Telemark: Hitler'in Ağır Suyunu Batıran Kayakçılar

Bölüm metni

Hardangervidda'nın karlı yaylasında aylarca ren geyiği yosunu yiyerek bekleyen dört adam, tek bir gübre fabrikasının bodrumunu bekliyordu. Çünkü Avrupa'da Hitler'in reaktörüne gerekli maddeyi üreten tek yer orasıydı. Ve o fabrikaya giden yol, iki yüz metre derinliğinde buzlu bir uçurumun dibinden geçiyordu.

Bir fabrikanın adı tarihe geçiyorsa, bu genellikle orada üretilenler yüzünden değildir; orada üretilenlerin başkalarının aklına düşürdüğü ihtimal yüzündendir. Norveç'in güneyinde, Telemark bölgesinde, Rjukan kasabasının hemen yukarısında, dar bir vadinin dik duvarına yapışmış gibi duran Vemork tesisi tam olarak böyle bir yerdi. Orada yapılan iş, dünyanın en sıkıcı işlerinden biriydi: gübre hammaddesi.

1911'de açıldığında Vemork, dünyanın en büyük hidroelektrik santraliydi. Norveç'in bütün zenginliği buydu: dağdan düşen su. Rjukan şelalesinin gücü türbinlere bağlanmış, o güçle havanın azotu bağlanmış, azottan suni gübre yapılmıştı. Bu işi yürüten şirket Norsk Hydro, yani Norveç Hidro, 1929'da santralin yanına bir hidrojen tesisi kurdu. Hidrojen, suyun elektrikle ayrıştırılmasıyla elde ediliyordu ve bu ayrıştırma işleminin bir tuhaf yan ürünü vardı.

Dünyadaki suyun tamamı birbirinin aynı değildir. Hidrojen atomlarının yaklaşık 6400'de biri, çekirdeğinde fazladan bir nötron taşır; bu ağır hidrojene döteryum denir. Harold Urey 1931'de bu izotopu bulduğunda ve birkaç yıl sonra bu buluş ona Nobel'i kazandırdığında, mesele tamamen akademikti. Döteryumla yapılmış suya ağır su denir; görünüşte sudan ayırt edilemez, biraz daha yoğundur, biraz daha yüksek sıcaklıkta kaynar, buzu suda batar. Doğadaki oranı öyle düşüktür ki saf biçimde elde etmek için tonlarca suyu defalarca işlemden geçirmek gerekir.

İşte Vemork'un sırrı buydu. Hidrojen üretimi için suyu elektrikle sürekli ayrıştırdığınızda, geriye kalan suda ağır su oranı kendiliğinden artar. Fabrikanın elinde, başka hiç kimsede olmayan bir şey vardı: hazır, bedava, sürekli akan bir ağır su kaynağı. Norveç Hidro 1934'ün Aralık ayında dünyanın ilk ticari ağır su üretimine başladı. Birkaç yıl boyunca müşterileri üniversiteler ve laboratuvarlardı. Litreleri kırk dolara satıyorlardı ve pek de alıcı bulamıyorlardı.

1939'un sonunda, uranyum çekirdeğinin bölünebildiği anlaşıldıktan sonra, bu ıssız vadideki tesis birden dünyanın en stratejik fabrikası oldu. Bir zincir tepkimesini kontrollü biçimde yürütmek için nötronları yavaşlatacak bir maddeye, yani bir moderatöre ihtiyaç vardı. Ağır su bu işin en iyilerinden biriydi. Almanya'da fizikçi Walther Bothe 1941'de grafitin nötronları fazla yuttuğunu ölçtü; bu ölçüm yanlıştı, kullandığı grafit safsızlıklar içeriyordu, ama Alman çalışmaları o yanlış sonucun üzerine kuruldu. Amerikalılar grafitle yürüdü; Almanlar kendilerini tek bir yola mahkûm etti. O yol Telemark'taki bir gübre fabrikasından geçiyordu.

Bunu ilk fark edenler Almanlar olmadı. 1940 Martında Fransız istihbaratından Jacques Allier, Norveç Hidro'nun yöneticileriyle gizlice anlaşıp tesisin elindeki stoğu, 185 kilogram ağır suyu, 26 bidona bölüp ülkeden çıkardı. Bidonlar önce Fransa'ya, Almanya Fransa'yı işgal edince de İngiltere'ye gitti. Bu hamle, Vemork'un ne kadar yanıcı bir yer olduğunun ilk işaretiydi ve Alman savaş makinesine fabrikanın boş depolarını bıraktı.

