıçlar çekildi.

Sonraki günlerde olanları kaynaklar farklı ayrıntılarla, ama aynı dehşetle anlatır. Karmatî süvarileri Mescid-i Harâm'ın avlusunda, ihramlı ve savunmasız kalabalığın içinde ilerledi. Öldürürken Kur'an'dan âyetler okudukları, kurbanlarıyla kendi kitaplarının sözleriyle alay ettikleri aktarılır. Geceleri şehirden çıkıp dışarıdaki kamplarına dönüyor, sabah yeniden giriyorlardı. Bu, sekiz gün sürdü; bazı rivayetlerde on bir gün. Öldürülenlerin sayısında kaynaklar birleşmez; Harem sınırları içinde binlerce diyenler de, toplamı 30 bine çıkaranlar da vardır. Kesin olan şu: cesetler günlerce gömülmedi, sokaklarda ve avluda kaldı.

Ardından daha ağır bir şey yapıldı. Ölülerin bir kısmı Zemzem kuyusuna atıldı. Mekke'nin can suyu, hacıların şifa diye içtiği kuyu, cesetlerle dolduruldu. Bu, bir askerî eylem değildi; bir mesajdı. Burada kutsal hiçbir şey yok, diyen bir mesaj.

Kâbe'nin kendisi de hedef oldu. Örtüsü indirilip parçalara bölündü, ganimet olarak paylaşıldı. Kapısı yerinden söküldü. Kâbe'nin kanı dökülen hacıların kanıyla bulandığı, yapının ateşe verildiği aktarılır. Yağmanın büyüklüğü öyle anlatılır ki, taşınması için ellinin üzerinde deve gerektiği söylenir; modern tarihçiler bu rakamı abartılı bulur. Mekke'nin valisi Muhammed b. İsmâil, şehri savunmaya çalışırken öldürüldü. Birkaç şey kurtarıldı: Makâm-ı İbrâhim şehirden gizlice çıkarıldı, çatıdaki altın oluk da yerinde kaldı.

Ama Ebû Tâhir'in asıl istediği şey başka bir şeydi.

Kâbe'nin doğu köşesinde, insan boyunun biraz altında bir yükseklikte, duvara gömülü koyu renkli bir taş vardı. Hacerülesved. İslâm geleneğinde Kâbe'nin yapımından itibaren oraya yerleştirilmiş sayılan, tavaf sırasında her turun başlangıç noktasını işaretleyen, öpülmesi ya da uzaktan selamlanması âdet olan taş. Peygamberin elinin dokunduğuna inanılan tek fiziksel nesne. Rivayete göre Ebû Tâhir, Kâbe'nin kutsallığını yüzlerine vuran Mekkelilere, bu evin Allah'a ait olmadığını, Allah'ın kendisine bir ev seçmeyeceğini söyleyerek karşılık verdi.

Taş duvardan kazma ve demirle sökülürken kırıldı. Zaten çatlaklı olan parça, bu müdahalede birkaç parçaya ayrıldı; kaynaklar yedi parçadan söz eder. Parçalar toplandı, develere yüklendi ve kervan doğuya, Hecer'e doğru yola çıktı.

Arkada kalan şey, boş bir oyuktu. Kâbe'nin köşesinde, taşın söküldüğü yerde, duvarın içine doğru açılmış bir boşluk. Sekiz gün önce dünyanın dört bir yanından insanların sıra bekleyip dokunmak için uzandığı nokta, artık bir yaraydı.

Ebû Tâhir'in planı belliydi. Taşı kendi ülkesindeki mescide yerleştirdi. Niyeti, hac yönünü değiştirmek, insanları Mekke'den koparıp Hecer'e çekmekti. Taş onda olduğu sürece kutsallığın da onda olacağını düşünüyordu.

Bu, yirmi bir yıl süren bir yanılgının başlangıcıydı.

Haber Bağdat'a ulaştığında halifelik koltuğunda Müktedir vardı. 908'de, henüz çocuk yaştayken tahta çıkarılmış, saltanatı boyunca kumandanların, vezirlerin ve saray hizipçilerinin arasında savrulmuş bir halife. Hazine boştu, ordu maaş isyanlarıyla meşguldü. Halifenin resmî unvanlarından biri, Harem'in ve hac yolunun koruyuculuğuydu. 930 sabahından sonra bu unvan, söylendiği her yerde boşlukta tınlıyordu.

Yapılabilecek şey azdı. Askerî bir sefer düzenlemek, Karmatîleri kendi çölünde yakalamak anlamına geliyordu ve bunu daha önce denemiş ordular bozguna uğramıştı. Böylece diplomasi ve para kaldı. Taşın geri verilmesi için elçiler gönderildi, büyük meblağlar teklif edildi. Ebû Tâhir hepsini geri çevirdi. Elinde tuttuğu şeyin değeri, verilebilecek hiçbir altından yüksekti; çünkü o altını veren tarafın meşruiyeti, tam da o taşın bulunduğu köşeye bağlıydı.