9 Nisan 1940'ta Almanya Norveç'i işgal etti. Ülkenin bütün sanayisi gibi Vemork da el değiştirdi. Çok geçmeden Alman kimya devi IG Farben, Norveç Hidro'ya üretimi artırma emri verdi. Savaştan önce ayda 10 kilogram dolayında ağır su çıkarabilen tesisten ayda 100 kilogram isteniyordu. Fabrikanın bodrumuna yüksek yoğunlaştırma odası kuruldu: suyun son ve en değerli hâle getirildiği, 18 paslanmaz çelik hücreden oluşan bir sıra.

Emirleri veren kimya devi, Norveçli mühendislerin bu emirleri neden bu kadar dikkatle not aldığını bilmiyordu. Tesisin ağır su biriminin müdürü Jomar Brun, üretim verilerini, fabrika planlarını, hatta boruların ve kapıların fotoğraflarını gizlice dışarı sızdırıyordu. Bilgiler Londra'ya, Norveçli kimyager ve subay Leif Tronstad'a gidiyordu. Tronstad bu işin ehliydi, çünkü ağır su tesisinin kurulmasında bizzat çalışmıştı; 1941'de ülkeden kaçmış, Londra'da Norveç ordusunun istihbarat ve özel harekât kanadının başına geçmişti. Elindeki tablolar bir şey söylüyordu: Vemork'tan Almanya'ya giden ağır su miktarı artıyordu. 1942'nin ortasında Brun da Norveç'ten kaçırıldı ve İngiltere'de aynı masanın etrafına oturdular. Masada tek bir soru vardı. Bir dağın içine oyulmuş, 200 metrelik bir uçurumun kenarında duran, tek bir asma köprüyle dünyaya bağlanan yedi katlı bir beton binanın bodrumu nasıl yok edilir?

Havadan bombalamak akla gelen ilk şeydi ve hemen elendi. Hedef, uçaktan bakıldığında dar bir yarığın dibinde, kaya duvarının gölgesinde kalan küçük bir dikdörtgendi; asıl hedef olan hücreler ise binanın en alt katındaydı. 1942'nin bombardıman isabet oranlarıyla o bodruma ulaşmak kumardı. Üstelik tesisin yanında sıvı amonyak tankları vardı; bir isabet, aşağıdaki kasabada yaşayan binlerce Norveçliyi öldürebilirdi.

Geriye yerde yapılacak iş kalıyordu. Londra'daki Özel Harekât Dairesi, Vemork'a önce bir keşif ve karşılama ekibi göndermeye karar verdi. 18 Ekim 1942'de dört Norveçli, Jens-Anton Poulsson, Knut Haugland, Claus Helberg ve Arne Kjelstrup, Hardangervidda'ya, yani Hardanger Yaylası'na paraşütle indirildi. Harekâtın adı Grouse'tu. Dördü de o bölgede büyümüştü; Avrupa'nın en büyük dağ yaylasının hangi mevsimde ne yaptığını biliyorlardı. Yine de yanlış yere indiler, ağır telsiz ve erzak sandıklarını haftalarca kar üstünde çekerek taşıdılar, erzakları tükendi. Aralık ortasında dördü de açlıktan kuvvetten düşmüştü; yaylada yosun ve liken kaynatıp içiyorlardı. 23 Aralık 1942'de Poulsson bir ren geyiği vurdu. Ekibi hayatta tutan şey o geyik oldu: etini, iç yağını, hatta hayvanın midesindeki yarı sindirilmiş likeni yediler, çünkü skorbütten korunmak için gereken vitamin oradaydı.

Onlar yaylada ren geyiği beklerken, İngiltere'de bambaşka bir plan olgunlaşmıştı. Vemork'a Kraliyet İstihkâm Birliği'nden eğitimli bir yıkım müfrezesi gönderilecek, bu adamlar planörlerle yaylaya indirilecek, Grouse ekibi onları karşılayıp fabrikaya götürecekti. Harekâtın adı Freshman'dı. 19 Kasım 1942 akşamı İskoçya'dan iki Halifax bombardıman uçağı havalandı; her biri arkasında bir Horsa planörü çekiyordu. Planörlerde pilotlarıyla birlikte 34 kişi vardı.

Hiçbiri hedefe varamadı. Norveç kıyısında hava bozdu, bulut tabanı indi, buzlanma başladı. Yaylada bekleyen Grouse ekibinin yer işaretleme cihazı umulan menzili vermedi. Uçaklardan biri yolunu bulamayıp dönüşe geçerken dağa çakıldı; 7 kişilik mürettebatı öldü. Onun çektiği planör de düştü. İkinci planörün çekme halatı koptu ve planör, hedeften yüzlerce kilometre uzakta, karlı bir yamaca çarparak parçalandı. Çarpmalarda ölenler oldu; sağ kalanlar yaralı hâlde, çoğu üniformalı, Alman devriyelerine teslim oldu.

Bundan bir ay önce, 18 Ekim 1942'de Hitler, tarihe Komando Emri olarak geçen buyruğu imzalamıştı: yakalanan komandolar, üniformalı olsun olmasın, esir muamelesi görmeyecek, öldürülecekti. Planörlerden sağ kurtulanların başına gelen buydu. Bir grup, yakalanmalarından saatler sonra Egersund yakınındaki bir Alman kışlasının dışında kurşuna dizildi. Bir grup aylarca sorgulandı, Oslo yakınındaki Grini kampına götürüldü ve 1943'ün Ocak ayında orada öldürüldü. Harekâta katılan 41 kişiden hiçbiri geri dönmedi.

Bu, yalnızca bir felaket değildi; aynı zamanda bir ihbardı. Düşen planörlerin içinde patlayıcı kalıpları, krokiler ve İngiliz istihkâm takımları vardı. Almanlar bu enkaza bakıp Vemork'un Müttefikler için ne anlama geldiğini kesin biçimde öğrendiler. Fabrikanın etrafı ertesi haftalarda bambaşka bir yere dönüştü: asma köprünün iki yakasına makineli tüfek ve projektör yerleştirildi, köprüye çıkan yollar ve vadiye bakan açık yamaçlar mayınlandı, muhafız sayısı artırıldı, kapılar demir kapaklarla kapatıldı. Londra'nın tek deneme hakkı vardı ve o hakkı kullanmıştı.

Yaylada bekleyen dört adama bu haberleri ulaştırmak telsizle şifreli birkaç cümleden ibaretti. Ekibin kod adı Swallow olarak değiştirildi ve onlara verilen emir tek kelimeyle özetlenebilirdi: kalın. Kışın ortasında, erzaksız, Alman arama ekipleri ve kayaklı devriyelerin taradığı bir yaylada, gelmesi belirsiz bir ikinci ekibi beklemek. Beklediler. Londra'da ise bir şey netleşmişti: Vemork'a girecek kişiler İngiliz olmayacak. O vadiyi, o kayayı, o karı tanıyan Norveçliler olacak.

16 Şubat 1943 gecesi altı Norveçli, Hardanger Yaylası'nın üzerinde uçan bir bombardıman uçağından atladı. Harekâtın adı Gunnerside'dı. Ekibin başında, o sırada 23 yaşında olan Joachim Rønneberg vardı; yanında Knut Haukelid, Fredrik Kayser, Kasper Idland, Hans Storhaug ve Birger Strømsheim. Hepsi Norveçliydi, hepsi İngiltere'de yıkımcılık eğitimi almıştı ve Rønneberg ekibini bizzat seçmişti. Hedef noktasından onlarca kilometre uzağa indiler ve indikleri gece yaylayı bir fırtına yuttu. Beş gün boyunca bir avcı kulübesinde, uğultunun dinmesini bekleyerek oturdular. 23 Şubat'ta, kayak izlerini takip ederek, aylardır aç bekleyen dört adamla buluştular. Sakallı, bitkin, kemikleri çıkmış bu adamları gören Rønneberg'in aklına ilk gelen soru, onların fabrikaya kadar yürüyebilecek gücü olup olmadığıydı.