Tepki yalnızca Bağdat'tan gelmedi. Olay bütün İslâm dünyasında, mezhep sınırlarını aşan bir infial yarattı. Kuzey Afrika'daki Fâtımî halifesi Ubeydullah el-Mehdî, Bahreyn'deki Karmatîlere sitem dolu mektuplar yazıp taşın geri verilmesini istedi. Bu ayrıntı önemlidir: Karmatîler çoğu zaman Fâtımîlerle aynı kefeye konur, ama Mekke baskını Fâtımîler için de bir felaketti. Kendilerini İslâm'ın meşru önderleri olarak sunmaya çalışan bir hanedan, kendileriyle aynı kökten gelen bir topluluğun Kâbe'yi yağmalamasıyla itham edilmekten hiçbir fayda sağlamıyordu.

En ağır sonuç ise yollarda yaşandı. Hac, yıllarca yapılamadı. Irak'tan kalkan büyük kervanlar, Kûfe ve Medine üzerinden giden o kalabalık konvoylar durdu. Bir hac kervanını yola çıkarmak, binlerce insanı Karmatî süvarilerinin menziline sokmak demekti ve kimse bu sorumluluğu almak istemedi. Yıllar boyu Mekke'ye yalnızca küçük gruplar, kendi riskini göze alanlar ulaştı. Nihayet 939'da bir antlaşma yapıldı: Karmatîler, kendilerine ödenecek bir bedel karşılığında hac kervanlarının geçişine izin verecekti. Kutsal şehrin yolu, onu yağmalayan topluluğa ödenen bir geçiş ücretiyle yeniden açıldı. Bu, Bağdat'ın itibarına taştan daha derin bir çizik attı.

Müktedir bu çözümü görmedi. 932'de, kendi askerleriyle giriştiği bir çatışmada öldürüldü. Yirmi beş yıl halifelik yapmış, dönemin en büyük hakaretini kaldıramamış bir adam olarak gitti.

Bu arada Mekke'de hayat tuhaf bir şekilde devam ediyordu. Antlaşmadan sonra hacılar geri döndü. Tavaf yapıldı. Ama her turun başladığı köşede taş yoktu. İnsanlar o boş oyuğa yöneliyor, eli kaldırıp orayı selamlıyor, sonra dönmeye başlıyordu. Kutsal nesnenin yerine, nesnenin olmayışı duruyordu ve insanlar yine aynı noktada durup aynı hareketi yapıyordu.

Bu ayrıntı, Ebû Tâhir'in hesabındaki en büyük hatayı gösterir. Hecer'e kimse gitmedi. Taş onun mescidinde duruyordu, ama hiç kimse o mescidi hac yeri saymadı, kimse yönünü değiştirmedi. Nesne yer değiştirmişti; kutsallık yer değiştirmemişti. İnsanlar taşı değil, taşın bulunduğu yeri ve o yere yüklenen anlamı arıyordu. Hac, taşsız yapıldı ve hac olmaya devam etti.

Ebû Tâhir, taşın dönüşünü görmedi. 944'te çiçek hastalığından öldü; o sırada otuz sekiz yaşlarındaydı. Dindar kaynaklar onun ölümünü korkunç bir hastalığın pençesinde, çürüyerek ve ilâhî bir ceza olarak anlatmayı tercih eder. Elimizdeki daha ölçülü kayıtlar, dönemin sıradan bir salgınını işaret ediyor. Her hâlükârda, Mekke'yi yağmaladığında henüz yirmilerinin ortasındaki o genç önder, kırkına varmadan gitti ve geride, kendisinin de ne yapacağını bilmediği bir taşı bıraktı.

Yönetim kardeşlerine ve Ebû Saîd'in soyundan gelen kurula geçti. Ve o kurul, ağabeylerinin aksine, elindeki şeyin bir güç kaynağı değil, taşınamayacak kadar ağır bir yük olduğunu gördü.

951 yılında, Kûfe'nin ulu camiine bir çuval bırakıldı.

İçinde ne olduğunu söyleyen bir not vardı yanında. Kaynakların aktardığı o kısa cümle, yirmi bir yılın bütün inadını içerir: onu bir emirle aldık, bir emirle geri getirdik. Ne özür, ne gerekçe, ne de bir kurtarıcıdan söz. Sadece, aldığı gibi veren bir elin kuru bildirimi.