Dokuz kişi kulübede planı kurdu. Köprü olmazdı: projektör, nöbetçi, mayın. Vadinin üstünden dolaşmak olmazdı: kar, açık yamaç, iz. Kalan tek yol, kimsenin denemeyi akıl etmeyeceği yoldu. Vemork'un bulunduğu kayalığın altından geçen Måna Çayı'nın vadisine inmek, yarı donmuş çayı geçmek, karşı duvarı tırmanmak ve fabrikaya giden tek demiryolu hattının üzerine çıkmak. Yerel kaynaklar o hattın, aşağıdan tırmanılabileceğine kimse inanmadığı için muhafızsız bırakıldığını söylüyordu. Helberg vadiye inip rotayı bizzat denedi ve döndüğünde tek bir şey söyledi: geçilir.

27 Şubat akşamı altı yıkımcı ve ekibin geri kalanı yaylayı aşıp vadinin kenarına geldi. Hava, o kış için fazla ılıktı; termometre sıfırın üstündeydi, kar ağırlaşmıştı, buz çatırdıyordu. Uçurumdan aşağı indiler, buz kütlelerinin arasından çayı geçtiler, 150 metre kadar yukarı tırmandılar ve demiryolu hattına çıktılar. Gece yarısını geçmişti. Nöbet değişimini beklediler; raylar boyunca sessizce yürüdüler. Haukelid'in çit makası tesisin yan kapısındaki zinciri kesti. Rønneberg o makası İngiltere'de, Cambridge'de bir dükkândan kendi parasıyla almıştı; kendisine verilen el testeresinin hem yavaş hem gürültülü olacağını düşünmüştü.

Fabrika avlusunda ikiye bölündüler. Dört kişi dışarıda, muhafız barakasına nişan almış biçimde kaldı. Rønneberg ve Kayser yüksek yoğunlaştırma odasına girecekti. Beklenen bodrum kapısı kilitliydi. Londra'daki krokilerde bir ayrıntı vardı: binaya dışarıdan giren bir kablo kanalı. İki adam, boruların ve kabloların arasından, dirsekleri üzerinde sürünerek o kanaldan geçti ve odanın tam içine, 18 çelik hücrenin üstüne düştü.

Odada tek bir kişi vardı: Norveçli bir bekçi, Johansen. Silahı yoktu, direnmedi. Rønneberg ve Kayser, patlayıcı kalıplarını hücrelerin gövdelerine birer birer sardı. Pencereden gelen bir ses ikisini birden dondurdu: dış ekipten iki kişi, kablo kanalını bulamayınca camı kırıp içeri atlamıştı. Fitiller takıldı. Rønneberg, iki dakikaya ayarlanmış fitilleri 30 saniyeye indirdi; patlamanın gerçekten olduğunu duymadan oradan ayrılmak istemiyordu.

Tam çıkacakken bekçi bir şey söyledi: gözlükleri. Odanın bir yerinde kalmıştı ve savaş zamanı Norveç'inde yeni gözlük yaptırmak neredeyse imkânsızdı. Fitillerin yanmaya hazır beklediği o odada, bütün tırmanış hâlâ önlerinde dururken, adamlar gözlük aradı. Buldular. Johansen'e merdivenleri koşarak çıkmasını söyleyip fitilleri yaktılar.

Patlama, kalın beton duvarların arasında boğuk bir gümbürtüden fazlasını vermedi. Dışarıdaki Alman nöbetçi barakadan çıktı, etrafa baktı, bir mayının kendi kendine patladığına karar verdi ve içeri girdi. O sırada dokuz adam demiryolu hattından vadiye iniyordu. Arkada, odanın ortasına bilerek bırakılmış bir şey vardı: bir İngiliz Thompson hafif makineli tüfeği. Bu işin İngiliz komandoların işi olduğu, dolayısıyla yerel halkın cezalandırılmasının anlamsız olduğu mesajıydı. Mesaj tuttu; Rjukan'da sorgulamalar ve tutuklamalar oldu, ama kitlesel bir infaz yaşanmadı.

Hücrelerdeki 500 kilogramdan fazla ağır su, ürünün en saf hâli, zeminden kanallara aktı ve Måna Çayı'nın suyuna karıştı. Tek bir kurşun atılmamıştı, iki taraftan tek bir kişi ölmemişti. Almanlar yaylaya binlerce asker sürdü. Beş kişi kayaklarıyla İsveç'e doğru yola çıktı ve yaklaşık 320 kilometre sonra sınırı geçti. Haukelid ve Kjelstrup yaylada kaldı. Helberg, bir Alman devriyesiyle kayak üstünde girdiği kovalamacada kaçtı, karanlıkta bir kayalıktan düşüp kolunu kırdı, bir dağ otelinde tedavi edilirken Norveç'teki Alman sivil yönetiminin başındaki Josef Terboven'in aynı otele gelmesiyle çok daha tuhaf bir tehlikeye düştü ve sürgün için bindirildiği otobüsten atlayarak kurtuldu. Harekâtı planlayan Özel Harekât Dairesi, bunu savaş boyunca yapılmış en başarılı sabotaj saydı.

Ama bir fabrikayı yok etmekle bir fabrikanın bodrumundaki makineleri yok etmek aynı şey değildi. Hücreler yenilenebilirdi, yenilendi. Almanlar Vemork'a mühendis ve malzeme yığdı; tesis nisan ayında yeniden ağır su üretmeye başladı, yazın ortasında eski kapasitesine yaklaştı. Londra'ya ulaşan raporlar aynı eğriyi gösteriyordu: üretim yine tırmanıyor. Şubat gecesinin kazandırdığı şey birkaç aydı.

Bu sefer yerde yapılacak bir şey kalmamıştı. Fabrikanın savunması Gunnerside'dan sonra bir kat daha sertleşmişti; aynı yoldan ikinci bir ekibin geçmesi beklenemezdi. Karar Amerikan Sekizinci Hava Ordusu'na devredildi. Norveç'in Londra'daki sürgün hükümetine bu kararın ne anlama geldiği soruldu; Norveçli yetkililer, aşağıdaki kasabanın bombalanma riski yüzünden karşı çıktılar. İtirazları kayda geçti ve harekât onaylandı.

16 Kasım 1943 sabahı, bulutsuz bir havada, 143 B-17 Uçan Kale bombardıman uçağı Vemork'un üzerine geldi ve 711 bomba bıraktı. Peşlerinden gelen bir dalga da Rjukan'daki azot tesisini vurdu. Uçaklar İngiltere'den kalkıp Norveç'in içlerine girip dönüyordu; mürettebatlar kokpitte on saate yakın oturdu.

Bombaların çok küçük bir kısmı hedef alanına düştü. Vadinin dar olması, hedefin kaya duvarına yapışık durması, yüksekten bombalamanın doğal yayılımı; sonuç, 1942'de bombalamaya karşı söylenen her şeyi doğruladı. Elektroliz binasının üst katları ve santral bölümü ağır hasar aldı, boru hatları ve türbin salonu parçalandı, ama ağır suyun yoğunlaştırıldığı bodrum, üstündeki metrelerce beton sayesinde ayakta kaldı. İsabet alanların çoğu bomba, fabrikanın etrafındaki yamaçlara ve Rjukan'ın kenarına düştü.

O bombalardan ikisi, tesisin yakınında yeni yapılmış bir sığınağı doğrudan buldu. Sığınak, tam da böyle bir gün için, oradaki işçi ailelerini korumak üzere inşa edilmişti. İsabetin ardından yerinde iki çukur vardı. İçindekilerin hiçbiri kurtulmadı; ölenlerin çoğu kadındı ve aralarında çocuklar vardı. O gün Vemork ve Rjukan'da ölen Norveçli sivillerin sayısı 21'i buldu. Kasabada evler yıkıldı, altı hane tamamen yok oldu. Ölenlerin hemen hepsi, kendi ülkelerinin düşman tarafından işletilen bir fabrikasının yakınında yaşamak dışında hiçbir şey yapmamış insanlardı. Norveç hükümeti, Müttefiklerine itirazını bir kez daha, bu kez çok daha sert bir dille iletti.

Askerî anlamda baskın yarım bir başarıydı; ağır su üretimi durmadı, hücreler hâlâ yerindeydi. Ama stratejik anlamda baskın her şeyi değiştirdi, çünkü Almanları ikna eden şey hasar değil, tekrar ihtimali oldu. Berlin'deki hesap şuydu: Norveç'teki bu tesis artık korunabilir bir yer değil. Bir kez komandolar girmişti, bir kez de yüzlerce bomba düşmüştü; üçüncüsü her an olabilirdi ve Alman nükleer programının bütün umudu tek bir vadiye bağlıydı.