Karmatîleri bu noktaya neyin getirdiği tam olarak bilinmiyor; kaynaklar farklı sebepler verir. Bir anlatıya göre Bağdat yönetimiyle yapılan pazarlıkta büyük bir meblağ ödendi. Bir diğerine göre, taşı tutmanın artık hiçbir siyasi karşılığı kalmamıştı: hac yolundan alınan geçiş bedeli zaten güvence altındaydı, taş ise yalnızca bütün İslâm dünyasının nefretini canlı tutuyordu. 931'in sarsıntısından sonra kendi topluluğu içinde bile eski coşkusunu yitirmiş bir hareket için, Kâbe'nin köşesindeki boşluk artık bir koz değil, bir ağırlıktı.

Taşın Kûfe'de bırakılması tesadüf değildi. Şehir, hareketin doğduğu topraklardı ve aynı zamanda Bağdat'ın kolayca ulaşabileceği bir yerdi. Çuval alındı, kimliği doğrulandı, Mekke'ye gönderildi. Rivayetler bu doğrulama anına ayrı bir hikâye yakıştırır: taşın suya atıldığında batmadığı, ateşte ısınmadığı söylenir ve dönen parçaların gerçek olduğu bu sınamayla anlaşılır. Aynı türden bir anlatı yol boyunca da dolaşır; taşı Hecer'e götüren devenin yolda telef olduğu, geri getiren devenin ise yolculuk boyunca güçlendiği aktarılır. Bu hikâyeler, yaşananın büyüklüğünü taşıyabilmek için üretilmiş anlatılardır; tarihî belge değildir, ama o yirmi bir yılın insanların zihninde bıraktığı izin ne kadar derin olduğunu gösterir.

Taş 951'de yerine kondu. Köşedeki oyuk kapandı. Ama kapanan şey, 930'da sökülen şeyle aynı değildi.

Parçalanmış hâlde dönmüştü. Yerine yerleştirilirken parçaları bir arada tutmak gerekti; gümüş bir çerçeve içine alındı, taşıyıcı bandı onarılıp yenilendi. Bugün Kâbe'nin doğu köşesinde görülen o gümüş halka ve içindeki birkaç koyu parça, doğrudan bu yolculuğun izidir. Yüzyıllar boyunca o çerçeve birçok kez onarıldı, değiştirildi, yenisi yapıldı; ama taşı bir arada tutma işlevi hiç değişmedi. Dünyanın en çok dokunulan nesnelerinden biri, o gün bu gün kırık olarak, bir çerçeveye muhtaç şekilde durur.

Karmatî devleti ise taştan daha uzun yaşadı ama hiç toparlanamadı. Hac yolundan aldığı bedelle, çevre bölgelerden topladığı haraçla, Ahsâ'nın hurmalıklarıyla bir yüzyıl daha ayakta kaldı. Nâsır-ı Hüsrev'in 1051'de hayranlıkla anlattığı o vergisiz, değirmenleri bedava işleyen şehir, aslında geçmişiyle yaşayan bir şehirdi: beklenen kurtarıcı gelmemişti, 931'de geldi denilenin ne olduğu hatırlanıyordu ve kimse ikinci kez aynı iddiayı ortaya atmaya cesaret etmiyordu. Bölgedeki hâkimiyetleri 1067'de son buldu. Bugün Doğu Arabistan'ın o kıyısında, bir zamanlar kendi parasını basan bu devletten kalan şey, birkaç satır kayıt ve bir taşın yokluğunun anısıdır.

Geriye kalan asıl mesele, Ebû Tâhir'in yanıldığı yerdir. O, kutsallığın nesnede olduğunu düşündü. Taşı alırsa merkezin de taşınacağını, insanların yönünü değiştireceğini, hac diye bilinen şeyin adresinin Hecer olacağını sandı. Taş yirmi bir yıl onun elinde kaldı ve bu yirmi bir yıl boyunca tek bir hac kervanı Hecer'e gitmedi. Hacılar, taşın olmadığı yıllarda bile Mekke'ye yürüdü, boş oyuğun karşısında durdu, elini kaldırdı ve tavafa başladı. Taşı taşınabilir kılan şey fizikti; onu kutsal kılan şey ise bir topluluğun ortak yönelimiydi ve bu, deveye yüklenebilen bir şey değildi.

Bugün o köşedeki gümüş çerçeveye bakan biri, yalnızca eski bir taş görmez. Kırıkları bir arada tutan o halka, bir imparatorluğun en kutsal nesnesini koruyamadığı bir sabahın, cesetlerle dolan bir kuyunun, yıllarca yola çıkamayan kervanların ve bir çuvalla Kûfe'ye bırakılan sessiz bir cümlenin kaydıdır. Nesne geri geldi, kırık olarak. Onu alanların kurduğu devletten ise bir çerçeve bile kalmadı.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.