Karar, Vemork'taki ağır su işinin tasfiyesiydi. Yoğunlaştırma tesisinin makineleri sökülecek, elde ne kadar ağır su varsa, yarı işlenmiş olanlar dahil, variller hâlinde Almanya'ya taşınacak ve üretim orada, bombardıman uçaklarının o yıllarda daha az rahat çalıştığı bir yerde yeniden kurulacaktı. Aralık ayında sökme işi başladı. Bodrumdaki sıvılar, farklı yoğunluklarda, çelik varillere boşaltıldı ve etiketleri "potas lavı" diye yazıldı.

Yaylada hâlâ bir telsizci vardı ve fabrikanın içinde hâlâ Norveçli mühendisler çalışıyordu. 1944'ün Şubat ayında Londra'ya tek cümlelik bir bilgi ulaştı: yük yola çıkıyor. Vemork'tan trenle indirilecek, bir gölü feribotla geçecek, sonra tekrar trenle kıyıya inip gemiyle Almanya'ya gidecekti. Rotanın tek kırılgan yeri belliydi: göl.

Londra'nın Hardanger Yaylası'ndaki adamı Knut Haukelid'di; Gunnerside gecesinden sonra İsveç'e gitmeyip kalan iki kişiden biri. Emir ona ulaştığında zaman neredeyse yoktu: sevkiyatı yok et.

Haukelid'in önünde askerî değil ahlaki bir hesap vardı ve bunu sonradan kendisi de açıkça anlattı. Yükü trende havaya uçurmak, raylar boyunca Alman devriyelerinin kol gezdiği bir güzergâhta neredeyse imkânsızdı; kıyıda yapmak çok geç olurdu. Tek yer Tinnsjø, yani Tinn Gölü'ydü ve o gölü geçen araç, bölge halkının her gün kullandığı bir yolcu feribotuydu. Hydro adlı demiryolu feribotu, yani Hidro feribotu, vagonları güvertesinde taşıyordu ve aynı seferde köylüler, memurlar, çocuklar da yolculuk ediyordu. Feribotu batırmak, Norveçlileri öldürmek demekti.

Haukelid, Vemork'ta çalışan mühendis Alf Larsen, yerel direnişçi Rolf Sørlie ve Knut Lier-Hansen ile birlikte zararı en aza indirmeye çalıştı. Pazar günü seçildi, çünkü pazar seferlerinde yolcu en azdı. Patlamanın yeri de hesaplandı: geminin gölün en derin yerinde, kıyıya yüzme mesafesinin dışında, ama batışın hızlı olacağı bir noktada vurulması gerekiyordu. Yaklaşık 8,4 kilogram plastik patlayıcı, geminin su hattının altında, pruvanın iç gövdesine yerleştirildi. Amaç gövdeyi parçalamak değil, sadece burundan su aldırmaktı: baş aşağı giden geminin pervanesi ve dümeni sudan çıkacak, kaptan ne yön verebilecek ne de karaya oturtabilecekti. Ateşleme düzeneği iki çalar saatten yapıldı.

19 Şubat 1944'ü 20'sine bağlayan gece Haukelid ve Lier-Hansen gemiye bindi. Güvertede ne nöbetçi ne kilit vardı; mürettebatın büyük kısmı iskambil oynuyordu. Alt güvertede karşılaştıkları Norveçli bir bekçiye Gestapo'dan kaçtıklarını söylediler; adam onları saklanmaları için bizzat yönlendirdi. Patlayıcı sintineye, çalar saatler kuruldu, ikisi gemiden indi ve karanlıkta ayrıldı.

20 Şubat 1944 Pazar sabahı Hidro feribotu, güvertesinde ağır su varillerini taşıyan vagonlarla sefere çıktı. Saat 10.45'te, gölün ortasında, baş tarafta bir patlama oldu. Gemi birkaç dakika içinde burnundan daldı; güvertedeki vagonlar bağlarından kurtulup suya kaydı. Mürettebattan ve yolculardan 29 kişi kurtarıldı. 18 kişi öldü; bunların 14'ü Norveçli mürettebat ve yolcu, 4'ü Alman askeriydi. Gemi 430 metre derinliğe indi ve orada kaldı.

Variller de oraya indi. Birkaçı bir süre su yüzünde kaldı; içlerindeki sıvı sudan biraz ağır olsa da varilin kendisi yüzüyordu. Almanlar bir kısmını topladığını bildirdi, ama sevkiyat bir bütün olarak Almanya'ya ulaşmadı. Alman nükleer programının bu kadar uğraştığı akışkan, Norveç'in en derin göllerinden birinin dibine yerleşti.

Bundan sonrasında Almanya'da ağır su üretimi hiçbir zaman kurulamadı. 1945'in Mart ayında, güney Almanya'daki Haigerloch kasabasında, bir kilisenin altındaki kaya mahzeninde Alman fizikçiler son deneysel reaktörlerini çalıştırdı: zincirlere dizilmiş 664 uranyum küpü, ortada yaklaşık 1,5 ton ağır su. Düzenek nötron üretti, ama kendi kendini sürdüren bir tepkimeye hiç ulaşamadı. Hesaplar, aynı tasarımın çalışması için elde olanın yaklaşık bir buçuk katı uranyuma ve çok daha fazla ağır suya ihtiyaç duyulduğunu gösteriyordu. Nisan ayında Alsos adlı Amerikan istihbarat timi mahzene girdi, küpleri ve defterleri topladı. Almanya'nın bomba yapmaya ne kadar uzak olduğu ancak o zaman tam olarak anlaşıldı.

Bu, Telemark'taki o gecelerin anlamını tartışmaya açtı ve tartışma hâlâ sürüyor. Savaştan sonraki belgeler, Alman programının kaynak, kadro ve siyasi destek bakımından baştan geri olduğunu, bir bombaya yıllar uzaklıkta kaldığını gösterdi. Ağır su kesilmese de Haigerloch'taki mahzen bir bomba üretmeyecekti. Ama bunu 1942'de hiç kimse bilmiyordu; Londra'nın masasındaki tek bilgi, tek ağır su kaynağını işleten tarafın Almanya olduğuydu. Karar, elde olan bilgiyle verildi.

Bu hikâyeyi kuran insanların çoğu sonunu görmedi ya da zor gördü. Bütün planların arkasındaki Leif Tronstad, 1944 sonbaharında Norveç'e döndü ve Telemark'taki direnişi yönetirken 1945 Martında, Alman yanlısı bir yerel yetkiliyi gözaltına aldığı bir baskın sırasında vurularak öldü. Vemork'un ağır su binası 1977'de yıkıldı; yerinde beton temel izleri bırakıldı. Eski santral bugün Norveç Sanayi İşçileri Müzesi'dir; aynı salonlarda hem bu sabotajların hem de bir dağ kasabasının işçi tarihinin sergisi var. Rjukan ve Notodden'deki bu sanayi mirası 2015'te Dünya Mirası listesine girdi.

Gölün dibine 2004'te bir dalış ekibi indi ve varillerden birini, 26 numarayı yüzeye çıkardı. İçindeki sıvının ağır su oranı, Alman sevkiyat listesinde yazılı olan düşük değerle uyuşuyordu; yükün büyük bölümünün Almanya'da yeniden yoğunlaştırılmak üzere taşınan yarı işlenmiş su olduğu anlaşıldı. Yani gölün dibindeki şey, bir bombanın kalbi değil, bir bombaya giden yolun yarısıydı.

Gunnerside'ın komutanı Joachim Rønneberg savaştan sonra uzun bir ömür sürdü, 2018'de 99 yaşında öldü. Kendisine kahraman denmesinden hiç hoşlanmadı; o geceyi anlatırken hep aynı iki şeyi söyledi. Birincisi, başarının sırrının cesaret değil, haftalar süren hazırlık ve birbirini tanıyan bir ekip olduğuydu. İkincisi, yaşadıklarının anlatılmaya değer tek nedeninin, savaşın ne kadar anlamsız olduğunu gençlere göstermek olduğuydu. Aynı hikâyenin içinde Egersund yakınında kurşuna dizilen istihkâmcılar, Vemork'un sığınağında ölen kadınlar ve çocuklar, Tinn Gölü'nde boğulan Norveçli yolcular da var. Hitler'in ağır suyunu batıran kayakçıların hikâyesi, bir vadide verilmiş bir dizi kararın hikâyesidir ve o kararların bedelini ödeyenlerin çoğu, kararı veren odada hiç bulunmadı.

Nöron Tarih'de bugünkü bölümün sonuna geldik. Yeni bir hikâyede yeniden buluşmak üzere.